Wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 10 września 2025 r., I ACa 191/24

wyrok Sądu Apelacyjnego w Rzeszowie z dnia 10 września 2025 r., I ACa 191/24

Tekst

1 Niniejsze pismo nie wymaga podpisu na podstawie § 100a ust. 1-3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 2019 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych jako właściwie zatwierdzone w sądowym systemie teleinformatycznym.

2 Sygn. akt I ACa 191/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

3 Dnia 10 września 2025 r.

4 Sąd Apelacyjny w Rzeszowie I Wydział Cywilny w składzie:

5 Przewodniczący:

6 SSA Małgorzata Moskwa

7 Protokolant:

8 starszy sekretarz sądowy (...)

9 po rozpoznaniu w dniu 4 września 2025 r. na rozprawie

10 sprawy z powództwa M. G., E. G.

11 przeciwko (...) Bank (...) S.A. w W.

12 o ustalenie i zapłatę

13 na skutek apelacji pozwanego

14 od wyroku Sądu Okręgowego w Tarnobrzegu

15 z dnia 13 grudnia 2023 r., sygn. akt I C 86/23

16 I. zmienia zaskarżony w pkt II w ten sposób, że:

17 1. zasądza od pozwanego (...) Bank (...) S.A. w W. na rzecz powodów M. G. i E. G. ustawowe odsetki za opóźnienie od kwoty 51.562,43 zł od dnia 1 listopada 2022 r. do dnia zapłaty,

18 2. zasądza od pozwanego (...) Bank (...) S.A. w W. na rzecz powodów M. G. i E. G. kwotę 36.285,48 CHF (trzydzieści sześć tysięcy dwieście osiemdziesiąt pięć 48/100) z ustawowymi odsetki za opóźnienie od dnia 1 listopada 2022 r. do dnia zapłaty,

19 3. oddala powództwo w pozostałej części,

20 II. oddala apelację w pozostałej części,

21 III. zasądza od pozwanego na rzecz powodów kwotę 8.100 zł (osiem tysięcy sto) tytułem kosztów postępowania apelacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty.

22 SSA Małgorzata Moskwa

23 Sygn. akt I ACa 191/24

Uzasadnienie

24 wyroku z dnia 10 września 2025 r.

25 Wyrokiem z dnia 13 grudnia 2023 r. Sąd Okręgowy w Tarnobrzegu w punkcie pierwszym ustalił, że umowa o kredyt mieszkaniowy nr (...) z 19 września 2008 r. zawarta pomiędzy powodami M. G. i E. G. a Bankiem (...) S.A., którego następcą prawnym jest pozwany (...) Bank (...) S.A., jest nieważna w całości; w punkcie drugim zasądził od pozwanego (...) Banku (...) S.A. w W. na rzecz powodów M. G. i E. G. solidarnie kwotę 51.562,43 zł oraz 36.285,48 CHF wszystko z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 1 listopada 2022 r. do dnia zapłaty; w punkcie trzecim oddalił powództwo w pozostałym zakresie; w punkcie czwartym zasądził od pozwanego na rzecz powodów solidarnie, tytułem zwrotu kosztów procesu, kwotę 11.817 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty.

26 Powyższy wyrok zapadł w oparciu o następujące ustalenia oraz rozważania prawne:

27 Powodowie E. G. i M. G. potrzebowali środków finansowych na budowę domu jednorodzinnego, a więc szukali kredyt wypłacanego w PLN. Powód został zaproszony na rozmowę przez doradcę pracującego w Banku (...) S.A., który jako najkorzystniejszy dla kredytobiorców przedstawił kredyt powiązany z walutą obcą – frankiem szwajcarskim. Przedstawiono im symulację kredytu „złotówkowego” i kredytu „frankowego”, która wskazywała, że mają zdolność kredytową (co do wnioskowanej kwoty) jedynie w zakresie tego drugiego. Zostali poinformowani, że kurs waluty może ulec niewielkim wahaniom i może to zwiększyć w niewielkim stopniu wysokość spłacanych rat, gdyż frank szwajcarski to najstabilniejsza i najpewniejsza waluta na świecie. Powodowie nie otrzymali projektu umowy do wcześniejszego zapoznania się, a jej treść przeczytali bezpośrednio przed podpisaniem. Nie zostali także poinformowani o różnicach kursu przy wypłacie kredytu, a następnie przy spłacie rat kredytu oraz o tym w jaki sposób kursy banku są ustalane. Kiedy powodowie dowiedzieli się o możliwości spłaty kredytu we franku szwajcarskim skorzystali z niej.

28 W dniu 4 września 2008 r. powodowie złożyli do Banku (...) S.A. wniosek o udzielenie kredytu hipotecznego w wysokości 210.000 zł, w walucie (...), na okres 360 miesięcy, na budowę domu, z oprocentowaniem zmiennym LIBOR 3M, spłacanego w ratach równych.

29 W dniu 5 września 2008 r. powodowie zawarli z Bankiem (...) S.A. umowę rachunku oszczędnościowo – rozliczeniowego, w walucie PLN.

30 M. G. i E. G. zawarli w dniu 19 września 2008 r. z Bankiem (...) S.A. (poprzednik prawny pozwanego) umowę o kredyt dewizowy mieszkaniowy/inwestorski nr (...), na mocy której udzielono im kredytu w wysokości 102.795,05 CHF (3.01 ust.1).

31 W okresie kredytowania kredytobiorcy mieli prawo dokonać dowolną ilość konwersji (zmiany) waluty kredytu pomiędzy walutami z oferty kredytów mieszkaniowych/ inwestorskich banku obowiązującej w dniu złożenia wniosku o konwersję. Konwersja obejmowała kwotę wykorzystanego i niewykorzystanego kredytu w momencie jej dokonania (3.01 ust. 2).

32 Kredytobiorcy zobowiązali się od wykorzystania środków z kredytu na finansowanie budowy domu jednorodzinnego (…) (3.02).

33 Okres kredytowania zaczynał się w dniu uruchomienia kredytu i wynosił 360 miesięcy (3.03).

34 Wykorzystana kwota kredytu oprocentowana była wg. zmiennej stopy oprocentowania – obliczonej jako suma stawki LIBOR dla trzymiesięcznych depozytów między bankowych w (...) i marży banku w wysokości 1,0000 p.p., z uwzględnieniem postanowień ust. 2-4 (3.03 ust.1).

35 Kredyt miał być wypłacony w 5 transzach (3.07 ust.2).

36 Uruchomienie kredytu miało nastąpić na rachunek wskazany w ust. 3, w zależności od waluty rachunku:

37 - w złotych polskich przy wykorzystaniu bieżącego/negocjowanego kursu kupna dewiz dla (...) obowiązującego w banku w dniu płatności, lub

38 - w walucie kredytu (3.07 ust. 6).

39 Walutą spłaty kredytu był (...). W przypadku spłaty w złotych polskich realizacja płatności następowała przy wykorzystaniu bieżącego kursu sprzedaży dewiz dla (...) obowiązującego w banku w dniu realizacji należności banku (3.10 ust. 5).

40 W dniu 19 września 2008 r. powodowie udzielili (...) S.A. pełnomocnictwa do dysponowani środkami pieniężnymi zgromadzonymi na rachunku bankowym nr 57 (…), w celu dokonania spłaty wszelkich należności wynikających z umowy kredytu hipotecznego, budowlano – hipotecznego, pożyczki hipotecznej, nr umowy (...) zawartej pomiędzy bankiem a mocodawcami.

41 Aneksem (...) z dnia 30 stycznia 2013 r. zmieniono umowę kredytową m.in. w taki sposób, że dokonano zmiany rachunku do obsługi kredytu na rachunek w (...).

42 W okresie od dnia zawarcia umowy do dnia 25 czerwca 2022 r. powodowie wpłacili łącznie na rzecz banku 51.562,43 zł oraz 36.285,48 CHF.

43 Pismem z 17 października 2022 r. powodowie złożyli reklamację, domagając się zapłaty od (...) Bank (...) S.A. kwoty 53.940,82 zł oraz 36.285,48 CHF z tytułu zwrotu świadczenia nienależnego jakim były kwoty rat kapitałowo – odsetkowych wpłaconych przez kredytobiorców na rzecz banku w okresie od 26 września 2008 r. do dn. 25 czerwca 2022 r. na podstawie nieważnej umowy o kredyt mieszkaniowy nr (...) z dnia 19 września 2008 r.

44 W odpowiedzi na powyższe bank wskazał, że nie znajduje żadnych podstaw do uwzględnienia przedmiotowego żądania.

45 W swoich rozważaniach prawnych Sąd Okręgowy w pierwszej kolejności stwierdził, że powodowie mieli interes prawny w wytoczenie powództwa o ustalenie w rozumieniu art. 189 k.p.c., co szeroko uargumentował.

46 Następnie Sąd Okręgowy wskazał, że konstrukcja umowy zawartej pomiędzy powodami a poprzednikiem prawnym pozwanego stanowiła umowę kredytu denominowanego do waluty obcej – franka szwajcarskiego.

47 Sąd a quo odniósł się dalej do samego przebiegu zawarcia spornej umowy, co ustalił w oparciu o zeznania samych powodów, którym to zeznaniom dał wiarę w całości. I tak wskazał Sąd, że powodom przedstawiono jedynie główne założenia umowy. Zostali poinformowani, że kurs waluty może ulec niewielkim wahaniom i może to zwiększyć w niewielkim stopniu wysokość spłacanych rat, gdyż frank szwajcarski to najstabilniejsza i najpewniejsza waluta na świecie. Nie zostali poinformowani o różnicach kursu przy wypłacie kredytu, a następnie przy spłacie rat kredytu oraz o tym w jaki sposób kursy banku są ustalane.

48 W kontekście tych ustaleń i mając na uwadze brzmienie przepisów art. 385¹ k.c. i n. Sąd pierwszej instancji uznał, że zapisy w spornej umowie tj.: „Uruchomienie kredytu nastąpi na rachunek wskazany w ust. 3, w zależności od waluty rachunku: w złotych polskich przy wykorzystaniu bieżącego/negocjowanego kursu kupna dewiz dla (...) obowiązującego w banku w dniu płatności” (3.07 ust. 6.1), „Waluta spłaty kredytu jest (...). W przypadku spłaty kredytu w złotych polskich realizacja płatności nastąpi przy wykorzystaniu bieżącego kursu sprzedaży dewiz dla (...) obowiązującego w banku w dniu realizacji należności banku” (3.10 ust. 5) – są postanowieniami abuzywnymi. W ocenie Sądu Okręgowego naruszają one dobre obyczaje i rażąco godzą w interes konsumenta, gdyż Bank jednostronnie ustalał kurs waluty a umowa nie precyzowała kluczowych warunków.

49 Podkreślił przy tym Sąd pierwszej instancji, że brak było dowodu, aby powodowie zostali poinformowani, w jaki sposób kursy walut obowiązujące w Banku i tabela kursów walut, były kształtowane i świadomi tego wyrazili zgodę na ich stosowanie. Powyższego nie zmieniało to, że kredytobiorcy nie wyrazili wątpliwości co do zapisów umowy lub nie formułowali do niej żadnych pytań lub propozycji poszczególnych postanowień. Taka postawa nie oznaczała, że doszło do indywidualnego uzgodnienia wszystkich postanowień umowy. Dla wykazania takiego faktu konieczne byłoby bowiem udowodnienie nie tyle, że mieli możliwość formułowania pytań i negocjacji, lecz, że była im ona realnie przedstawiona w odniesieniu do poszczególnych postanowień i świadomie z niej zrezygnowali, a tego pozwany nie udowodnił.

50 Zaznaczył również Sąd a quo, że kursy wykorzystywane przez Bank nie były kursami średnimi, nie były kursami rynkowymi, lecz kursami kupna i sprzedaży obowiązującymi u pozwanego, a klienci Banku nie mieli żadnego wpływu na ustalenie kursu sprzedaży i zakupu. Sąd Okręgowy stanął także na stanowisku, że klauzula denominacyjna zawarta w umowie kredytowej określała główne świadczenie stron.

51 Kolejno zdaniem Sądu pierwszej instancji w omawianej sprawie, nie było możliwości zastąpienia niedozwolonych postanowień umownych. W tej kwestii Sąd a quo oparł się na bogatym orzecznictwie zarówno Sądu Najwyższego jak i (...). Eliminacja nieuczciwych warunków umowy doprowadziłaby w ocenie Sądu do stworzenia innej umowy, poza tym nie było jasnych kryteriów przekształcenia takiej umowy - w tym o charakterze ustawowym, a zastosowanie jakiegokolwiek mechanizmu przeliczania rat kredytu byłoby krzywdzące dla jednej lub drugiej strony.

52 Mając to na uwadze Sąd Okręgowy stwierdził, że podniesiony przez powodów zarzut nieważności umowy kredytowej był zasadny albowiem za sprzeczne z istotą zawartej umowy kredytowej należało uznać takie ukształtowanie jej treści, z której wynikało, że o zakresie jej praw i obowiązków zadecyduje silniejsza strona na zasadzie swobodnego uznania, w toku wykonywania umowy. Sąd a quo stwierdził, że cel i treść powstałego na skutek wyeliminowania klauzul abuzywnych stosunku prawnego sprzeciwiałyby się właściwości tego stosunku, ustawie oraz zasadom współżycia społecznego. Taki stosunek prawny musiał zatem zostać uznany za nieważny, gdyż w ocenie Sądu był sprzeczny z ustawą, polegającą, na naruszeniu granic swobody umów (art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353¹ k.c.).

53 Sąd Okręgowy wyjaśnił również, że roszczenie powodów nie było przedawnione, co wynikało min. ze stanowiska (...) zawartego w tezie 4 wyroku sygn. C-80/21.

54 Odnosząc się do zarzutu potrącenia Sąd Okręgowy doszedł do przekonania, że oświadczenie o potrąceniu wystosowane przez Bank stanowiłoby nadużycie prawa, w szczególności w świetle art. 41 w zw. z art. 203¹ k.p.c. Sąd uznał także za bezzasadny zgłoszony przez stronę pozwaną zarzut zatrzymania.

55 Dokonując rozliczenia stron, w związku z stwierdzeniem nieważności przedmiotowej umowy o kredyt, Sąd wziął pod uwagę stosowne zaświadczenia z Banku, z których wynikało, że, Bank wypłacił powodom z tytułu przedmiotowej umowy kredytu kwotę 257.643,33 zł, co stanowiło równowartość 102.795,05 CHF. Następnie powodowie spełnili świadczenia odpowiadające określonym w umowie ratom kapitałowo-odsetkowym i w okresie od dnia zawarcia umowy do dnia 25 czerwca 2022 r. powodowie wpłacili łącznie na rzecz banku 51.562,43 zł oraz 36.285,48 CHF. Sąd oddalił powództwo co do kwoty 2.378,39 zł, gdyż powodowie dwukrotnie policzyli kwotę prowizji.

56 Odsetki ustawowe za opóźnienie zdaniem Sądu pierwszej instancji należały się zgodnie z żądaniem pozwu tj. od dnia 1 listopada 2022 r., a więc po upływie 5 dni od odręczenia bankowi reklamacji wraz z wezwaniem do zapłaty.

57 Roszczenie powodów zostało uwzględnione niemalże w całości, wobec czego na podstawie art. 100 k.p.c., Sąd Okręgowy zasądził na ich rzecz solidarnie koszty tego procesu w kwocie 11.817 zł.

58 Apelację od powyższego wyroku złożyła strona pozwana zaskarżając go w części tj. w zakresie pkt. I, II i IV jednocześnie zarzucając:

59 1. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez przekroczenie przez Sąd pierwszej instancji granic swobodnej oceny dowodów, dokonanie oceny dowodów z naruszeniem zasad doświadczenia życiowego i powszechnie przyjętymi regułami logiki, w sposób nieobiektywny, wybiórczy i z góry ukierunkowany na wykazanie obranych tez, co skutkowało przyjęciem za udowodnione okoliczności nie znajdujących potwierdzenia w zgromadzonym materiale dowodowym, tj. błędne ustalenie że: pozwany może dowolnie określać kursy waluty w tabeli kursów, a w konsekwencji uznanie, że ma niczym nieograniczoną, swobodną możliwość wpływania na wysokość zobowiązania powodów, w sytuacji, gdy: o kryteria, które ostatecznie decydują o kursie ogłoszonym w tabeli bankowej, nie pozostają w wyłącznej gestii Pozwanego, co zostało potwierdzone przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 24 listopada 2022 r. w sprawie o sygn. akt XVII AmA 6/21, którym została uchylona kara pieniężna nałożona na (...) Bank (...) S.A. pozwany posiadał i nadal posiada status Dealera (...) Pieniężnego Narodowego Banku Polskiego, co oznacza, że to na podstawie kwotowań kursów Banku swoje kursy ustala Narodowy Bank Polski,

60 - powód został w nienależyty sposób poinformowany o ryzyku walutowym i nie miał na ten temat wiedzy, podczas gdy w art. 8.05 uymowy o dewizowy kredyt mieszkaniowy / inwestorski nr (...) z dnia 19 września 2008 r. Powód złożył oświadczenie, że został poinformowany o ryzyku i ryzyko to akceptuje;

61 2. naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. przez dowolną, sprzeczną z zasadami logiki i doświadczenia życiowego ocenę zeznań świadków J. L. i E. S., polegającą na przyjęciu, że zeznania świadków nie miały wartości dowodowej, a tym samy, że były zasadniczo nieistotne i nieprzydatne w sprawie, podczas gdy przedmiotem zeznań świadków były fakty mające zdaniem pozwanego istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy;

62 3. naruszenie art. 235² § 1 pkt 2 i 5 k.p.c. art. 227, 232 i 278 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie dowodu z opinii biegłego z zakresu bankowości zgłoszonego na fakty wskazane w odpowiedzi na pozew, pomimo że do wykazania wyżej wskazanych faktów konieczne było zasięgniecie przez Sąd wiadomości, a wniosek o jego przeprowadzenie został złożony w odpowiednim terminie;

63 4. naruszenie art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku - Prawo Bankowe i art. 65 § 1 i 2 k.c. poprzez ich błędną wykładnię polegającą na bezzasadnym przyjęciu, że zawarta pomiędzy stronami umowa kredytu stanowi umowę o kredyt denominowany, podczas gdy jest to umowa o kredyt dewizowy (walutowy), w której:

64 - kredytobiorcy przyznano prawo do wyboru sposobu wypłaty kwoty kredytu (w jego walucie, lub też po przeliczeniu na złote polskie), jak również sposobu jego spłaty (w (...) lub PLN),

65 - saldo kredytu oraz wysokość rat są wyrażone w (...), - sposób oprocentowania kredytu wynika z waluty zobowiązania;

66 5. naruszenie art. 69 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku - Prawo bankowe w zw. żart. 111 ust. 1 pkt 4 Prawa bankowego i w zw. z 353¹ k.c., art. 358¹ § 2 k.c., art. 65 § 1 i 2 k.c. poprzez ich błędną wykładnie i uznanie, że postanowienia umowy kredytu naruszają w sposób rażący interesy konsumenta i dobre obyczaje, podczas gdy;

67 - wypłata kredytu w PLN i spłata kredytu w PLN miały wyłącznie charakter fakultatywny, kredytobiorca mógł zdecydować się na wypłatę lub spłatę kredytu bezpośrednio w walucie obcej, decyzja w tym zakresie zależała od wyłącznej decyzji kredytobiorcy, co oznacza, iż zakwestionowane postanowienia dotyczące uruchomienia i spłaty kredytu już tylko z tego powodu nie mogą być uznane za mające charakter abuzywny (postanowienie, które jest tylko jedną z opcji ze swej istoty nie może naruszać interesu Powoda w sposób „rażący”);

68 - zastosowanie do uruchomienia kredytu i przeliczenia kwoty, którą Powód chciał otrzymać (na skutek własnej decyzji i rezygnacji z wypłaty kredytu w walucie obcej) kursu kupna z Tabeli Kursów z dnia uruchomienia kredytu oraz do wyliczania rat kredytu kursu sprzedaży z Tabeli Kursów z dnia płatności poszczególnych rat było rozwiązaniem ekonomicznie uzasadnionym, odpowiadającym naturze zobowiązania i akceptowanym przez powoda;

69 - kursy z Tabeli Kursów miały zawsze charakter rynkowy (czyli nie godziły w interes konsumenta) i obiektywny, tj. nie mogły być i nie były dowolnie kreowane przez Bank, co zostało potwierdzone przez Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów w wyroku z dnia 24 listopada 2022 r. w sprawie o sygn. akt XVII AmA 6/21, którym została uchylona kara pieniężna nałożona na (...) Bank (...) SA;

70 - stosowanie kursów z tabel publikowanych przez Bank znajduje ustawowe umocowanie (art. 111 ust. 1 pkt 4 Prawa Bankowego), co Sąd pierwszej instancji w całości pominął;

71 - pozwany w sposób wyczerpujący poinformował Powoda o ryzyku walutowym, w związku z czym nie może być mowy o naruszeniu dobrych obyczajów,

72 - nawet w przypadku uznania, że doszło do naruszenia interesów konsumenta i dobrych obyczajów konieczne jest przywrócenie równości pomiędzy stronami i zapewnienie dalszego obowiązywania umowy poprzez zastosowanie przepisu dyspozytywnego,

73 - Sąd powinien zastosować obiektywne podejście przy badaniu skutków abuzywności umowy kredytu i nie powinien opierać się wyłącznie na żądaniu kredytobiorcy pomijając stanowiska i sytuacji Banku oraz innych kredytobiorców;

74 6. naruszenie art. 385¹ § 1 k.c. poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie i błędne przyjęcie przez Sąd pierwszej instancji, że klauzula kursowa, tj. postanowienia określające sposób ustalenia kursu wymiany walut mający zastosowanie przy wypłacie kredytu (jeżeli kredytobiorca nie zdecydował się na wypłatę kredytu bezpośrednio w walucie obcej) oraz wyliczeniu wysokości rat kredytu (jeżeli kredytobiorca nie zdecydował się na spłatę kredytu bezpośrednio w walucie obcej), uznane przez Sąd pierwszej instancji za niedozwolone postanowienia umowne, określają główne świadczenia stron, podczas gdy klauzula kursowa służy wyłącznie określeniu wysokości świadczenia realizowanego w walucie polskiej, jeżeli kredytobiorca rezygnuje z realizacji świadczenia bezpośrednio w walucie zobowiązania;

75 7. naruszenie art. 385¹ § 1 i § 3 k.c., art. 385 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że postanowienia przeliczeniowe oraz wyliczenia rat kredytu zawarte w umowie kredytu są abuzywne, podczas gdy nie wystąpiły przesłanki umożliwiające taką kwalifikację tych postanowień umownych, albowiem:

76 - postanowienia te miały dla powoda charakter fakultatywny, z czym wiąże się fakt, że powód miał wpływ na ich treść (zostały one z nim indywidualnie uzgodnione, a ich zastosowanie było wynikiem wskazania w umowie kredytu - na wniosek Powoda - nr rachunku bankowego prowadzonego w walucie PLN jako właściwego do uruchomienia kredytu i dokonywania spłaty rat kapitałowo-odsetkowych),

77 - postanowienia umowy kredytu nie naruszają interesów powoda (w żadnym stopniu - tym bardziej nie naruszają ich w sposób rażący) oraz nie godzą w dobre obyczaje,

78 - powód negocjował kurs uruchomienia kredytu, zatem znał od momentu zawarcia umowy kredytu, wysokość swojego zobowiązania oraz kwotę, która zostanie mu wypłacona;

79 8. naruszenie art. 385¹ § 2 k.c. w zw. z art. 56 k.c., 354 § 1 k.c. i w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG poprzez ich błędną wykładnię, która skutkowała zaniechaniem ustalenia przez Sąd pierwszej instancji treści stosunku zobowiązaniowego obowiązującego między stronami po wyeliminowaniu z umowy kredytu postanowień niedozwolonych (przy założeniu niekorzystnej dla pozwanego interpretacji, zgodnie z którą takie postanowienia znajdują się w umowie kredytu) i ograniczeniu się przez Sąd pierwszej instancji jedynie do ustaleń negatywnych (tj. jakie postanowienia nie obowiązują), bez dokonania wykładni treści umowy kredytu w części pozostałej w mocy, co ostatecznie doprowadziło Sąd do ustalenia nieważności całej umowy kredytu, podczas gdy właściwym rozwiązaniem powinno być ustalenie przez Sąd, że umowa kredytu może być dalej realizowana:

80 - jako umowa o kredyt walutowy;

81 - ewentualnie, że w oparciu o przepisy dyspozytywne, według jakich kursów mają zostać zrealizowane rozliczenia pomiędzy stronami;

82 9. naruszenie art. 385¹ § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 358 § 2 i 3 k.c. oraz art. 24 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 roku o Narodowym Banku Polskim oraz art. L ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - przepisy wprowadzające kodeks cywilny oraz art. 69 ust. 3 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 roku - Prawo bankowe poprzez ich błędną wykładnię skutkującą:

83 - uniemożliwieniem kredytobiorcy spłaty kredytu bezpośrednio w walucie obcej i to również w odniesieniu do zobowiązań, które powstały przed wejściem w życie art. 69 ust 3 Prawa Bankowego w aktualnym brzmieniu;

84 - zaniechaniem zastosowania przez Sąd pierwszej instancji do rozliczeń z tytułu umowy kredytu (przy założeniu niekorzystnej dla Pozwanego interpretacji, zgodnie z którą odesłanie do Tabeli Kursów zostanie uznane za bezskuteczne) kursu średniego NBP i to również w odniesieniu do zobowiązań, które powstały przed wejściem w życie art. 358 § 2 k.c. w jego aktualnym brzmieniu;

85 10. naruszenie art. 385¹ k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. poprzez niewłaściwe ich zastosowanie polegające na dokonaniu nieprawidłowej oceny relacji art. 58 § 1 i 3 k.c. i art. 385¹ k.c., a w konsekwencji stwierdzenie nieważności umowy kredytu z uwagi na rzekomą abuzywność postanowień umowy kredytu na podstawie art. 58 k.c., z pominięciem art. 385¹ § 1 i 2 k.c. w sytuacji, gdy art. 385¹ i następne k.c. stanowią element szerszego systemu ochrony konsumenta, w którym sankcja nieważności ustępuje przed sankcją bezskuteczności i braku związania niedozwolonym postanowieniem umownym;

86 11. naruszenie art. 369 k.c. poprzez jego zastosowanie i przyjęcie, że w niniejszym przypadku powodowie są wierzycielami solidarnymi podczas, gdy okoliczność ta nie wynika ani z umowy kredytu ani z ustawy;

87 12. naruszenie art. 455 k.c. przez jego błędną wykładnię i uznanie, że uzasadnione jest zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie od dnia 1 listopada 2022 r., podczas gdy wyrok zapadły w niniejszym postępowaniu ma charakter konstytutywny, w związku z czym dopiero od uprawomocnieniu się przedmiotowego orzeczenia należy liczyć początek realnego terminu na spełnienie świadczenia;

88 13. naruszenie art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 2 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na zakwalifikowaniu świadczeń spełnionych przez powoda jako nienależnych, pomimo tego, iż:

89 - świadczenie powoda znajdowało podstawę w łączącej strony umowie kredytu,

90 - powód świadomie i dobrowolne spełniał nienależne (jego zdaniem) świadczenie, godząc się tym samym ze swoim zubożeniem;

91 14. naruszenie art. 498 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 499 k.c. przez ich błędną wykładnię polegające na przyjęciu, że nie jest możliwe podniesienie warunkowego zarzutu potrącenia, podczas gdy możliwe jest podniesienie zarzutu potrącenia w sposób ewentualny;

92 15. naruszenie art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. przez ich błędną wykładnię polegające na przyjęciu, że nie jest możliwe podniesienie zarzutu zatrzymania w sposób ewentualny;

93 16. naruszenie art. 498 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 499 k.c. w zw. z art. 203¹§ 1 k.p.c. przez ich błędną wykładnię polegające na przyjęciu, że pozwany podnosząc w toku postępowania zarzut potrącenia powinien uprzednio wezwać powoda do zapłaty;

94 17. naruszenie art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c. przez ich niezastosowanie w związku z błędnym uznaniem, że w przypadku upadku umowy kredytu nie jest możliwe powołanie się przez pozwanego na zarzut zatrzymania z uwagi na rzekomy brak wzajemnego charakteru umowy o kredyt, podczas gdy obowiązek zwrotu kapitału wynikający z umowy o kredyt „jest - w relacji do obowiązku oddania środków pieniężnych do dyspozycji kredytobiorcy - czymś więcej niż zobowiązaniem do świadczenia wzajemnego (ma charakter bardziej podstawowy niż obowiązek zapłaty oprocentowania lub wynagrodzenia), a nie czymś mniej" .

95 Wskazując na powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonym zakresie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w zaskarżonym zakresie i zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu za obie instancje.

96 W odpowiedzi na apelację strony pozwanej, powodowie wnieśli o jej oddalenie oraz o zasadzenie na ich rzecz kosztów postępowania apelacyjnego.

97 Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.

98 Zarzuty apelacji nie zasługiwały co do zasady na uwzględnienie. Zmiana zaskarżonego wyroku w części wynikała jedynie z uwzględnienia zarzutu potrącenia. Dodatkowo Sąd Apelacyjny nie podzielił stanowiska Sądu pierwszej instancji o tym, że roszczenie na rzecz powodów należy zasądzić solidarnie. Wbrew zarzutom pozwanego Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił fakty niezbędne dla wydania rozstrzygnięcia. Ustalenia te Sąd Apelacyjny przyjął za własne, bowiem znajdują pełne oparcie w materiale dowodowym, ocenionym z uwzględnieniem zasad logiki i doświadczenia życiowego.

99 I. Stosownie do treści art. 386 § 2- § 4 k.p.c., poza wypadkami stwierdzenia nieważności postępowania, przyczynami odrzucenia pozwu lub podstawami do umorzenia postępowania, sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w razie nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy wydanie wyroku wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości.

100 W ocenie Sądu Apelacyjnego na gruncie przedmiotowej sprawy nie zachodzi żadna ze wskazanych wyżej przesłanek skutkujących uchyleniem zaskarżonego wyroku. Nie ma podstaw do stwierdzenia nieważności postępowania z urzędu, Sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sporu, odnosząc się do zgłoszonych przez stronę powodową żądań i nie zachodzi potrzeba ponownego przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. O nierozpoznaniu istoty sprawy można mówić, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdyż sąd zaniechał zbadania materialnej podstawy powództwa albo merytorycznych zarzutów pozwanego, ewentualnie gdy uzasadnienie wyroku ma tego rodzaju braki, że nie zawiera elementów pozwalających na weryfikację stanowiska sądu - gdy braki uzasadnienia w zakresie poczynionych ustaleń faktycznych, oceny dowodów i oceny prawnej są tak znaczne, że sfera motywacyjna orzeczenia pozostaje nieujawniona (por. na tym tle m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 9 listopada 2012 r., IV CZ 156/12). Tego rodzaju sytuacja nie występuje na gruncie niniejszej sprawy.

101 II. W sprawie nie doszło do naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. w wyniku dokonania sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, dowolnej oceny dowodów, pozbawionej wszechstronnego i obiektywnego rozważenia całości materiału dowodowego i wyciągnięcie na tej wadliwej podstawie niezgodnych z rzeczywistym stanem faktycznym wniosków leżących u podstaw wyroku.

102 Skuteczne podniesienie naruszenia art. 233§1 k.p.c. wymaga wykazania, jakie kryteria oceny naruszył Sąd przy ocenie konkretnych dowodów, uznając brak ich wiarygodności i mocy dowodowej lub niesłuszne im je przyznając (por. np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 20 grudnia 2006 r., VI ACa 567/06, LEX nr 558390). Skarżący może tylko wskazywać, posługując się wyłącznie argumentami jurydycznymi, że Sąd rażąco naruszył zasady logicznego rozumowania oraz doświadczenia życiowego i że uchybienie to mogło mieć wpływ na wynik sprawy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 czerwca 2004 r., II CK 369/03, LEX nr 174131). Zarzut naruszenia art. 233 §1 k.p.c. nie może jednak polegać na wskazaniu przez stronę alternatywnego stanu faktycznego, ustalonego przez nią na podstawie własnej oceny dowodów (zob. m.in. wyr. SN z 29.6.2004 r., II CK 393/03, Legalis; wyr. SN z 18.6.2004 r., II CK 369/03, Legalis; wyr. SN z 15.4.2004 r., IV CK 274/03, niepubl.).

103 Analiza uzasadnienia zaskarżonego wyroku wskazuje, że Sąd Okręgowy ocenił wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego – a więc zgodnie z art. 233 §1 k.p.c. Zasada swobodnej oceny dowodów oznacza, że jeżeli sąd zgromadził materiał dowodowy z poszanowaniem przepisów prawa procesowego, wszechstronnie ów materiał ocenił i wyprowadzając wnioski natury faktycznej nie naruszył reguł logicznego myślenia i doświadczenia życiowego to w takim przypadku dokonana w konkretnej sprawie ocena dowodów powinna pozostawać pod ochroną prawa procesowego. Nie jest natomiast wystarczające przekonanie strony o innej, niż przyjął sąd, wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena sądu (tak między innymi Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 14.10.1998 r., II CKN 4/98 oraz wyroku z 10.04.2000 r., V CKN 17/00).

104 Apelacja w analizowanym zakresie sprowadza się do prezentowania przez skarżącego tak właśnie poczynionych alternatywnych ustaleń faktycznych, przy czym w uzasadnieniu apelacji brak jakichkolwiek argumentów na ich poparcie.

105 Brak było podstaw do przyjęcia, aby powodowie mieli praktyczną możliwość negocjacji postanowień dotyczących ustalania wysokości kursów walut obowiązujących w pozwanym Banku. Nawet jeżeli możliwość negocjacji w tym zakresie rzeczywiście istniała, to materiał dowodowy nie pozwala uznać, że powodowie o tym wiedzieli, a także, że negocjacji podlegać mógł kurs franka czy też metoda jego ustalania. Dodatkowo, jak podkreśla się w orzecznictwie, nie stanowi indywidualnego uzgodnienia wybór przez konsumenta jednego rodzaju umowy spośród ofert przedstawianych przez przedsiębiorcę, jak również to, że konsument wybrał określony bank, uznając jego ofertę za najkorzystniejszą, a następnie zawarł umowę z tym bankiem. (wyrok SN z dn. 7.11.2019r., IV CSK 13/19). W komentarzu R. Trzaskowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania. Część ogólna, wyd. II, red. J. Gudowski, Warszawa 2018, art. 385 ( 1), art. 385 ( 2), art. 385 ( 3) ) wskazano, że za indywidualnie negocjowane w rozumieniu art. 385 ( 1 )k.c. należy uznać tylko takie postanowienia, które zostały zaproponowane przez konsumenta, albo były przedmiotem rzeczywistych negocjacji, choćby nie doprowadziły one do zmiany postanowienia zaproponowanego przez przedsiębiorcę. Odwołano się przy tym do art. 3 ust. 2 akapit 2 dyrektywy 93/13/EWG, w myśl którego fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania niniejszego artykułu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Należy także wskazać, że zgodnie z utrwalonym już orzecznictwem „wszelkie klauzule sporządzone z wyprzedzeniem będą klauzulami pozbawionymi cechy indywidualnego uzgodnienia i okoliczności tej nie niweczy fakt, że konsument mógł znać ich treść”, przy czym uznanie, że treść danego postanowienia umownego została indywidualnie uzgodniona wymagałoby wykazania, że „konsument miał realny wpływ na konstrukcję niedozwolonego (abuzywnego) postanowienia wzorca umownego”, a „konkretny zapis był z nim negocjowany” (wyrok SA w Warszawie z 14.06.2013r. w sprawie VI ACa 1649/12; wyrok SA Warszawa z dnia 15.05.2012r. w sprawie VI ACa 1276/11, wyrok SA w Poznaniu z 6.04.2011r. w sprawie I ACa 232/11)

106 Kolejno fakt formalnego zrealizowania przez pozwanego obowiązku informacyjnego nie budzi wątpliwości. Problem jednak tkwi w tym, że realizacja ta miała charakter wyłącznie formalny, zaś zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do przyjęcia, że powodom rzeczywiście przekazano informacje niezbędne dla oszacowania ryzyka związanego z zaciągnięciem kredytu indeksowanego i oceny jego skutków. Fakt poinformowania konsumenta o tym, że kurs (...) może podlegać zmianie, z czym będzie wiązać się zmiana wysokości raty, nie może zostać uznany za właściwe wypełnienie obciążającego Bank obowiązku informacyjnego. Do tego zaś - nawet w świetle twierdzeń apelacji, sprowadzała się informacja Banku o ryzyku kursowym. Właściwe wypełnienie obowiązku informacyjnego wymaga przedstawienia zarówno historycznego kursu franka, jak również symulacji możliwych zmian tego kursu w przyszłości, także przy założeniu istotnych niekorzystnych wahań kursu - i to za okres tym dłuższy, im dłuższy wnioskowany okres kredytowania. Niezbędne również byłoby wskazanie, że przy tak długim okresie kredytowania przewidzenie wahań kursu (...) w istocie nie jest możliwe. Obowiązek ten spoczywał na pozwanym Banku nawet jeśli, klienci byliby zainteresowani wyłącznie wysokością raty, a nie kursem (...). Takich działań pozwany nie podjął. Żaden z przedstawionych przez pozwanego dokumentów nie pozwala przyjąć, aby powodowie zostali we właściwy sposób poinformowani o ryzykach związanych z zawarciem przedmiotowej umowy. Sam fakt zwarcia w umowie określonych postanowień, a nawet oświadczeń powodów o tym, że są świadomi istnienia ryzyka kursowego (brak rzetelnej informacji o rzeczywistym ryzyku związanym ze zmiana kursu (...)), nie daje podstaw do przyjęcia, że konsumenci faktycznie byli tego ryzyka świadomi – zob. postanowienie (...) z dnia 6 grudnia 2021 r. w sprawie C-670/20 przeciwko (...) Bank(...) Z.., pkt. 32.

107 Nie ulega wątpliwości, że sporna umowa pozostawiała pozwanemu jednostronne uprawnienie do ustalania kursu (...). Nie wskazuje ona żadnych kryteriów ustalania kursu (...), a w szczególności nie wprowadza żadnego ograniczenia jego wysokości. Bez znaczenia jest natomiast, czy i jakim pozakontraktowym ograniczeniom w tym zakresie podlegał pozwany Bank, skoro konsument nie miał na ustalenie tego kursu żadnego wpływu, ani też możliwości weryfikacji prawidłowości jego ustalenia. Badaniu podlega przecież równowaga kontraktowa i naruszenie interesów konsumenta w ramach praw i obowiązków umownych, nie zaś poza nimi. Nawet jeżeli pozwany Bank nie miał całkowitej swobody w kształtowaniu kursu z uwagi na uwarunkowania rynkowe, to kurs (...) w pewnym przynajmniej zakresie podlegał swobodnemu kształtowaniu przez Bank, a istnienie ewentualnych ograniczeń nie wynikało z treści umowy. Kwestia, czy ustalony w ten sposób kurs (...) miał charakter rynkowy czy też nie, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia.

108 Nie zasługiwał na uwzględnienie także zarzut wskazujący na bezpodstawne pominięcie dowodu z opinii biegłego. Wnioskowany dowód z opinii biegłego odwołuje się do okoliczności nieistotnych dla rozstrzygnięcia, dotyczących w istocie wykonania umowy. Oceny czy postanowienie umowne jest niedozwolone (art. 385¹ § 1 k.c.), dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (uchwała składu siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17), co oznacza, że wszelkie późniejsze okoliczności, w tym sposób wykonania umowy (w tym wypadku faktyczny sposób ustalania kursu (...)) pozbawione są znaczenia. W szczególności bez znaczenia jest to, czy ustalany w kwestionowany sposób kurs miał charakter rynkowy (nie odbiegał od kursów innych banków). Oczekiwane przez pozwanego porównanie kursów stosowanych przez niego z kursami średnimi NBP (czego miał dokonać biegły) odnosi się w istocie do tych właśnie kwestii (wykonanie umowy), a więc do okoliczności dla rozstrzygnięcia nieistotnych, które – wbrew twierdzeniom apelacji – nie mogły służyć ustaleniu, czy sporna umowa w sposób rażący naruszała interesy powódki. Prawidłowo więc dowód ten został pominięty przez Sąd Okręgowy, zaś Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do zmiany tego rozstrzygnięcia w trybie art. 380 k.p.c.

109 Za bezzasadny należało uznać także zarzut apelacji, dotyczący oceny zeznań świadków J. L. i E. S.. Jak prawidłowo wskazał Sąd Okręgowy ww. nie uczestniczyły w procesie zawierania umów przez powodów. Samo zatem ustalenie jakiego rodzaju procedury obowiązywały u kredytodawcy w zakresie informowania klientów o kredycie oraz ryzyku kursowym jest w istocie bez znaczenia. Relewantne jest bowiem nie tyle samo istnienie procedury, lecz jej realizacja w konkretnym wypadku. Wyniki całości postępowania dowodowego, nie dają podstaw do zakwestionowania prawidłowych ustaleń Sądu Okręgowego, że kredytodawca nie wykonał obowiązku informacyjnego w sposób należyty, a w szczególności, że nie przedstawiono powodom symulacji, która obrazowałaby ryzyko kursowe.

110 III. Zarzuty dotyczące prawa materialnego. W pierwszej kolejności należy wskazać, że konstrukcja kredytu denominowanego jest zgodna z art. 69 prawa bankowego. W dacie zawierania spornej umowy, tj. 19 września 2008 r., w ustawie prawo bankowe nie istniały regulacje, które przewidywałyby udzielanie kredytów indeksowanych i denominowanych. Zostały one wprowadzone dopiero ustawą z dnia 29 lipca 2011r. o zmianie ustawy – prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie w dniu 26 sierpnia 2011r. Ustawa ta wprowadziła do ustawy prawo bankowe art. 69 ust. 2 pkt 4 a, stanowiący, że w przypadku umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, umowa o kredyt powinna określać szczegółowe zasady określania sposobów i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego w szczególności wyliczana jest kwota kredytu, jego transz i rat kapitałowo – odsetkowych oraz zasad przeliczania na walutę wypłaty albo spłaty kredytu. Nadto do art. 69 dodano również ust. 3, zgodnie z którym w przypadku umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, kredytobiorca może dokonywać spłaty rat kapitałowo – odsetkowych oraz dokonać przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej walucie.

111 Pomimo, że w dacie zawarcia pomiędzy stronami spornej umowy, ustawa prawo bankowe, nie przewidywała możliwości udzielenia kredytów denominowanych, to na kanwie dotychczasowego orzecznictwa nie budzi wątpliwości dopuszczalność konstruowania takich umów. Natura umowy kredytu nie została naruszona poprzez konstrukcję przeliczeń pomiędzy walutą krajową i walutami zagranicznymi w celu ustalenia wysokości świadczeń, do których obowiązany jest kredytobiorca w ramach realizacji obowiązku zwrotu kwoty wykorzystanego kredytu i zapłaty odsetek. Nadal mamy udostępnienie przez bank kapitału kredytu, który kredytobiorca wykorzystuje na wskazany w umowie cel, a następnie ma obowiązek jego zwrotu. Przeliczenia, które są zastosowane stanowią jedynie modyfikację wysokości świadczeń obu ze stron, przy czym nie stanowią one w żaden sposób ingerencji w ogólną konstrukcję umowy. Umowa kredytu denominowanego mieści się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant (art. 353¹ k.c. w związku z art. 69 Prawa bankowego). Nie ma zatem podstaw do twierdzenia, że w obrocie prawnym doszło do wykształcenia się jakiegoś odrębnego, oryginalnego typu umowy bankowej, powiązanej w sposób szczególny z kursem złotego do walut obcych w chwili wydania i zwrotu sumy kredytowej i tym samym zakładającej szczególny sposób określania wysokości zadłużenia kredytobiorcy w stosunku kredytowym (wyrok SN z dn. 22.01.2016r., I CSK 1049/14, LEX nr 2008735, wyrok SN z dnia 11.12.2019 r., V CSK 382/18, Lex nr 2771344).

112 Przyczyną nieważności w sprawie niniejszej jest więc nie natura umowy, lecz szczególne rozwiązania umowne, prowadzące do naruszenia równowagi kontraktowej.

113 Sąd Apelacyjny podziela w całości wnioski Sądu pierwszej instancji co do abuzywności klauzul przeliczeniowych zawartych w umowie stron. Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił, że postanowienia indeksacyjne zawarte w umowie nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny i przejrzysty.

114 Wbrew twierdzeniom apelującego postanowienia te nie mają charakteru jednoznacznego. Nie zostały one również indywidualnie ustalone, o czym była już mowa wyżej. Nie może także budzić wątpliwości, że są one nie tylko sprzeczne z dobrymi obyczajami, ale i rażąco naruszają interes powodów. Sąd Apelacyjny w całości podziela tu stanowisko Sądu pierwszej instancji, który przeprowadził w tym przedmiocie szczegółowe rozważania. Niecelowe jest ponowne przytaczanie tej argumentacji w tym miejscu.

115 Wskazać można jedynie, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego ukształtowanym na gruncie art. 385¹ i n. KC wielokrotnie wyjaśniano już, że określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron, w związku z czym jest niedopuszczalne (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14 (OSNC 2016, Nr 11, poz. 134, z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16, niepubl., z dnia 19 września 2018 r., I CNP 39/17, niepubl., z dnia 24 października 2018 r., II CSK 632/17, niepubl., z dnia 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, niepubl., z dnia 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, niepubl., z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, niepubl., z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, niepubl., z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z dnia 30 września 2020 r., I CSK 556/18, niepubl., IV CSK 309/18; I CSKP 74/21, III CZP 40/2; 29.09.2022 r., I CSK 2011/22).

116 Wskazany zaś art. 111 ust. 1 pkt. 4 ustawy Prawo bankowe jest pozbawiony znaczenia dla rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie, bowiem obowiązek ogłaszania przez bank stosowanych kursów walut nie zwalnia z obowiązku formułowania postanowień umownych w sposób przejrzysty i nienaruszający interesów konsumentów.

117 IV. Kwestia czy udzielony powodom kredyt był kredytem walutowym czy złotowym jest w istocie pozbawiona znaczenia dla rozstrzygnięcia, bowiem nawet ustalenie, że kredyty ten był walutowy nie przesądzałoby o bezzasadności powództwa – badaniu podlegało istnienie niedozwolonych postanowień umownych i ich wpływu na funkcjonowanie umowy, nie zaś charakter kredytu. Niemniej kwestię walutowego charakteru kredytów denominowanych wyłożył Sąd Najwyższy w wyroku z 18.05.2022 r. (II CSKP 972/22) wyjaśniając, że w kredycie denominowanym kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej, a zostaje wypłacona w walucie krajowej według klauzuli umownej opartej na kursie kupna waluty obcej obowiązującym w dniu uruchomienia kredytu, zaś spłata kredytu następuje w walucie krajowej, natomiast w kredycie walutowym kwota kredytu jest wyrażona w walucie obcej i spłata również jest dokonywana w tej walucie. Tylko w tym ostatnim wypadku roszczenie kredytobiorcy w stosunku do kredytodawcy jest wyrażone w walucie obcej, tj. kredytobiorca może żądać od kredytodawcy wypłaty kwoty kredytu w walucie obcej. W wypadku kredytu denominowanego i indeksowanego żądanie kredytobiorcy w stosunku do kredytodawcy w zakresie spełnienia świadczenia (czyli wypłaty kwoty kredytu) dotyczy wyłącznie waluty krajowej. Nie pozwala to w ocenie Sądu Apelacyjnego uznać, że łącząca strony umowa miała charakter kredytu walutowego. Kredyt miał być przeznaczony na finansowanie zobowiązań w kraju i miał zostać wypłacony w walucie polskiej, przy zastosowaniu przeliczenia według kursu kupna określonego w tabeli kursowej pozwanego. Również spłata kredytu następowała w walucie polskiej przy podobnym przeliczeniu, tyle że uwzględniającym kurs sprzedaży waluty obcej.

118 V. W ocenie Sądu Apelacyjnego, nie ma żadnych wątpliwości, że abuzywne postanowienia odnoszą się do świadczenia głównego – klauzule przeliczeniowe, poprzez zastosowanie ich nie tylko do ustalania wysokości rat, ale także salda kredytu w PLN, kwoty kredytu służą de facto określeniu wysokości świadczenia, do jakiego na podstawie tej umowy konsument jest zobowiązany. W orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje obecnie pogląd, który przyjmuje, że zastrzeżone w umowie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej klauzule kształtujące mechanizm indeksacji, określają główne świadczenie kredytobiorcy (tak wyrok z dnia 30.09.2020 r., I CSK 556/18, a także wyroki z: 4.04.2019r., I CSK 159/17; z 9.05.2019r., I CSK 242/18; z 11.12.2019r., V CSK 382/18; 2.06.2021r., I CSKP 55/21; 27.07.2021r., V CSKP 49/21). Należy podkreślić, że powodowie byli zainteresowani wyłącznie kwotą wypłaconą w złotówkach. Saldo wyrażone w (...) miało dla nich charakter drugorzędny.

119 VI. Kwestia możliwości dalszego obowiązywania umowy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych. Problematyka ta była przedmiotem wielu wypowiedzi zarówno sądów krajowych, jak i (...). Warto przywołać tu wyrok (...) z dnia 14 marca 2019 r. C-118/17, w którym wprost wskazano, że jeśli zostanie stwierdzone, że warunek jest nieuczciwy a umowa bez takiego warunku nie może dalej istnieć, przepis art. 6 Dyrektywy wymaga takiej interpretacji norm prawa krajowego, która pozwoli na stwierdzenie nieważności umowy także w przypadku, gdy prawo krajowe sankcji nieważności nie przewiduje. Z kolei w wyroku (...) z 3 października 2019 r. (C-260/18, D. przeciwko (...) Bank (...)), przyjęto, że w świetle art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 nieuczciwe postanowienia w umowie zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem nie są wiążące dla konsumentów, na warunkach określonych w prawie krajowym państw członkowskich, oraz że umowa pozostaje wiążąca dla stron na tych samych warunkach, jeżeli może obowiązywać bez nieuczciwych postanowień. Trybunał wyjaśnił, że przepis art. 6 Dyrektywy sam nie określa kryteriów dotyczących możliwości dalszego obowiązywania umowy bez nieuczciwych warunków, lecz pozostawia ich ustalenie sądowi krajowemu zgodnie z krajowym porządkiem prawnym. Podkreślił jednak, że jeżeli sąd w danej sprawie uzna, że zgodnie z odpowiednimi przepisami utrzymanie w mocy umowy bez zawartych w niej nieuczciwych warunków nie jest możliwe, art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13 zasadniczo nie stoi na przeszkodzie jej unieważnieniu. Jest tak zwłaszcza wtedy, gdy unieważnienie klauzul zakwestionowanych przez kredytobiorców doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również pośrednio do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją kredytu do waluty.

120 Oznacza to, że w konkretnej sytuacji należy zbadać możliwość utrzymania w mocy umowy, której klauzule zostały uznane za niedozwolone, w świetle kryteriów przewidzianych w prawie krajowym. Jak wyjaśniono w orzecznictwie Sądu Najwyższego, jeżeli eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane pozostałą częścią umowy. Koresponduje to z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, który przewiduje, że nieuczciwe warunki w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych warunków (zob. np. wyroki SN z dnia: 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21).

121 W sprawie niniejszej wyeliminowanie niedozwolonych postanowień umownych skutkuje sytuacją, w której brak jest mechanizmu pozwalającego ustalić zarówno wysokość kwoty kredytu, jaka miałby zostać powodom wypłacona, jak i wysokość poszczególnych rat. Umowa nie zawierałaby więc wszystkich niezbędnych elementów pozwalających na określenie treści stosunku prawnego. Brak byłoby mechanizmu służącego przeliczeniu określonej w umowie kwoty w (...) na oddaną powodom do dyspozycji sumę w PLN. Przy braku możliwości (jak i woli stron) wypłaty umówionej sumy (...) oznacza to, że wykonanie umowy nie byłoby możliwe, ponieważ nie istniałby kryteria określenia, jaka kwota w PLN powinna zostać udostępniona powódce. Wypłata miała nastąpić w PLN, stąd bez tego postanowienia umownego powodowie nie mogliby wykorzystać kwoty kredytu.

122 W ocenie Sądu Apelacyjnego nie jest więc możliwe utrzymanie w mocy pozostałej części umowy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych.

123 Dla utrzymania umowy w mocy niezbędne byłoby więc uzupełnienie jej poprzez wprowadzenie w miejsce klauzul niedozwolonych innego mechanizmu pozwalającego na ustalenie kursu (...). Takiej możliwości brak. Nie jest możliwe zastąpienie spornych zapisów odniesieniem świadczeń do kursu rynkowego bądź przepisami prawa dyspozytywnego, a w szczególności przepisami art. 358 § 2 k.c. Orzecznictwo zarówno Sądu Najwyższego jak i Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej co do zasady wyklucza możliwość takich uzupełnień. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 17.03.2022 r. (II CSKP 474/22), modyfikacja umowy poprzez uzupełnienie jej luk byłaby sprzeczna z celem zapobiegania kolejnym naruszeniom, co jest istotą dyrektywy 93/13. Przedsiębiorca, mając świadomość braku sankcji, mógłby w dalszym ciągu stosować nieuczciwe praktyki oraz abuzywne klauzule, bowiem wiedziałby, że jedyną karą byłoby zastąpienie niedozwolonych postanowień innymi, co pozostawałoby bez wpływu na ważność wadliwego stosunku prawnego. Sąd Najwyższy odwołał się tu do ugruntowanego orzecznictwa (...), zgodnie z którym, gdyby sąd krajowy mógł zmieniać treść nieuczciwych warunków zawartych w umowach, takie uprawnienie mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 dyrektywy 93/13. Uprawnienie to przyczyniłoby się bowiem do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców, którzy nadal mogliby stosować nieuczciwe warunki umowne wiedząc, że nawet gdyby miały one być unieważnione, to jednak umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy (zob. np. wyroki (...) z dnia: 14 czerwca 2012 r., w sprawie C-618/10, B. E. de (...) SA; 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, K. i K. R.; 26 marca 2019 r., w sprawach połączonych C-70/17 i C-179/17, (...) SA). Podobne stanowisko wyraził Sąd Najwyższy także w wyroku z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, OSP 2021, nr 2, poz. 7. Zob. także wyrok (...) z 26 marca 2019 r. w sprawach C 70/17 i C 179/17 (...) SA przeciwko A. S. S. oraz (...) SA przeciwko A. L. M. i V. R., pkt 54 oraz wyrok SN z 9 maja 2019 r. I CSK 242/18). Również w orzeczeniu (...) w sprawie C-260/18, D. przeciwko (...) Bank (...) wykluczono możliwość uzupełnienia luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że treść czynności prawnej jest uzupełniana przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie są zatem przepisami o charakterze dyspozytywnym lub przepisami mającymi zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę. Z orzeczenia tego w sposób jednoznaczny wynika brak możliwości zastąpienia wyeliminowanych postanowień umownych średnim kursem (...) w oparciu o zwyczaj na podstawie art. 56 k.c. Brak również podstaw, aby powstałą lukę uzupełnić stosując art. 358§2 k.c. w aktualnie obowiązującym brzmieniu jak też o regulacje art. 24 ust. 2 i 3 or NBP. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku 17.03.2022 r. (II CSKP 474/22), art. 358 § 2 k.c. jest przepisem o charakterze ogólnym, a nie dyspozytywnym, co na mocy wyroku (...) w sprawie C-260/18 (D.) wyklucza możliwość jego zastosowania. Nie powinien on zatem być używany dowolnie przez sądy w sprawach kredytów frankowych. Nadto, jak wskazał Sąd Najwyższy art. 358 § 2 k.c. odnosi się do zobowiązań, których przedmiotem jest suma w walucie obcej, a nie do klauzul waloryzacyjnych (a zatem zobowiązań, dla których waluta obca pełni jedynie funkcję miernika świadczenia, które jest spełniane w walucie polskiej). Dodatkowo, art. 358 § 2 k.c. nie obowiązywał w chwili zawierania przez strony umowy, co także - z uwagi na treść art. XXVI-LXIV ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Przepisy wprowadzające Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 94) - wyklucza jego zastosowanie.

124 Umowa nie może także zostać utrzymana w mocy poprzez zastosowanie art. 69 ust. 3 prawa bankowego. Przepis ten stanowi, że w przypadku umowy o kredyt denominowany lub indeksowany do waluty innej niż waluta polska, kredytobiorca może dokonywać spłaty rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonać przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w tej walucie. W tym przypadku w umowie o kredyt określa się także zasady otwarcia i prowadzenia rachunku służącego do gromadzenia środków przeznaczonych na spłatę kredytu oraz zasady dokonywania spłaty za pośrednictwem tego rachunku. Regulacja ta została wprowadzona z dniem 26.08.2011 r. przez art. 1 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw (Dz.U.2011.165.984), a więc prawie 3 lat po zawarciu spornej umowy. Zgodnie zaś z art. 4 cytowanej ustawy zmiana powyższa miała zastosowanie tylko do tej części kredytu lub pożyczki, która pozostała do spłacenia. Jak już wyjaśniano, abuzywność postanowień umownych podlega ocenie wg stanu na dzień zawarcia umowy. Oznacza to, że niezależnie od zasady lex retro non agit, podobnie jak w wypadku art. 358 § 2 k.c. zastosowanie art. 69 ust. 3 prawa bankowego od dnia zawarcia umowy nie byłoby możliwe. Dodatkowo, nawet przy dopuszczeniu zastosowania tego przepisu nie istniałby mechanizm pozwalający na uczciwe rozliczenie rat spłaconych przez powodów do daty jego wejścia w życie, a przede wszystkim, na ustalenie salda zadłużenia w (...) na dzień zawarcia umowy. Sięganie do tego przepisu jest więc nie tylko niedopuszczalne, ale i bezcelowe.

125 W tym miejscu wskazać jeszcze raz należy, że nie jest możliwe utrzymanie w mocy pozostałej części umowy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych. Po pierwsze, jak już wyżej wskazano, bez niedozwolonych postanowień nie jest możliwe określenie obowiązków stron, a w szczególności wysokości rat, po drugie zaś Sąd Najwyższy wielokrotnie wskazywał, że

126 w odniesieniu do skutków eliminacji niedozwolonych postanowień umownych art. 58 § 3 k.c. nie ma zastosowania, a to, czy bez klauzuli uznanej za abuzywną strony (przede wszystkim przedsiębiorca) zawarłyby umowę, jest

127 w zasadzie irrelewantne (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18 i z dnia 30 czerwca 2020r., III CSK 343/17).

128 W konsekwencji, wobec braku możliwości zastąpienia niedozwolonych postanowień umownych w sposób oczekiwany przez pozwanego, kwestionowana umowa mogłaby się ostać wyłącznie w sytuacji, gdyby wolę taką wyraził konsument (powodowie). Stanowisko takie, odwołując się do orzecznictwa (...), wyraził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7.05.2021 r. (III CZP 6/21), wskazując, że niedozwolone postanowienie umowne (art. 385¹ § 1 KC) jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną. Nie ulega wątpliwości, że powodowie w sprawie niniejszej zgody takiej nie wyrazili. Tym samym wszelkie zarzuty apelacji odwołujące się do utrzymania umowy w mocy poprzez zastąpienie niedozwolonych postanowień zwyczajami czy też przepisami są niezasadne.

129 VI. Kwestia odsetek. Podstawowe znaczenie w tej kwestii ma wyrok (...) z dnia 7 grudnia 2023r. C- 140/22, zgodnie z którym Art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że w kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać:

130 - stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej umowy, a z drugiej - konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną.

131 Nakazuje to odejście w zakresie roszczenia odsetkowego od poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w uchwale z 7.05.2021 (III CZP 6/21), zgodnie z którym skoro niedozwolone postanowienie umowne (art. 385¹§ 1 k.c.) jest od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną, to do czasu złożenia takiego oświadczenia pozostaje ważna, choć bezskuteczna. Oznacza to, że dla określenia daty od której należne są odsetki w sprawie niniejszej zastosowanie znajdą reguły ogólne. W odniesieniu do świadczeń spełnionych w wykonaniu nieważnej czynności prawnej (condictio sine causa) roszczenie zwrotne powstaje od razu w chwili spełnienia świadczenia (zob. wyr. SN z 30.1.2014 r., IV CSK 237/13, Legalis). Ma ono jednak charakter bezterminowy - termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania (zob. m.in. uchw. SN z 6.3.1991 r., III CZP 2/91, OSNCP 1991, Nr 7, poz. 93 i wyr. SN z 22.3.2001 r., V CKN 769/00, OSNC 2001, Nr 11, poz. 166). Do oznaczenia terminu wymagalności (a w konsekwencji i daty, od której pozwany pozostała w opóźnieniu) zastosowanie znajdzie art. 455 k.c., zgodnie z którym świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania.

132 Jak wynika z akt sprawy, wezwanie do zapłaty obejmujące roszczenie pieniężne objęte pozwem, zostało doręczone pozwanemu w dniu 24 października 2022 r. (k. 151-154 w zw. z 155.) Zatem 7 – dniowy termin wskazany w ww. wezwania do zapłaty upłynął bezskutecznie 31 października 2022 r. W konsekwencji naliczanie odsetek od następnego dnia tj. 1 listopada 2022 r. było prawidłowe.

133 VII. W ocenie Sądu Apelacyjnego oparcie rozstrzygnięcia na art. 410 § 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. było prawidłowe – świadczenie powodów było świadczeniem nienależnym, jako spełnione na podstawie nieważnej czynności prawnej, która nie została sanowana. Zgodnie z art. 405 k.c., kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Zobowiązanie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia powstaje zatem gdy: korzyść jest uzyskana bez podstawy prawnej, ma wartość majątkową możliwą do określenia w pieniądzu i jest uzyskana kosztem innej osoby, co oznacza istnienie powiązania pomiędzy wzbogaceniem po jednej stronie i zubożeniem po drugiej stronie. Szczególnym rodzajem bezpodstawnego wzbogacenia jest świadczenie nienależne, o którym mowa w art. 410 k.c. Świadczenie jest nienależne w sytuacjach określonych w art. 410 § 2 k.c., w tym również w przypadku, gdy spełniający świadczenie nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył. Sytuacje kwalifikowane jako świadczenie nienależne zakładają uzyskanie korzyści majątkowej w następstwie świadczenia, czyli zachowania zmierzającego do wykonania zobowiązania.

134 Trafnie Sąd pierwszej instancji przyjął, że w tej sprawie otrzymanie przez pozwanego środków pochodzących z rat kredytowych spłacanych przez powodów nastąpiło bez właściwej podstawy prawnej, zatem pozwany stał się bezpodstawnie wzbogacony kosztem powódki, w zakresie sumy dochodzonej pozwem. W oparciu o art. 410 § 1 k.c. należało zatem przyjąć, że zgodnie z art. 405 k.c. pozwany obowiązany był do zwrotu dochodzonej kwoty, przy czym obowiązku tego nie eliminuje fakt, że powodowie mimo posiadania świadomości co do kwestionowanych zapisów umowy realizowali wynikające z niej świadczenia. Zgodnie bowiem z art. 411 pkt 1 k.c. wiedza w zakresie braku obowiązku realizowania świadczenia nie wyłącza obowiązku jego zwrotu m.in. wówczas, gdy spełnienie świadczenia nastąpiło w wykonaniu nieważnej czynności prawnej.

135 VIII. Zasadny zarzut potrącenia. Złożenie w toku procesu przez pozwanego oświadczenia o potrąceniu wzajemnej wierzytelności łączy się z podniesieniem przez pozwanego procesowego zarzutu potrącenia, tj. z powołaniem się na umorzenie w całości lub w części dochodzonej od niego wierzytelności w następstwie złożonego oświadczenia o potrąceniu. Zatem zarzut potrącenia może być też połączony z oświadczeniem woli o potrąceniu, jeżeli oświadczenie to nie zostało uprzednio złożone. Także podniesienie procesowego zarzutu potrącenia w odpowiedzi na pozew jest jednoznaczne ze złożeniem oświadczenia o potrąceniu (zob. wyrok SN z 4 lutego 2004 r., I CK 181/03, Legalis). Na marginesie należy dodać, że zgodnie z art. 60 k.c. z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny, w tym również przez ujawnienie tej woli w postaci elektronicznej. W związku z tym oświadczenie o potrąceniu może być również złożone w sposób dorozumiany (por. M. Pyziak-Szafnicka, w: System PrPryw, t. 6, 2018, s. 1629; T. Wiśniewski, w: Gudowski, Komentarz k.c. 2018, III, cz. I, s. 1283; postanowienie SN z 9 marca 1972 r., III PZP 2/72, Legalis; wyrok SN z 12 listopada 1973 r., II CR 606/73, Legalis).

136 Wprawdzie wskazany zarzut został postawiony przesz pozwanego w odpowiedzi na pozew jako zarzut ewentualny (k. 176 pkt V odp. na pozew), co jednak zdaniem Sądu Apelacyjnego nie wyłącza jego dopuszczalności. Sąd podziela w tym zakresie stanowisko, że tego rodzaju konstrukcja zarzutu powinna być rozumiana jako postawiona "na wypadek uwzględnienia powództwa", a jej dopuszczalność była pozytywnie weryfikowana w judykaturze (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 1 grudnia 1961 r., IV CR 212/61, OSNC 1963/6/120 czy wyrok z dnia 9 listopada 2011 r., II CSK 70/11). W razie zgłoszenia przez pozwanego zarzutu potrącenia jako zarzutu ewentualnego sąd poddaje więc najpierw badaniu zasadność powództwa, a dopiero gdy stwierdzi istnienie wierzytelności powoda w stosunku do pozwanego, zajmuje się oceną zarzutu potrącenia, tj. istnieniem wierzytelności wzajemnej i zdatności wierzytelności do potrącenia. Tożsamy pogląd na gruncie sporów związanych z umowami "frankowymi" wyraził Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20 stwierdzając, że "zabezpieczeniu interesów stron nieważnej umowy, zobowiązanych do zwrotu otrzymanych świadczeń jednorodzajowych (w tym pieniężnych) przed ryzykiem niewypłacalności dłużnika, i uproszczeniu rozliczeń, może również służyć instytucja potrącenia, która także zakłada jednak złożenie stosownego oświadczenia woli, co jest wyrazem poszanowania autonomii woli uprawnionego".

137 Zgłoszenie zarzutu potrącenia powoduje, że rozliczenie z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia mającego miejsce po obu stronach nieważnej umowy powinno nastąpić w ramach tej instytucji, tym bardziej, że spełnione zostały przesłanki procesowe potrącenia określone w art. 203¹ § 1 i 2 k.p.c. Jak wynika z najnowszego orzecznictwa Sądu Najwyższego, dla skuteczności podniesienia zarzutu potrącenia na podstawie art. 203¹ k.p.c. i odbioru takiego oświadczenia wystarczające jest pełnomocnictwo procesowe.

138 Zgodnie z art. 498 § 1 i 2 k.c., gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. Art. 499 k.c. stanowi natomiast, że potrącenia dokonuje się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe.

139 Do potrącenia nie dochodzi zatem automatycznie przez to, że istnieją wzajemne wierzytelności nadające się do potrącenia, ale konieczne jest oświadczenie, że korzysta się z potrącenia (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2000 r. w sprawie I CKN 398/99). Od potrącenia, jako czynności materialnoprawnej, odróżnić trzeba zarzut potrącenia, będący czynnością procesową. Nie budzi wątpliwości, że oświadczenie o potrąceniu, o którym mowa w art. 499 k.c., jest czynnością materialnoprawną, powodującą - w razie wystąpienia przesłanek określonych w art. 498 § 1 k.c. - odpowiednie umorzenie wzajemnych wierzytelności, natomiast zarzut potrącenia jest czynnością procesową, polegającą na żądaniu oddalenia powództwa w całości lub w części z powołaniem się na okoliczność, że roszczenie objęte żądaniem pozwu wygasło wskutek potrącenia. Oświadczenie o potrąceniu stanowi zatem materialnoprawną podstawę zarzutu potrącenia (wyrok Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2009 r. w sprawie IV CSK 356/2008, wyrok Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2004 r. w sprawie III CK 251/02).

140 Art. 499 k.c. nie stawia szczególnych wymagań co do formy oświadczenia woli o potrąceniu. Oświadczenie to może być złożone w każdy sposób (także ustnie lub w postaci elektronicznej), który w dostatecznym stopniu ujawnia jego treść i wolę dokonania potrącenia; może być również złożone w piśmie procesowym. Oświadczenie woli o potrąceniu jest oświadczeniem skierowanym do adresata. Do oświadczenia o potrąceniu mają zatem zastosowanie ogólne zasady co do sposobu i chwili złożenia oświadczenia woli wskazane w art. 60 i 61 k.c. W konsekwencji oświadczenie o potrąceniu staje się skuteczne dopiero z chwilą, gdy doszło do wierzyciela wzajemnego w taki sposób, że mógł on zapoznać się z jego treścią (art. 61 k.c.).

141 W konsekwencji, aby możliwe było złożenie skutecznie oświadczenia o potrąceniu wierzytelności, muszą zostać spełnione określone wymogi wskazane w art. 498 § 1 k.c. (wzajemność, jednorodzajowość, wymagalność oraz zaskarżalność). Pozwany wskazał, że zarzut ten dotyczy kwoty 257.643,33 zł z tytułu udostępnionego powodom kredytu. Jakkolwiek interpretując to oświadczenie można by uznać, że pełniło ono również funkcję wezwania do zapłaty, wywołującego następczy skutek wymagalności objętej nim wierzytelności, według reguł przewidzianych w art. 455 k.c. Bezspornym było natomiast, że powodowie wpłacili łącznie na rzecz kredytodawcy łącznie 51.562, 43 zł a zatem ich wierzytelność była niższa.

142 Uwzględnienie zarzutu potracenia w sposób jak wyżej, nie pozbawiło jednak powodów możliwości uzyskania odsetek za czas opóźnienia w świadczeniu przez pozwanego. W ocenie Sądu Apelacyjnego powodowie mogli domagać się ich od dnia wezwania pozwanego do zapłaty tj. właśnie od 1 listopada 2022 r.

143 Podsumowując, podniesiony przez pozwanego zarzut potrącenia był w niniejszej sprawie co do zasady dopuszczalny, w sposób przedstawiony jak wyżej. Jednocześnie należy podkreślić, że uwzględnienie zarzutu potrącenia nie jest działaniem na szkodę powodów (konsumentów), bowiem przede wszystkim nie naraża ich na ewentualne powództwo Banku o zapłatę i ponoszenia przez nich ewentualnych kosztów z tym związanych.

144 Wobec tego Sąd zmienił zaskarżony wyrok o tyle, że zasądził od pozwanego na rzecz powodów ustawowe odsetki za opóźnienie liczone od kwoty 51.562,43 zł za okres od 14 kwietnia 2021 r. do dnia zapłaty.

145 Uwzględnienie zarzutu potrącenia, czyni jednocześnie bezprzedmiotowym odnoszenie się do zarzuty zatrzymania.

146 Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. i art. 385 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 100 § 1 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 k.p.c. oraz na podstawie § 10 ust. 1 pkt 2 oraz § 2 pkt 5 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

147 SSA Małgorzata Moskwa