Art. 42

Pokaż w całym akcie

Art. 42 Kodeksu postępowania karnego
Art. 42.
§ 1. Wyłączenie następuje na żądanie sędziego, z urzędu albo na wniosek strony.
§ 2. Jeżeli sędzia uznaje, że zachodzi przyczyna wyłączająca go z mocy art. 40, wyłącza się, składając oświadczenie na piśmie do akt, a na jego miejsce wstępuje inny sędzia.
§ 3. Sędzia, co do którego zgłoszono wniosek o wyłączenie na podstawie art. 41, może złożyć do akt stosowne oświadczenie na piśmie. Wniosek rozpoznaje się niezwłocznie. Z chwilą wyłączenia sędziego czynności procesowe dokonane z jego udziałem po złożeniu wniosku stają się bezskuteczne.
§ 4. Poza wypadkiem określonym w § 2 o wyłączeniu orzeka sąd, przed którym toczy się postępowanie; w składzie orzekającym w kwestii wyłączenia nie może brać udziału sędzia, którego dotyczy wyłączenie. W razie niemożności utworzenia takiego składu sądu, w kwestii wyłączenia orzeka sąd wyższego rzędu.

art. 42 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2026 r. poz. 490, 421, 638, 760, 882 i 901)

art. 42 k.p.k.

Orzecznictwo

1. Sąd Najwyższy, uchwała z 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22

   …zgłaszający wniosek o zbadanie instytucjonalnej bezstronności innego sędziego, z którym zasiada w składzie, może to uczynić w oparciu o art. 42§1 k.p.k. – jako wniosek sędziego. W doktrynie procesu karnego można znaleźć zwolenników tej koncepcji, jednak w orzecznictwie sądów, w tym Sądu…

2. Sąd Najwyższy, uchwała z 23 grudnia 2019 r., I DSS 1/19

   …akt II K (…) przeciwko P. K. i innym, zawisłej w Sądzie Rejonowym w O. w II Wydziale Karnym, złożył w trybie art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 k.p.k. żądanie wyłączenia od udziału w sprawie, w którym podał nieprawdę co do istnienia okoliczności mogących wywołać uzasadnioną wątpliwość co do…

3. Sąd Najwyższy, wyrok z 21 kwietnia 2011 r., V KK 386/10

   …art. 41 § 1 k.p.k., jeżeli w toku postępowania przed sądem pierwszej lub drugiej instancji nie doszło do wydania orzeczenia w trybie art. 42 § 4 k.p.k. Jako argument wskazano, że niedopuszczalne jest w kasacji konstruowanie zarzutu opartego na kontestowaniu zachowania sędziego, który…

4. Sąd Najwyższy, postanowienie z 6 marca 2008 r., III KK 421/07

   …wyłączenia sędziego z powodu istnienia uzasadnionych wątpliwości co do jego bezstronności w sprawie. Orzeczenie takie, zgodnie z art. 42 § 4 k.p.k., może zapaść jedynie wówczas, gdy sędzia złoży takie żądanie, albo gdy wniosek w tej kwestii złoży strona postępowania (art. 42 § 1 k.p.k.).…

5. Sąd Najwyższy, postanowienie z 23 listopada 2004 r., V KK 195/04

   …sędziego ipso iure, określonych w art. 40 k.p.k., i to nie tylko z powodu braku takiej potrzeby (wszak przyczyna wyłączenia określona w art. 42 § 4 k.p.k. jest – co do zakresu – racjonalna i zupełna), lecz także dlatego, że okoliczności wyłączające sędziego, wyliczone w art. 40 i art. 41 § 1…

6. Sąd Najwyższy, postanowienie z 21 lipca 2011 r., I KZP 6/11

   …o pozostawieniu bez rozpoznania wniosku o wyłączenie sędziego może brać udział sędzia, którego wniosek dotyczy. Zacząć trzeba od analizy art. 42 § 4 k.p.k., który stanowi, że poza wypadkiem określonym w art. 42 § 2 k.p.k. o wyłączeniu orzeka sąd, przed którym toczy się postępowanie; w składzie…

7. Sąd Najwyższy, postanowienie z 19 kwietnia 2016 r., V KK 344/15

   …sprawie w instancji odwoławczej; sam sędzia również nie złożył żądania wyłączenia. W efekcie nie zostało wydane orzeczenie w trybie art. 42 § 4 k.p.k. – ta zaś sytuacja z samej istoty rzeczy mogłaby wykluczać zasadność zarzutu podniesionego w pkt I.2 kasacji (zob. w tym przedmiocie…

8. Sąd Najwyższy, postanowienie z 15 września 2026 r., IV KK 324/25

   …postanowienie. Utrwalone w tej mierze orzecznictwo Sądu Najwyższego, wsparte poglądami doktryny, jasno bowiem wskazuje, że wynikający z art. 42 § 3 k.p.k. obowiązek powstrzymania się sędziego od udziału w sprawie ma zastosowanie i uzasadnienie tylko wtedy, gdy wniosek o jego wyłączenie w ogóle…

9. Sąd Najwyższy, postanowienie z 17 maja 2019 r., I NO 46/19

   …udziału w sprawie dotyczy sędziego (sędziów) wyznaczonego do rozpoznania konkretnej sprawy, tym samym również oświadczenie, o którym mowa w art. 42 § 2 k.p.k., czy żądanie sędziego z art. 42 § 1 k.p.k., mogą być skutecznie złożone jedynie przez sędziego wyznaczonego do rozpoznania sprawy. Także…

10. Sąd Najwyższy, postanowienie z 18 listopada 2010 r., II KK 129/10

    …odmowie przyjęcia apelacji pełnomocnika oskarżyciela posiłkowego nie stanowiło obrazy art. 40 § 1 pkt 6 k.p.k. i art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 k.p.k. W art. 40 k.p.k. enumeratywnie wymienione zostały przypadki, w których sędzia z mocy prawa wyłączony jest od udziału w sprawie (iudex…

Na górze są uchwały i orzeczenia najważniejszych sądów, które rozstrzygają o tym przepisie, a dalej orzeczenia najczęściej powoływane przez inne sądy.

Wszystkie orzeczenia przy art. 42 (389)

Historia zmian

Bez zmian od 12 czerwca 2026 r.