Art. 40

Pokaż w całym akcie

Art. 40 Kodeksu postępowania karnego
Art. 40.
§ 1. Sędzia jest z mocy prawa wyłączony od udziału w sprawie, jeżeli:
1) sprawa dotyczy tego sędziego bezpośrednio;
2) jest małżonkiem strony lub pokrzywdzonego albo ich obrońcy, pełnomocnika lub przedstawiciela ustawowego albo pozostaje we wspólnym pożyciu z jedną z tych osób;
3) jest krewnym lub powinowatym w linii prostej, a w linii bocznej aż do stopnia pomiędzy dziećmi rodzeństwa osób wymienionych w pkt 2 albo jest związany z jedną z tych osób węzłem przysposobienia, opieki lub kurateli;
4) był świadkiem czynu, o który sprawa się toczy, albo w tej samej sprawie był przesłuchany w charakterze świadka lub występował jako biegły;
5) brał udział w sprawie jako prokurator, obrońca, pełnomocnik, przedstawiciel ustawowy strony, albo prowadził postępowanie przygotowawcze;
6) brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia lub wydał zaskarżone zarządzenie;
7) brał udział w wydaniu orzeczenia, które zostało uchylone;
8) (uchylony)
9) brał udział w wydaniu orzeczenia, co do którego wniesiono sprzeciw;
10) prowadził mediację.
§ 2. Powody wyłączenia trwają mimo ustania uzasadniającego je małżeństwa, wspólnego pożycia, przysposobienia, opieki lub kurateli.
§ 3. Sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego wnioskiem o wznowienie, zaskarżonego w trybie kasacji lub objętego skargą nadzwyczajną, nie może orzekać co do tego wniosku, kasacji lub skargi.

art. 40 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz. U. z 2026 r. poz. 490, 421, 638, 760, 882 i 901)

art. 40 k.p.k.

Orzecznictwo

1. Sąd Najwyższy, uchwała z 13 czerwca 2023 r., I KZP 22/22

   …w związku z wystąpieniem rozbieżności w orzecznictwie Sądu Najwyższego, wynikających z różnej wykładni pojęcia „sprawy” na gruncie przepisów art. 40 k.p.k. i art. 41 § 1 k.p.k. Rozstrzygnięcie tego zagadnienia ma znaczenie dla wypracowania jednolitego i prawidłowego rozumienia terminu „sprawa”…

2. Sąd Najwyższy, uchwała z 25 lutego 2016 r., I KZP 20/15

   …od tego w k.r.o. – pojęcie. Podkreślić należy, że jest on zwrotem nieostrym i tym się różni od pojęć go poprzedzających. W przepisie art. 40 § 1 pkt 2 k.p.k. jest już on umiejscowiony obok małżonka. Podobnie występuje on w przepisie art. 560 § 1 k.p.k. Na ten aspekt także trzeba zwrócić uwagę w…

3. Sąd Najwyższy, uchwała z 30 września 2003 r., I KZP 26/03

   …Komentarz, t. I, Warszawa 1999, s. 215, teza 3, w podobnie ogólny sposób, ale już bez wymienienia wszystkich punktów paragrafu pierwszego art. 40 k.p.k., na gruncie tego przepisu w brzmieniu po wejściu w życie noweli styczniowej, T. Grzegorczyk: Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Kraków…

4. Sąd Najwyższy, uchwała z 21 października 2003 r., I KZP 29/03

   …jedynie do zespołu znamion przestępstwa będącego przedmiotem postępowania (por. R. Kmiecik: Ustawowa definicja pokrzywdzonego (uwagi na tle art. 40 k.p.k.), Annales UMCS, Sectio G Ius, Vol. XXIV, Lublin 1977, s. 165; B. Gronowska: Ochrona uprawnień pokrzywdzonego w postępowaniu przygotowawczym.…

5. Sąd Najwyższy, wyrok z 16 grudnia 2015 r., V KK 194/15

   …postanowieniem Sądu Apelacyjnego z dnia 20 czerwca 2011 r., a w tak zaistniałej sytuacji procesowej podlegała wyłączeniu na podstawie art.40 § 1 pkt 7 k.p.k.". Jego uwzględnienie rodziłoby bowiem konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania nie tylko w…

6. Sąd Najwyższy, postanowienie z 23 listopada 2004 r., V KK 195/04

   …do którego złożony został wniosek o wyłączenie na podstawie art. 41 § 1 k.p.k., a o nieuwzględnieniu tego wniosku orzekł – sprzecznie z art. 40 § 1 pkt 1 k.p.k. – sędzia, który objęty był również wnioskiem o wyłączenie, a zatem sędzia, „którego sprawa w tej sytuacji dotyczyła bezpośrednio”. 6…

7. Sąd Najwyższy, wyrok z 17 lutego 2016 r., WA 16/15

   …zważył, co następuje. I. Pierwszym, zasadniczym problemem, którym należało się zająć, to zarzut obrazy art. 439 § 1 pkt 1 k.p.k. w zw. z art.40 § 1 pkt 7 k.p.k. (apelacja obrońcy Ł. B.) i art. 41 § 1 k.p.k. (apelacja obrońców A. O.). Gdyby bowiem pierwszy z tych zarzutów (obraza art. 439 § 1 pkt 1…

8. Sąd Najwyższy, postanowienie z 2 września 2003 r., II KK 105/03

   …oskarżonego jednym z podstawowych problemów jest zarzut niezastosowania art. 60 § 3 k.k.”. „Wprawdzie – utrzymuje autor skargi kasacyjnej – art. 40 § 1 k.p.k. nie stanowi, że w takiej sytuacji sędzia jest wyłączony od udziału w sprawie z mocy prawa, ale zachodzi tu okoliczność tego rodzaju, iż…

9. Sąd Najwyższy, postanowienie z 11 grudnia 2002 r., V KK 135/02

   …463 § 1 k.p.k. – wniesionego przez strony zażalenia, uchylił je, jest wyłączony od dalszego udziału w sprawie z mocy prawa, na podstawie art. 40 § 1 pkt 7 k.p.k. Przepis art. 40 § 1 pkt 7 k.p.k. odnosi się – zdaniem autora kasacji – ogólnie do wszystkich wypadków uchylenia orzeczenia wydanego przez…

10. Sąd Najwyższy, postanowienie z 13 lipca 2005 r., II KK 378/04

    …protokolanta jako osobę uwidocznioną w części wstępnej wyroku, z osobą biorącą udział w wydaniu uchylonego orzeczenia w rozumieniu art. 40 § 1 pkt 7 k.p.k. w zw. z art. 146 § 1 k.p.k. Argumentów do takiego odczytywania tej właśnie przesłanki wyłączenia protokolanta nie ma żadnych, a…

Na górze są uchwały i orzeczenia najważniejszych sądów, które rozstrzygają o tym przepisie, a dalej orzeczenia najczęściej powoływane przez inne sądy.

Wszystkie orzeczenia przy art. 40 (367)

Historia zmian

Bez zmian od 12 czerwca 2026 r.