Art. 48

Pokaż w całym akcie

Art. 48 Kodeksu postępowania cywilnego
Art. 48.
§ 1. Sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy:
1) w sprawach, w których jest stroną lub pozostaje z jedną ze stron w takim stosunku prawnym, że wynik sprawy oddziaływa na jego prawa lub obowiązki;
2) w sprawach swego małżonka, krewnych lub powinowatych w linii prostej, krewnych bocznych do czwartego stopnia i powinowatych bocznych do drugiego stopnia;
3) w sprawach osób związanych z nim z tytułu przysposobienia, opieki lub kurateli;
4) w sprawach, w których był lub jest jeszcze pełnomocnikiem albo był radcą prawnym jednej ze stron;
5) w sprawach, w których w instancji niższej brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jako też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator;
6) w sprawach o odszkodowanie z tytułu szkody wyrządzonej przez wydanie prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem, jeżeli brał udział w wydaniu tego orzeczenia.
§ 2. Powody wyłączenia trwają także po ustaniu uzasadniającego je małżeństwa, przysposobienia, opieki lub kurateli.
§ 3. Sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wznowienie lub skargą nadzwyczajną, nie może orzekać co do tej skargi.

art. 48 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. z 2026 r. poz. 468, 473 i 830)

art. 48 k.p.c.

Orzecznictwo

1. Sąd Najwyższy, uchwała z 6 stycznia 1995 r., I PZP 53/94

   …procesu sprawy o roszczenie skierowane przeciwko masie upadłości, a więc jej syndykowi. Wyłączenie takie mogłoby nastąpić na podstawie art. 48 § 1 pkt 1 k.p.c., gdyby stwierdzić, że między sędzią rozpoznającym sprawę i będącym równocześnie sędzią-komisarzem w postępowaniu upadłościowym, a…

2. Sąd Najwyższy, uchwała z 13 maja 2022 r., III CZP 83/22

   …postanowienia o odmowie wyłączenia sędziego i treścią zarzutów apelacji – miało być konieczne w okolicznościach sprawy. Zgodnie z art. 48 § 1 pkt 1 k.p.c. sędzia jest wyłączony z mocy samej ustawy nie tylko w sprawach, w których jest stroną, lecz także w sprawach, w których pozostaje z jedną…

3. Sąd Najwyższy, uchwała z 13 maja 2015 r., III CZP 10/15

   …prawnym strony - świadczył tę pomoc w konkretnej, rozpoznawanej przez sędziego sprawie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Unormowane w art. 48 k.p.c. przypadki wyłączenia sędziego z mocy ustawy (exceptio iudicis inhabilis) można podzielić na dwie grupy. Jedna obejmuje sytuacje, w których…

4. Sąd Najwyższy, uchwała z 18 marca 2005 r., III CZP 97/04

   …Konstytucji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Według jednolitej, utrwalonej i niekwestionowanej w piśmiennictwie prawniczym wykładni art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c. in principio, przepis ten stanowi podstawę wyłączenia z mocy samej ustawy sędziego od orzekania w instancji wyższej, jeżeli brał udział w…

5. Sąd Najwyższy, uchwała z 21 listopada 2006 r., III CZP 76/06

   …co następuje: W osnowie pytania sformułowanego przez Sąd Apelacyjny znalazło się założenie, że przepisy o wyłączeniu sędziego z ustawy (art. 48 k.p.c.) mają – przez art. 281 k.p.c. – zastosowanie także do biegłych sądowych, tymczasem kwestia ta nie jest oczywista i stanowi przedmiot…

6. Sąd Najwyższy, wyrok z 27 października 2017 r., IV CSK 730/16

   …sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarżący zarzut naruszenia art. 278 w związku z art. 48 k.p.c. wiąże z niewyłączeniem biegłego, biegły bowiem w jego ocenie podlegał wyłączeniu z mocy ustawy wobec faktu współpracy z pozwanym, w tym…

7. Sąd Najwyższy, wyrok z 28 marca 2012 r., V CSK 157/11

   …wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Nie był uzasadniony zarzut naruszenia art. 386 § 5 w zw. z art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c., których konsekwencją naruszenia byłaby nieważność postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c.). Art. 386 § 5 k.p.c. przewiduje, że w wypadku…

8. Sąd Najwyższy, wyrok z 28 sierpnia 2008 r., III CSK 98/08

   …późniejszym okresie stało się przedmiotem umowy dzierżawy zawartej przez strony, nie 4 mieści się w żadnej z przyczyn wyłączenia wskazanych w art. 48 k.p.c., zwłaszcza że biegły J. D. nie zajmował się projektowaniem odgazowania składowiska. Trafnie zatem Sądy obu instancji uznały, że zastrzeżenia…

9. Sąd Najwyższy, wyrok z 20 maja 2014 r., I UK 427/13

   …8 konieczność wyłączenia biegłego z urzędu w każdym stanie sprawy w razie wystąpienia przyczyn wyłączenia wskazanych w odpowiednio stosowanym art. 48 k.p.c., i to bez ograniczeń czasowych (por. uzasadnienie wyroku SN z 25 marca 1975 r., II CR 55/75, OSNC 1976 nr 5, poz. 110; uchwała SN z 21…

10. Sąd Najwyższy, postanowienie z 19 czerwca 2008 r., II PZ 11/08

    …postępowania dotknięte było nieważnością, gdyż w wydaniu zaskarżonego postanowienia brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy według art. 48 § 3 k.p.c. W myśl wskazanego unormowania, sędzia, który brał udział w wydaniu orzeczenia objętego skargą o wznowienie, nie może orzekać co do tej…

Na górze są uchwały i orzeczenia najważniejszych sądów, które rozstrzygają o tym przepisie, a dalej orzeczenia najczęściej powoływane przez inne sądy.

Wszystkie orzeczenia przy art. 48 (551)

Historia zmian

Bez zmian od 24 marca 2026 r.