Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 grudnia 2015 r., III APa 54/15

wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 grudnia 2015 r., III APa 54/15

Tekst

1 Sygn. akt III APa 54/15

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 Dnia 21 grudnia 2015 r.

3 Sąd Apelacyjny w Katowicach III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

4 w składzie:

5 Przewodniczący

6 SSA Marek Procek (spr.)

7 Sędziowie

8 SSA Jolanta Pietrzak

9 SSA Marek Żurecki

10 Protokolant

11 Beata Kłosek

12 po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2015r. w Katowicach

13 sprawy z powództwa E. G. (E. G. )

14 przeciwko (...) S.A. z siedzibą w J.

15 o odszkodowanie

16 na skutek apelacji powoda E. G.

17 od wyroku Sądu Okręgowego - Sądu Pracy w Katowicach

18 z dnia 5 grudnia 2013r. sygn. akt IX P 74/13

19 1. oddala apelację,

20 2. zasądza od powoda E. G. na rzecz pozwanej (...) S.A. z siedzibą w J. kwotę 10.000 zł (dziesięć tysięcy złotych) tytułem zwrotu części kosztów procesu,

21 3. odstępuje od obciążania powoda kosztami procesu w pozostałym zakresie.

22 /-/SSA J.Pietrzak /-/SSA M.Procek /-/SSA M.Żurecki

23 Sędzia Przewodniczący Sędzia

24 Sygn. akt III APa 54/15

Uzasadnienie

25 Powód E. G. domagał się zasądzenia na jego rzecz od pozwanego (...) S.A. w K. kwoty 179.575,92 zł z ustawowymi odsetkami od dnia

26 8 lutego 2013r. do dnia zapłaty oraz zasądzenia kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego.

27 W uzasadnieniu powód wyjaśnił, że domaga się odszkodowania w wysokości

28 36-krotności wynagrodzenia za pracę, liczonego jak za urlop wypoczynkowy, na podstawie art. 7 ust. 3 umowy społecznej z dnia 5 września 2000r., zawartej pomiędzy pozwanym,

29 a pracownikami reprezentowanymi przez związki zawodowe. Powód wskazał,

30 że do 30 czerwca 2001r. był zatrudniony u pozwanego na podstawie umowy o pracę na czas określony, a od dnia 1 lipca 2001r. na czas nieokreślony, w pełnym wymiarze czasu pracy. Umowa o pracę została rozwiązana za wypowiedzeniem dokonanym przez pozwanego w dniu 3 października 2012r. z przyczyn dotyczących pracodawcy w związku ze zmianami organizacyjnymi i restrukturyzacją zatrudnienia, a także likwidacją stanowiska pracy powoda.

31 Staż pracy powoda w okresie zatrudnienia u pozwanego wyniósł 12 lat, 1 miesiąc

32 i 13 dni. Powód podniósł, że z mocy art. 4 umowy społecznej jest objęty jej postanowieniami,

33 z których wynika, iż została mu udzielona gwarancja zatrudnienia, a jej naruszenie skutkuje nabyciem roszczenia o odszkodowanie na podstawie art. 7 ust. 2 i 3 tej umowy.

34 Pozwany wniósł o oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie od powoda

35 na rzecz pozwanego kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

36 Strona pozwana twierdziła, że powód nie podlega przepisom umowy społecznej, która została zawarta w tym celu, aby wskutek prywatyzacyjnych zmian organizacyjno-prawnych pozwanego nie doszło do pozbawienia pracy pracowników, dla których praca w jednostkach pozwanego stanowiła jedyne źródło dochodu. W ocenie pozwanego, powód nie może z zapisu art. 4 ust. 1 umowy społecznej wyciągać wniosku, że mając zapewnione inne stałe źródło dochodu w postaci prawa do emerytury wojskowej i dodatkowo pracując w pełnym wymiarze czasu, korzysta z gwarancji zatrudnienia. Żądanie powoda oparte na takim wniosku wykracza poza cele gwarancji zatrudnienia, nie powinno być uważane za wykonywanie prawa i należy odmówić mu ochrony prawnej na podstawie art. 8 k.p.

37 Sąd Okręgowy - Sąd Pracy w Katowicach wyrokiem z dnia 5 grudnia 2013r. oddalił powództwo i zasądził od powoda na rzecz pozwanego kwotę 2.700,00 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

38 Sąd ustalił w oparciu o akta osobowe, zeznania świadka K. B., zeznania powoda, decyzję o przyznaniu emerytury wojskowej, umowę społeczną, interpretację zapisów umowy społecznej, że powód E. G. zatrudniony był

39 u pozwanego od 18 grudnia 2000r. do 30 czerwca 2001r. na podstawie umowy o pracę

40 na czas określony, a następnie od dnia 1 lipca 2001r. na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony, w pełnym wymiarze czasu pracy. W okresie zatrudnienia powód zajmował stanowiska dowódcy warty, dowódcy zmiany i dowódcy zmiany służby ochrony. Pismem

41 z dnia 3 października 2012r., doręczonym powodowi w dniu 24 października 2012r., pozwany wypowiedział powodowi umowę o pracę ze skutkiem na dzień 31 stycznia 2013r. Jako przyczynę wypowiedzenia umowy wskazano zmiany organizacyjne i restrukturyzację zatrudnienia oraz likwidację dotychczas zajmowanego stanowiska pracy, w związku

42 z planowaną likwidacją wewnętrznej służby ochrony, przewidywaną na dzień 31 grudnia 2012r.

43 Również Sąd ustalił, że od września 1996r. powód pobiera emeryturę wojskową,

44 zaś w okresie zatrudnienia u pozwanego pobierał emeryturę wojskową oraz wynagrodzenie

45 za pracę w wysokości 4.988,22 zł. Obecnie jedynym źródłem dochodu powoda jest emerytura wojskowa w wysokości 2.100,00 zł netto. Powód nie ma prawa do emerytury

46 z ZUS, z uwagi na brak wymaganego stażu pracy i wieku.

47 W okresie zatrudnienia powód został przyjęty w trybie art. 23¹ k.p., przez pozwanego (...) S.A. w K. z dniem 30 grudnia 2000r. (do dnia 1 września 2001r. (...) S.A. w J.), który jest następcą prawnym Elektrowni (...) S.A. w B..

48 Dalej Sąd ustalił, iż w dniu 5 września 2000r. pomiędzy (...) S.A. w J., a związkami zawodowymi, została zawarta umowa społeczna, która wprowadziła prawo do odszkodowania dla pracowników objętych jej postanowieniami w związku z naruszeniem gwarancji zatrudnienia.

49 Stosownie do art. 4 ust. 1, postanowieniami umowy, z zastrzeżeniem art. 17 ust. 1, objęci zostali wszyscy pracowniczy poszczególnych Elektrowni, których akcje zostały wniesione do (...) S.A. i którzy w dniu jej wejścia w życie byli w nich zatrudnieni

50 na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze oraz pracownicy, których praca

51 w niepełnym wymiarze jest jedynym źródłem dochodu, za wyjątkiem:

52 1. pracowników młodocianych zatrudnionych w celu nauki zawodu,

53 2. pracowników, do których stosuje się zapisy ustawy Karta Nauczyciela,

54 3. pracowników, którym przed dniem wejścia w życie Umowy wypowiedziano umowę

55 o pracę.

56 Zgodnie z art. 4 ust. 2, postanowieniami tej umowy objęci zostali także pracownicy zatrudnieni w (...) S.A. po dniu wejścia w życie umowy pod warunkiem przepracowania przez nich 3-letniego okresu pracy oraz spełnienia przesłanek określonych w ust. 1.

57 W dalszej części Sąd ustalił, że w dniu 21 czerwca 2013r. pozwany oraz zakładowe organizacje związkowe dokonały zgodnej interpretacji zapisów umowy społecznej

58 z 5 września 2000r., wyjaśniając, że zgodnym zamiarem umawiających się stron i celem umowy było:

59 - objęcie zakresem przedmiotowym umowy pracowników, dla których praca w spółce jest jedynym źródłem utrzymania,

60 - wyłączenie z gwarancji zatrudnienia i nabycia prawa do odszkodowania przewidzianego w umowie pracownika, który po rozwiązaniu umowy o pracę posiada stałe źródło dochodów w postaci emerytury lub renty z tytułu niezdolności do pracy.

61 Z ochrony zatrudnienia przewidzianej umową społeczną nie korzysta zarówno pracownik, który będąc zatrudnionym w spółce jest już emerytem lub rencistą, jak i ten,

62 z którym następuje rozwiązanie umowy o pracę w związku z przejściem na emeryturę

63 lub rentę z tytułu niezdolności do pracy lub w związku ze spełnieniem warunków do nabycia prawa do emerytury.

64 Strony umowy społecznej uzgodniły, że powyższa interpretacja ma moc obowiązującą od dnia podpisania umowy.

65 Zdaniem Sądu Okręgowego, powództwo nie jest zasadne.

66 Sąd ten wskazał, że umowę społeczną z dnia 5 września 2000r., zawartą pomiędzy (...) S.A. z siedzibą w J., będącym poprzednikiem prawnym pozwanego, a związkami zawodowymi poszczególnych Elektrowni wchodzących w skład (...) S.A., należy uznać za szczególnego rodzaju umowę zbiorowego prawa pracy, która może być przedmiotem indywidualnych roszczeń pracowników

67 w stosunku do pracodawcy. Umowa ta zawarta jako porozumienie, o którym mowa w art. 59 ust. 2 Konstytucji, jest źródłem prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p. i stanowi akt normatywny.

68 Sąd pierwszej instancji uznał, że umowa społeczna z dnia 5 września 2000r., jako źródło prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p., podlega wykładni sądowej,

69 przy zastosowaniu powszechnych reguł wykładni norm prawnych.

70 Przesłanki nabycia prawa do spornego odszkodowania określa art. 4 ustawy społecznej, stanowiąc, że postanowieniami umowy, z zastrzeżeniem art. 17 ust. 1, objęci są wszyscy pracownicy poszczególnych Elektrowni, których akcje zostały wniesione

71 do (...) S.A. i którzy w dniu jej wejścia w życie byli w nich zatrudnieni na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze oraz pracownicy, których praca w niepełnym wymiarze jest jedynym źródłem dochodu, za wyjątkiem:

72 1. pracowników młodocianych zatrudnionych w celu nauki zawodu,

73 2. pracowników, do których stosuje się zapisy ustawy Karta Nauczyciela,

74 3. pracowników, którym przed dniem wejścia w życie umowy wypowiedziano umowę

75 o pracę.

76 Według ust. 2, postanowienia umowy obejmują również pracowników przebywających w dniu jej zawarcia na urlopach wychowawczych, urlopach bezpłatnych, odbywających służbę wojskową oraz innych, którzy na podstawie obowiązujących przepisów prawa i zgodnie z nimi są nieobecni w pracy z usprawiedliwionych przyczyn i mogą zgodnie z prawem wrócić na swoje stanowisko po zakończeniu nieobecności. Zapisy umowy w części dotyczącej gwarancji zatrudnienia obejmują także pracowników zatrudnionych w (...) S.A. po dniu wejścia w życie niniejszej umowy, pod warunkiem przepracowania przez nich

77 3-letniego okresu pracy oraz spełnienia przesłanek określonych w ust. 1.

78 Zdaniem Sądu, do powoda odnosi się zapis art. 4 ust. 2 zd. 2 umowy społecznej, który stanowi, że zapisy umowy w części dotyczącej gwarancji zatrudnienia obejmują także pracowników zatrudnionych po dniu wejścia w życie umowy pod warunkiem przepracowania przez nich 3-letniego okresu pracy oraz spełnienia przesłanek określonych w ust. 1. Niespornym w świetle ustaleń sprawy jest, iż powód spełnia warunek stażu pracy.

79 Zagadnieniem spornym w rozpoznawanej sprawie, według Sądu, była ocena,

80 czy powód jest objęty zakresem podmiotowym umowy społecznej wyznaczonym przez

81 art. 4 ust. 1.

82 W celu ustalenia znaczenia tego zapisu, Sąd Okręgowy zastosował reguły wykładni systemowej, logicznej i celowościowej.

83 W ocenie tego Sądu, wykładnia językowa nie jest dostateczna dla określenia zakresu podmiotowego pracowników objętych umową społeczną. Językowa treść art. 4 ust. 1 mogłaby wskazywać, że obejmuje ona wszystkich pracowników zatrudnionych na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze, z wyjątkiem wymienionych w pkt 1-3, a zatem obejmuje również powoda.

84 W opinii Sądu, prawidłowa wykładnia tego zapisu umowy wymaga jednak porównania z drugą kategorią pracowników objętych jej zakresem podmiotowym,

85 a mianowicie zatrudnionych w niepełnym wymiarze, których prawo do odszkodowania zostało ograniczone, poprzez wymaganie wyłączności źródła dochodu pochodzącego z pracy u pozwanego. Według Sądu, skoro pracownicy zatrudnieni na podstawie umowy o pracę

86 w niepełnym wymiarze czasu pracy zostali objęci gwarancją wypłaty odszkodowania tylko wówczas, gdy praca ta jest dla nich jedynym źródłem dochodu, to należy przyjąć, że powód, będąc zatrudnionym w pełnym wymiarze czasu pracy oraz mając zapewnione inne, niezależne od zatrudnienia u pozwanego źródło utrzymania, tym bardziej nie może domagać się objęcia gwarancją zatrudnienia. Przeciwny wniosek pozostawałby w sprzeczności

87 z wnioskowaniem a minori ad maius.

88 Zdaniem Sądu, pojęcie pracowników zatrudnionych „na podstawie umowy o pracę

89 w pełnym wymiarze” należy również interpretować w powiązaniu z art. 7 ust. 5, który stanowi, że gwarancje zatrudnienia i wypłata odszkodowania, o których mowa w ust. 1, 2 i 3 nie mają zastosowania w stosunku do pracowników, z którymi następuje rozwiązanie stosunku pracy m.in. w związku z przejściem pracownika na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy (pkt 4) oraz w przypadku wypowiedzenia dokonanego przez pracodawcę pracownikowi, który spełnia warunki do nabycia prawa do emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (pkt 9).

90 Powód zatrudniony był u pozwanego w pełnym wymiarze czasu pracy i w okresie zatrudnienia, równolegle z wynagrodzeniem za pracę, pobierał emeryturę wojskową

91 na podstawie przepisów ustawy z dnia 10 grudnia 1993r. o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (t.j. Dz. U. z 2013r., poz. 666). Z chwilą ustania zatrudnienia u pozwanego, powód zachował prawo do emerytury wojskowej.

92 Sąd stwierdził, iż wykładnia logiczna zapisów art. 4 ust. 1 w powiązaniu z art. 7 ust. 5 umowy również prowadzi do wniosku, że powód z uwagi na zachowanie prawa do emerytury wojskowej, nie jest objęty zakresem podmiotowym ustawy, skoro prawa do odszkodowania pozbawieni zostali pracownicy, którzy nabyli prawo do emerytury, czy renty i/lub pracownicy, którym wypowiedziano stosunek pracy w związku ze spełnieniem przez nich warunków do nabycia prawa do emerytury z FUS.

93 Powyższa interpretacja nie stoi w sprzeczności z ustaleniem, że powód nie podlega wprost wyłączeniu z gwarancji zatrudnienia, gdyż nie spełnia warunków do nabycia

94 prawa do emerytury z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a umowa społeczna

95 nie wyłącza pracowników pobierających emeryturę wojskową. Z punktu widzenia wykładni celowościowej, zadaniem umowy było bowiem objęcie gwarancją zatrudnienia i związanych

96 z nią prawem do odszkodowania pracowników, którzy w związku z rozwiązaniem umowy

97 o pracę przez pozwanego tracą zatrudnienie, będące jedynym źródłem dochodu. Z gwarancji zatrudnienia zostali bowiem wyłączeni pracownicy, którzy pomimo wypowiedzenia umowy

98 o pracę ze względu na zmiany organizacyjne, technologiczne i prawne, spełniają warunki

99 do nabycia świadczeń emerytalnych lub rentowych, a także pracownicy, z którymi rozwiązano stosunek pracy w związku z przejściem pracownika na emeryturę lub rentę

100 z tytułu niezdolności do pracy. Tym samym, z gwarancji zatrudnienia zostali wykluczeni

101 ci pracownicy, którzy po zwolnieniu przez pozwanego, tak jak powód, mają zapewnione stałe źródło dochodu.

102 Powyższe założenia, zdaniem Sądu, odpowiadają także regułom wykładni oświadczeń woli, określonym w art. 65 k.c. w zw. z art. 300 k.p. Zgodnie z tymi regułami, to zamiar stron i cel umowy mają znaczenie decydujące dla interpretacji treści łączącej je umowy

103 (art. 65 k.c. § 2). Przez zgodny zamiar stron należy rozumieć wspólne uzgodnienie postanowień istotnych dla danego oświadczenia woli wynikających z samej umowy,

104 bądź podjętych poza nią (np. w rokowaniach).

105 Z materiału sprawy wynika, iż strony umowy społecznej w jednakowy sposób rozumiały sporny zapis dotyczący zakresu przedmiotowego umowy, poprzez przyjęcie,

106 że z gwarancji zatrudnienia i nabycia prawa do odszkodowania wyłączeni są pracownicy, którzy po rozwiązaniu umowy o pracę posiadają stałe źródło dochodu w postaci emerytury lub renty. Na takie rozumienie postanowień umowy społecznej wskazuje interpretacja zapisów tej umowy z dnia 21 czerwca 2013r. Okoliczność, że została dokonana po zawarciu umowy i po wytoczeniu powództwa przez powoda nie jest przeszkodą do przyjęcia,

107 że odzwierciedla ona rzeczywisty zamiar stron. Interpretacja ta została dokonana przez obie strony umowy społecznej, zarówno przez pozwanego, jak i zakładowe organizacje związkowe działające u pozwanego, które nie mogą być uznane za zainteresowane niekorzystnym wynikiem niniejszego postępowania dla powoda.

108 Interpretacja tej umowy, zgodna z twierdzeniami strony powodowej, pozostawałaby

109 w sprzeczności z obiektywnym celem tej czynności, jakim było zapewnienie prawa

110 do odszkodowania tym pracownikom, którzy w związku z naruszeniem przez pozwanego gwarancji zatrudnienia, utracili jedyne źródło dochodu.

111 Wobec braku podstaw określonych w art. 4 ust. 2 w zw. z art. 4 ust. 1 i art. 7 umowy społecznej z dnia 5 września 2000r. w zw. z art. 9 § 1 k.p., Sąd Okręgowy orzekł,

112 jak w sentencji.

113 Apelację od wyroku wniósł powód, zarzucając:

114 1. naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe jego zastosowanie, a w szczególności:

115 - art. 65 § 2 w związku z art. 300 k.p. w związku z art. 9 § 1 i § 4 k.p. w związku z art. 4 ust. 1 umowy społecznej z dnia 5 września 2000r. w związku z art. 7 ust. 5 umowy społecznej z dnia 5 września 2000r., poprzez błędną wykładnię treści umowy społecznej z dnia 5 września 2000r., poprzez błędne zastosowanie wykładni celowościowej oraz sprzeczne z zasadami logiki formalnej zastosowanie reguł wykładni logicznej, a nadto bez uzasadnionej potrzeby, pomimo oczywistej treści umowy ustalonej na podstawie wykładni językowej, poprzez nieodpowiednie zastosowanie reguł wykładni z art. 65 § 2 k.c. do stosunku pracy sprzecznie

116 z art. 300 k.p., a w następstwie czego, pozbawienie pracownika, powoda w procesie nabytych praw do odszkodowania, zgodnie z treścią stosunku pracy;

117 - art. 65 § 2 k.c. w związku z art. 300 k.p. w związku z art. 18 § 3 k.p. w związku

118 z art. 183a § 1 i nast. k.p. w związku z art. 9 k.p. w związku z art. 4 ust. 1 umowy społecznej z dnia 5 września 2000r. w związku z art. 7 ust. 5 umowy społecznej

119 z dnia 5 września 2000r., poprzez błędną wykładnię i w jej następstwie błędne zastosowanie, w tym przyjęcie nadrzędności wykładni celowościowej i logicznej błędnie zastosowanej nad wykładnią literalną, sprzecznie z art. 65 § 2 k.c. przy jednoznaczności treści oświadczeń woli i to stwierdzonych dokumentem, a zatem przy braku potrzeby wykładani treści umowy, w celu usunięcia rozbieżności wynikających z różnych wniosków płynących z wykładni treści umowy społecznej według reguł wykładni językowej, poprzez naruszenie zasady równego traktowana pracowników, poprzez brak zważenia na wykroczenie, poprzez wykładnię do granic prawodawstwa w sposób, który narusza prawa pracownicze nabyte przez powoda i bez uzasadnienia narusza prawo powoda do równego traktowania w relacji wobec pozwanego,

120 w ramach stosunku pracy oraz w zakresie roszczeń wynikających ze stosunku pracy;

121 2. naruszenie prawa procesowego, mające istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku, a w szczególności:

122 - art. 207 § 6 i § 7 w związku z art. 207 § 2 k.p.c. w następstwie ustalenia i to błędnego treści oświadczeń woli stron umowy społecznej z dnia 5 września 2000r. na podstawie sprekludowanego dowodu w postaci interpretacji zapisów umowy społecznej, który to dokument, jako dowód został wnioskowany przez pozwanego w odpowiedzi na pozew złożonej po upływie ustawowego terminu i pomimo zwrotu odpowiedzi na pozew przez Sąd pozwanemu i oddaleniu postanowieniem wszystkich wniosków dowodowych określonych w odpowiedzi na pozew, w tym wniosku z interpretacji zapisów umowy społecznej, pomimo braku postanowienia Sądu w zakresie dopuszczenia sprekludowanego dowodu w postaci interpretacji zapisów umowy społecznej;

123 - art. 227 k.p.c., poprzez oparcie ustaleń faktycznych na podstawie dokumentu interpretacji umowy społecznej, który nie jest dowodem w procesie, a nadto, który nie spełnia wymogów dowodu w procedurze cywilnej, gdyż nie stwierdza faktów, a jego treść stanowi oświadczenie pozwanego na temat rozumienia i intencji oświadczenia woli złożonego w treści dokumentu umowy społecznej, w ocenie pozwanego oświadczenia woli niekompletnego;

124 - art. 232 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. w związku z art. 207 k.p.c., poprzez brak zważenia przez Sąd zaniechania przez pozwanego obowiązku dowodzenia w procesie i niewyciągnięcia wniosków zgodnie z art. 6 k.c. w zakresie ciężaru dowodu. Pozwany nie przeprowadził w procesie żadnego dowodu w następstwie złożenia odpowiedzi

125 na pozew po upływie ustawowego terminu. Sąd natomiast uwzględnił stanowisko pozwanego, tak w zakresie twierdzeń zgłoszonych po terminie, jak i w zakresie oddalonych wniosków dowodowych w następstwie ich złożenia po terminie, a nadto oparł się na dokumencie przygotowanym przez pozwanego w następstwie zapoznania się z treścią pozwu w czasie przygotowania odpowiedzi na pozew, tj. interpretacji zapisów umowy społecznej, która nie jest dowodem w sprawie, nie stwierdza faktów, a jedynie przekonanie o treści oświadczenia woli nieujętego w dokumencie i który to dokument został przez Sąd odczytany na rozprawie w dniu 5 grudnia 2013r. bezpośrednio przed zamknięciem rozprawy, po jej otwarciu i uwzględniony w zakresie ustaleń faktycznych, pomimo oddalenia wniosku dowodowego pozwanego w zakresie dopuszczenia dowodu interpretacji treści umowy społecznej;

126 - art. 233 § 1 k.p.c., poprzez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego, a w szczególności błędne ustalenie treści dokumentu umowy społecznej z dnia

127 5 września 2000r. sprzecznie z art. 245 k.p.c. przy naruszeniu reguł wykładni przepisów prawa, poprzez ich nieuwzględnienie odpowiedniego stosowania art. 65

128 § 2 k.c., poprzez art. 300 k.p. i konwalidowanie braków wniosków dowodowych pozwanego w następstwie wywiedzenia sprzecznie z art. 207 k.p.c., odczytanie dokumentu w zakresie, którego wniosek dowodowy pozwanego został oddalony

129 i uwzględnienie treści dokumentu w postaci interpretacji zapisów umowy społecznej

130 z dnia 5 września 2000r. w ustaleniach faktycznych stanowiących podstawę zaskarżonego wyroku, pominięcie w ustaleniach faktycznych dowodów z zeznań świadka K. B. i przesłuchania stron.

131 3. błędne ustalenia faktyczne oraz błędy w prawidłowym, logicznym rozumowaniu,

132 w tym błędy wykładni, w szczególności poprzez:

133 - przyjęcie, że treść umowy społecznej z dnia 5 września 2000r. w zakresie art. 4, art. 7 umowy nie stanowi podstawy przyjęcia nabycia przez powoda roszczenia o zapłatę odszkodowania w związku z rozwiązaniem umowy o pracę z przyczyn dotyczących pracodawcy i naruszenia gwarancji zatrudnienia udzielonej powodowi przez pozwanego na podstawie powołanej umowy;

134 - błędy wykładni, poprzez dopuszczenie stosowania wykładni logicznej i celowościowej przy oczywistej treści umowy społecznej z dnia 5 września 2000r. ustalonej

135 na podstawie wykładni literalnej. Nie jest dopuszczalna wykładnia celowościowa

136 lub logiczna wówczas, gdy treść oświadczeń woli, a zwłaszcza stwierdzonych

137 w dokumencie (art. 245 k.p.c.) jest jednoznaczna. Sąd błędnie ustalił niedostateczność wykładni językowej, jako podstawy do sięgnięcia do wykładni celowościowej

138 i logicznej. Tylko wykładnia językowa, która prowadzi do różnej treści oświadczeń woli, a nie, jak Sąd przyjął, stanowi warunek dopuszczalności wykładni innego rodzaju, zwłaszcza mając na względzie wykładnię treści aktu prawnego art. 9 k.p.

139 i to w stosunkach pracy;

140 - błędne wywodzenie w zakresie wykładni logicznej, w tym błędne rozumienie wnioskowania a minori ad maius. Nie jest zgodne z powyższą regułą wnioskowanie

141 o braku prawa powoda do odszkodowania, bo nie ma prawa do odszkodowania pracownik zatrudniony na część etatu, jeżeli po rozwiązaniu umowy pozyskuje dochody z innego, niż umowa o pracę źródła, skoro powód był zatrudniony na pełny etat, a każdy zatrudniony na pełny etat, bez względu na pozyskiwanie innych,

142 niż ze stosunku pracy dochodów, miał prawo do odprawy należnej powodowi, chyba, że w związku z rozwiązaniem stosunku pracy przechodził na emeryturę lub rentę. Argument a minori ad maius oznacza, że jeżeli jest coś zabronione, jeżeli do czegoś nie mamy prawa w mniejszym zakresie, to tym bardziej nie mamy do czegoś prawa

143 w większym zakresie. Wywodząc w uzasadnieniu w zakresie powołanego wnioskowania logicznego, Sąd naprowadza argumenty sprzeczne z regułami tego wnioskowania;

144 - poprzez przyjęcie, że cel umowy społecznej z dnia 5 września 2000r. stanowi

145 o gwarancji zatrudnienia i zobowiązania do zapłaty odszkodowania tylko i wyłącznie na rzecz pracowników, którzy po rozwiązaniu umowy o pracę, byli pozbawieni dochodów, podczas, gdy zgodnie z treścią powołanej umowy, nie zostało wyłączone prawo do odszkodowania wobec pracowników, którzy zatrudnieni na pełny etat,

146 tak jak powód, osiągali inne dochody np. z działalności gospodarczej, z umowy

147 o dzieło, a kryterium pozyskiwania dochodów po rozwiązania umowy o pracę, jako przesłanki wyłączającej prawo do odszkodowania, dotyczyło jedynie pracowników zatrudnionych u pozwanego na część etatu. Błędnie Sąd przypisał, interpretując wadliwie umowę powodowi prawa pracownika zatrudnionego na część etatu, podczas, gdy powód był zatrudniony na pełny etat u pozwanego;

148 - poprzez błędne przyjęcie intencji stron umowy społecznej z dnia 5 września 2000r.

149 na podstawie interpretacji treści umowy przygotowanej przez pozwanego i związki zawodowe w dniu 21 czerwca 2013r. po zapoznaniu się z pozwem powoda z dnia

150 26 kwietnia 2013r. przez pozwanego i w czasie przygotowywania odpowiedzi

151 na pozew przez pozwanego z dnia 1 lipca 2013r., poprzez brak zważenia celu przygotowanej interpretacji, jako dokumentu, który miał służyć pozwanemu, jako środek procesowy podjęty w związku z interesem procesowym dotyczącym oddalenia powództwa i poprzez brak zważenia, że związki zawodowe interpretujące

152 z pozwanym umowę w czasie, gdy powód nie jest pracownikiem pozwanego,

153 a przedstawiciele związków zawodowych są jego pracownikami, stanowi podstawę

154 do przyjęcia tezy o niewiarygodności treści dokumentu interpretacji postanowień umowy społecznej;

155 - poprzez brak zważenia, że powód w okresie pracy dla pozwanego znał treść umowy społecznej z dnia 5 września 2000r. i w żadnym zakresie nie był informowany przez związki zawodowe, ani przez pozwanego o tym, że gwarancja zatrudnienia

156 nie dotyczy powoda;

157 - poprzez brak zważenia, że powód w następstwie rozwiązania umowy o pracę

158 nie przechodził na emeryturę, co jest przesłanką uchylenia gwarancji zatrudnienia

159 i prawa do odszkodowania, a korzystał ze świadczeń emerytalnych w całym okresie zatrudnienia u pozwanego;

160 - poprzez pominięcie w ustaleniach faktycznych treści wyjaśnień powoda złożonych

161 w ramach dowodu z przesłuchania stron oraz zeznań świadka K. B..

162 Powołując się na powyższe zarzuty, powód wniósł o:

163 1. zmianę zaskarżonego wyroku w całości i zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 179.575,92 zł z ustawowymi odsetkami od 8 lutego 2013r. i zasądzenie kosztów procesu według norm przepisanych za pierwszą instancję;

164 2. zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

165 Ewentualnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Katowicach, jako Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, przy uwzględnieniu kosztów postępowania przed Sądem Apelacyjnym

166 w Katowicach, jako części kosztów procesu.

167 Strona pozwana wniosła o oddalenie apelacji i zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego.

168 Na skutek rozpoznania apelacji powoda, Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z dnia 29 kwietnia 2014r. zmienił powyższy wyrok Sądu Okręgowego

169 w ten sposób, że zasądził od pozwanej (...) S.A. w K. na rzecz E. G. kwotę 179.575,92 zł z ustawowymi odsetkami od 8 lutego 2013r. tytułem odszkodowania za naruszenie gwarancji zatrudnienia.

170 Sąd Apelacyjny odnotował, że Sąd pierwszej instancji umowę społeczną z 5 września 2000r. uznał za porozumienie będące źródłem prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p.

171 i wskazał, że warunkiem zaliczenia porozumienia zbiorowego do źródeł prawa pracy jest oparcie go na ustawie, przy czym, chodzi o wyraźne określenie w ustawie dopuszczalności zawarcia konkretnego porozumienia zbiorowego. Zdaniem Sądu odwoławczego, „powyższe okoliczności sprawiają, że porozumienia nie mogą być traktowane, jako akty normatywne zawierające przepisy prawa materialnego”. Jednocześnie, „brak oparcia w ustawie porozumienia zbiorowego zawartego między zakładowymi organizacjami związkowymi

172 nie wyłącza sam przez się jego legalności i możliwości wywoływania skutków prawnych,

173 w tym również skutku w postaci dopuszczalności dochodzenia przez pracowników indywidualnych roszczeń w oparciu o jego postanowienia. Porozumienie to należy uznać

174 za szczególnego rodzaju nienazwaną umowę zbiorowego prawa pracy. Indywidualne roszczenia pracowników, mające swe źródło w takiej umowie, wynikają z możliwości potraktowania jej - zgodnie z art. 300 k.p. - jako umowy na rzecz osoby trzeciej

175 (art. 393 k.c.), na podstawie której pracownicy, niebędący stroną porozumienia, mogą żądać spełnienia przyrzeczonego świadczenia bezpośrednio od pracodawcy jako podmiotu, który przyjął na siebie w umowie z zakładową organizacją związkową obowiązek takiego świadczenia na rzecz pracowników”. Sąd drugiej instancji zwrócił też uwagę na uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2001r. (III ZP 25/00), w której Sąd Najwyższy uznał rodzaj pakietu socjalnego za źródło prawa pracy, odwołując się do treści

176 art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991r. o związkach zawodowych, zgodnie z którym

177 na zasadach przewidzianych odrębnymi przepisami związkom zawodowym przysługuje prawo prowadzenia rokowań zbiorowych oraz zawierania układów zbiorowych pracy, a także innych porozumień przewidzianych przepisami prawa pracy. Oznacza to, że w przypadku, gdy stroną porozumienia zbiorowego jest związek zawodowy, to wystarczy, że przepisy prawa pracy dowolnej rangi przewidują zawieranie porozumień zbiorowych w określonym przedmiocie, a nie jest konieczne wskazanie podstawy ustawowej. W tym znaczeniu

178 art. 21 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych jest przepisem pozwalającym na zawieranie porozumień w określonym przedmiocie, a więc może stanowić oparcie ustawowe

179 w rozumieniu art. 9 § 1 k.p.

180 Przechodząc od tych ogólnych rozważań do kwestii odszkodowania żądanego przez powoda w związku z naruszeniem gwarancji zatrudnienia przewidzianej umową społeczną

181 z 5 września 2000r., Sąd Apelacyjny podniósł, że uważa za nietrafną wykładnię postanowień tej umowy, dokonaną przez Sąd Okręgowy i prowadzącą do stwierdzenia, że powód

182 nie należy do kręgu osób wymienionych w art. 4 umowy. Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 1, postanowieniami umowy objęci zostali wszyscy pracownicy poszczególnych Elektrowni, których akcje zostały wniesione do (...) S.A. i którzy w dniu jej wejścia w życie byli w nich zatrudnieni na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze oraz pracownicy, których praca w niepełnym wymiarze jest jedynym źródłem dochodu. Treść czynności prawnej i zamiar stron powinny być ustalone i tłumaczone według zasad określonych w art. 65 k.c. Przepis ten określa sposób wykładni oświadczeń woli w czynnościach prawnych odmiennie,

183 niż ma to miejsce przy interpretacji tekstu prawnego. Zdaniem Sądu drugiej instancji,

184 w niniejszej sprawie wystarcza zastosowanie obiektywnej metody wykładni oświadczenia zawartego w umowie społecznej, czyli odwołanie się do wykładni językowej odnoszącej się do dosłownego brzmienia treści umowy, a zwłaszcza zwrotu: „postanowieniami umowy objęci zostali wszyscy pracownicy poszczególnych Elektrowni, których akcje zostały wniesione do (...) S.A. i którzy w dniu jej wejścia w życie byli w nich zatrudnieni

185 na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze oraz pracownicy, których praca

186 w niepełnym wymiarze jest jedynym źródłem dochodu”. Sformułowanie to oznacza bowiem, że umowa ta dotyczy dwóch grup pracowników, tzn. takich, którzy mają zawartą umowę

187 o pracę w pełnym wymiarze czasu pracy albo mają zawartą umowę o pracę w niepełnym wymiarze czasu pracy, która stanowi ich jedyne źródło dochodu. W odniesieniu

188 do pracowników zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy, nie został zatem zastrzeżony żaden warunek, którego spełnienie warunkuje objęcie postanowieniami umowy społecznej, w szczególności brak jest podstaw do stwierdzenia, że w stosunku do tych pracowników również obowiązuje warunek „jedynego źródła dochodu”. Według Sądu Apelacyjnego, takie znaczenie interpretowanego zwrotu nie pozostaje w sprzeczności

189 z pozostałymi postanowieniami umowy społecznej, a w szczególności z treścią jej art. 7 ust. 5 pkt 4 i 9, który przewiduje wyłączenie gwarancji zatrudnienia w stosunku do osób, z którymi rozwiązano stosunek pracy w związku z przejściem na emeryturę lub rentę z tytułu niezdolności do pracy albo nastąpiło wypowiedzenie umowy o pracę pracownikowi spełniającemu warunki do nabycia prawa do emerytury. Żaden z tych przypadków nie odnosi się do powoda, który status emeryta posiada od 1996r.

190 Sąd odwoławczy wskazał, że nie uwzględnił przy dokonywaniu wykładni umowy społecznej interpretacji jej postanowień dokonanych przez pozwaną i związki zawodowe, albowiem „interpretacja została dokonana na użytek niniejszego procesu”, a „zapisy interpretacyjne pozostają w całkowitym oderwaniu od przepisów umowy społecznej

191 i nie pozostają w logicznym powiązaniu z umową, a także nie są niczym uzasadnione”.

192 Biorąc to pod uwagę, Sąd drugiej instancji stwierdził, że roszczenie powoda

193 o odszkodowanie z tytułu naruszenia gwarancji zatrudnienia było uzasadnione, bo był on objęty postanowieniami umowy społecznej i nie zaistniały okoliczności, które wyłączyłyby prawo powoda do gwarancji zatrudnienia i prawo do odszkodowania.

194 W wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej strony pozwanej od powyższego wyroku, Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 8 września 2015r. uchylił zaskarżony wyrok

195 i sprawę przekazał tutejszemu Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

196 oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

197 W uzasadnieniu Sąd Najwyższy wskazał, że porozumienia zbiorowe, a zwłaszcza tzw. „pakiety socjalne”, czy „umowy społeczne” mogą być swoistymi źródłami prawa pracy, których dotyczy art. 9 k.p. lub mieć charakter wyłącznie obligacyjny. Wobec tego, należy je oceniać in concreto, a o tym, czy pakiet socjalny jest źródłem prawa pracy, nie decyduje wola stron tego porozumienia (por. wyrok Sądu Najwyższego z 19 lipca 2005r., II PK 386/04, OSNP 2006 nr 11-12, poz. 173). O możliwości uznania określonego porozumienia lub innego aktu za akt zawierający przepisy prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p., decyduje to,

198 czy spełnia on kryteria wskazane w tym przepisie, tj. czy jest oparty na ustawie i określa prawa i obowiązki stron stosunku pracy. Od dokonania tej oceny zależy ustalenie, czy dany akt, z którego strona wywodzi roszczenia, ma charakter normatywny (zawiera przepisy prawa pracy stanowiące prawo materialne), czy też jedynie obligacyjny (ustala tylko wzajemne obowiązki jego stron), a w związku z tym, czy opiera ona swoje roszczenia na przepisach prawa materialnego. Oceny tej może dokonać jedynie sąd. Sąd jest też zobowiązany do jej dokonania, ponieważ od tego zależy kwalifikacja prawna będącego przedmiotem sporu stosunku prawnego lub prawa oraz ustalenie podstawy prawnej rozstrzygnięcia.

199 Zdaniem Sądu Najwyższego, na podstawie motywów zaskarżonego wyroku

200 nie sposób tymczasem stwierdzić, czy Sąd Apelacyjny uznał przedmiotową umowę społeczną za akt normatywny, czy też obligacyjny. Podkreślił zarazem, że poza odwołaniem się

201 do orzecznictwa Sądu Najwyższego, z którego wynika, że tego rodzaju umowy mogą mieć różnorodny charakter, Sąd drugiej instancji nie dokonał żadnych ustaleń odnoszących się

202 do okoliczności zawarcia i związanego z tym charakteru tej konkretnej umowy społecznej,

203 a w szczególności, przy uwzględnieniu stron ją zawierających, czy było to porozumienie oparte na ustawie (jakiej), czy też była to tylko umowa (i to czy na rzecz osoby trzeciej,

204 czy raczej zobowiązująca do świadczenia przez osobę trzecią). Przy czym, Sąd Najwyższy zauważył, iż jedynie odwołanie się przez Sąd drugiej instancji do metod wykładni oświadczeń woli stron czynności prawnej (art. 65 k.c.) może sugerować, że przedmiotowa umowa społeczna została uznana za akt mający charakter obligacyjny, co nie może być uznane

205 za wystarczające do stwierdzenia prawidłowości dokonania takiej kwalifikacji tej umowy.

206 Jednocześnie zaznaczył, że kwestia charakteru prawnego umowy społecznej ma zaś istotne znaczenie nie tylko dla dopuszczalności wywodzenia z jej postanowień indywidualnych roszczeń gwarancyjnych, ale także dla sposobu i techniki wykładni

207 jej postanowień. Przyjęcie normatywnego charakteru porozumienia zbiorowego powoduje,

208 że ustalenie (odkodowanie) treści norm zawartych w jego postanowieniach następuje według reguł obowiązujących przy wykładni prawa; w razie przyjęcia charakteru obligacyjnego - wymaga zastosowania reguł dotyczących wykładni oświadczeń woli.

209 Sąd Najwyższy, powołując się na swoje orzecznictwo w zakresie zasad wykładni autonomicznych źródeł prawa pracy (art. 9 k.p.) oraz oświadczeń woli składających się

210 na treść czynności prawa cywilnego (art. 65 k.c.) uznał, że jeżeli umowa społeczna miała charakter normatywny, dokonanie wykładni jej postanowień tylko przy użyciu metod wykładni właściwych dla wykładni oświadczeń woli nie mogłoby być uznane za prawidłowe, co usprawiedliwia kasacyjny zarzut naruszenia art. 65 k.c. Zarzut ten Sąd Najwyższy uznał

211 za uzasadniony, podobnie, jak zarzuty naruszenia przepisów postępowania, także

212 w przypadku przyjęcia przez Sąd Apelacyjny obligacyjnego charakteru umowy (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 20 września 2005r., II PK 53/05, LEX nr 276239; z 15 marca 2006r.,

213 II PK 143/05, OSNP 2007 nr 3-4, poz. 45; z 5 lutego 2004r., I PK 307/03, OSNP 2004 nr 24, poz. 416; z 19 marca 2008r., I PK 235/07, OSNP 2009 nr 15-16, poz. 190; z 26 stycznia 1999r., I PKN 439/98, OSNAPiUS 2000 nr 6, poz. 216; uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 1995r., III CZP 66/95, OSNC 1995 nr 12, poz. 168,

214 a także wyroki z dnia 21 listopada 1997r., I CKN 825/97, OSNC 1998 nr 5, poz. 81; z dnia

215 20 maja 2004r., II CK 354/03, OSNC 2005 nr 5, poz. 9; z dnia 12 kwietnia 2013r., IV CSK

216 (569/12, niepublikowany; z dnia 21 marca 2013r., III CSK 223/12, niepublikowany; z dnia

217 8 czerwca 1999r., II CKN 379/98, OSNC 2000 nr 1, poz. 10, z dnia 7 grudnia 2000r., II CKN 351/00, OSNC 2001 nr 6, poz. 95, z dnia 30 stycznia 2004r., I CK 129/03, „Izba Cywilna” 2004 nr 10, s. 33 i 34 i z dnia 25 marca 2004r., II CK 116/03, „Izba Cywilna” 2004 nr 10,

218 s. 33 i 34).

219 Według Sądu Najwyższego, budzi uzasadnione wątpliwości stanowisko Sądu odwoławczego o zastosowaniu obiektywnego wzorca wykładni oświadczenia zawartego

220 w umowie społecznej (odwołanie się do wykładni językowej) w sytuacji, gdy jak trafnie podnosi strona skarżąca, nie został ustalony ani zgodny zamiar stron, ani cel, jakiemu miała służyć gwarancja zatrudnienia, a strony tej umowy zgodnie wyinterpretowały inne znaczenie spornego postanowienia, niż przyjęte przez Sąd, przy czym, nie zostało też wyjaśnione,

221 czy ta interpretacja (pochodząca od strony pozwanej i zakładowych organizacji związkowych) istotnie była interpretacją stron zawierających umowę społeczną.

222 Z powyższych względów, Sąd Najwyższy stwierdził, że w aktualnym stanie sprawy prawidłowość zaskarżonego wyroku nie poddaje się kontroli kasacyjnej z powodu braku podstawowych ustaleń odnośnie do charakteru prawnego przedmiotowej umowy społecznej, co determinuje zarówno sposób i technikę wykładni jej postanowień, jak i dopuszczalność wywodzenia z tych postanowień indywidualnych roszczeń gwarancyjnych.

223 Mając to na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398¹⁵ § 1 k.p.c. i art. 398²¹

224 w związku z art. 108 § 2 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

225 W wyniku ponownego rozpoznania sprawy, Sąd Apelacyjny ustalił i zważył,

226 co następuje:

227 Przyjmując ustalenia poczynione przez Sąd pierwszej instancji, jako własne

228 oraz uzupełniając je na mocy art. 382 k.p.c., Sąd Apelacyjny uznał, że apelacja powoda

229 nie zasługuje na uwzględnienie.

230 Spór w niniejszej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia kwestii czy powód, wywodzący swe żądanie z umowy społecznej, zawartej w dniu 5 września 2000r. (dalej także jako umowa społeczna) - pomiędzy pozwanym (...) Spółką Akcyjną w J., a Związkami Zawodowymi działającymi w Elektrowniach

231 i Elektrociepłowniach wchodzących w skład pozwanego - jest nią objęty, a w konsekwencji, czy może skutecznie domagać się na jej podstawie odszkodowania, wobec naruszenia gwarancji zatrudnienia.

232 Aby możliwe było prawidłowe rozstrzygnięcie powyższych wątpliwości, w pierwszej kolejności niezbędne jest - na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy - ustalenie charakteru prawnego przedmiotowej umowy społecznej, co z kolei determinuje zarówno sposób

233 i technikę wykładni jej postanowień, jak i dopuszczalność wywodzenia z tych postanowień indywidualnych roszczeń gwarancyjnych.

234 Jak podkreśla się bowiem w orzecznictwie sądowym, porozumienia zbiorowe,

235 a zwłaszcza tzw. „umowy społeczne”, mogą być swoistymi źródłami prawa pracy, których dotyczy art. 9 k.p. lub mieć charakter wyłącznie obligacyjny. Wobec tego, należy je oceniać in concreto, a o tym, czy umowa społeczna („pakiet socjalny”) jest źródłem prawa pracy,

236 nie decyduje jedynie wola stron tego porozumienia (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 19 lipca 2005r., II PK 386/04, OSNP 2006 nr 11-12, poz. 173.). Zwraca się również uwagę,

237 że stanowią one podstawę roszczeń, bez względu na przyjętą konstrukcję prawną (wyroki Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 2003r., I PK 270/02 oraz z dnia 24 września 2004r.,

238 II PK 27/04, OSNP 2005 nr 10, poz. 142).

239 Trzeba przy tym pamiętać, że w sprawie z zakresu prawa pracy, w której strona wywodzi roszczenia z aktu nienależącego do katalogu źródeł prawa powszechnie obowiązującego (art. 87 i 91 Konstytucji RP), sąd jest obowiązany do dokonania oceny,

240 czy jest to akt zawierający przepisy prawa pracy, w rozumieniu art. 9 § 1 k.p. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 2009r., I PK 6/09, OSNP 2011/1-2/2).

241 Dokonując więc w pierwszej kolejności oceny umowy społecznej z dnia 5 września 2000r., poprzez pryzmat źródła prawa pracy, wskazać należy, że stosownie do art. 9 § 1 k.p., przez prawo pracy rozumie się przepisy Kodeksu pracy oraz przepisy innych ustaw i aktów wykonawczych, określające prawa i obowiązki pracowników i pracodawców, a także postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na ustawie porozumień zbiorowych, regulaminów i statutów określających prawa i obowiązki stron stosunków pracy.

242 W tym miejscu zwrócić należy uwagę, że powyższy przepis, statuując wykaz źródeł prawa pracy i zamieszczając w nim także „inne porozumienia zbiorowe”, nie wylicza poszczególnych kategorii tychże porozumień, stąd w doktrynie przyjmuje się, iż katalog ten ma charakter otwarty (zob. E. Chmielek-Łubińska (w:) K. W. Baran, E. Chmielek-Łubińska, D. Dorre-Nowak, L. Mitrus, T. Nycz, A. Sobczyk, B. Wagner, M. Wandzel, Kodeks pracy. Komentarz (red.) B. Wagner, Gdańsk 2008, s. 35). Nadanie „innemu porozumieniu” statusu aktu normatywnego wymaga jednak kumulatywnego spełnienia dwóch przesłanek,

243 tj. ustawowego oparcia dla takiego porozumienia oraz uregulowania w nim praw

244 i obowiązków stron stosunku pracy.

245 Wymieniony akt można zatem zaliczyć do źródeł prawa pracy tylko wówczas,

246 gdy możliwość jego zawarcia została wyraźnie przewidziana w ustawie.

247 Pamiętać przy tym trzeba, że wymóg „oparcia na ustawie” należy do najbardziej dyskusyjnych problemów współczesnego prawa pracy. Warto bowiem zauważyć,

248 że w orzecznictwie można było odnaleźć skrajne stanowiska w zakresie rozumienia „oparcia na ustawie” (zob. A. Musiała, Kontrowersje wokół wymogu „oparcia na ustawie” porozumienia zbiorowego jako źródła prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p., Państwo

249 i Prawo 2014 Z. 4 str. 19-32). I tak, w postanowieniu z 28 maja 1998r. Sąd Najwyższy

250 (I PKN 138/98,OSNP nr 12/1999, poz. 398) stwierdził, że przewidziany w art. 9 § 1 k.p. wymóg oparcia danego aktu prawnego na ustawie, należy rozumieć jako „konieczność

251 co najmniej wymienienia określonego aktu przez ustawę (nazwania go przez ustawę)

252 oraz wskazania podmiotu (organu) upoważnionego przez nią do jego wydania”. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 17 lutego 2000r. (I PKN 541/99, OSNP

253 nr 14/2001, poz. 464) w którym wskazał na potrzebę istnienia „wyraźnie” przewidzianej przepisami ustawy możliwości zawarcia porozumienia mającego być uznanym

254 za normatywne. Jednakże w wyroku z 7 września 1999r. (I PKN 243/99, OSNP nr 1/2001, poz. 8) Sąd Najwyższy uznał już jedynie, że dane porozumienia można zaliczyć do źródeł prawa pracy, gdy „możliwość ich zawarcia lub uchwalenia została przewidziana w ustawie”

255 i jednocześnie odwołał się do przykładu porozumień kończących spory zbiorowe określone

256 w art. 9 i 14 ustawy z dnia 23 maja 1991r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych

257 (Dz. U. nr 55, poz. 236 ze zm.). To w pewnym sensie rygorystyczne podejście Sądu Najwyższego w zakresie rozumienia „oparcia na ustawie” (bo wskazujące na konieczność istnienia ustawowej podstawy dla danego porozumienia, mającego zostać uznanym

258 za normatywne) znalazło też swoje odbicie w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 29 września 1998r. (III ZP 27/98, OSNP nr 8/1999, poz. 265) oraz w wyrokach Sądu Najwyższego

259 z 23 lutego 1999r. (I PKN 588/98,OSNP nr 8/2000, poz. 298) i z 26 maja 2000r. (I PKN 674/99, OSNP nr 22/2001, poz. 664). Jest również w orzecznictwie prezentowane stanowisko zupełnie odmienne od powyższego, o czym niżej.

260 Zdaniem tutejszego Sądu Apelacyjnego - wbrew temu, co twierdzi powód - art. 59

261 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997r. (Dz. U. z dnia 1997r., Nr 78, poz. 483, dalej jako Konstytucja) stanowiąc, że związki zawodowe oraz pracodawcy

262 i ich organizacje mają prawo do rokowań, w szczególności w celu rozwiązywania sporów zbiorowych oraz do zawierania układów zbiorowych pracy i innych porozumień, nie jest samoistną i wystarczającą podstawą do wykazania przesłanki „oparcia na ustawie”.

263 Stanowisko apelującego w tym zakresie zdaje się opierać na linii orzeczniczej Sądu Najwyższego wyrażonej między innymi w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2001r. (III ZP 25/00, OSNP 2002/6/134, Prok.i Pr.-wkł. 2001/12/44, OSP 2002/9/115, OSNP-wkł. 2001/13/3, Biul.SN 2001/5/1, Pr.Pracy 2001/6/33, z glosą Andrzeja Świątkowskiego, glosą Jakuba Steliny i glosą Artura Tomanka)

264 oraz w wyrokach Sądu Najwyższego z dnia: 28 lipca 1999r. (I PKN 176/99, OSNAPiUS 2000, nr 21, poz. 788); 17 listopada 1999r. (I PKN 364/99, OSNAPiUS 2001, nr 7, poz. 219); 12 sierpnia 2004r. (III PK 38/2004, OSNP 2005, nr 4, poz. 55); 28 kwietnia 2005r.

265 (I PK 214/2004, OSNP 2006. nr 1- 2, poz. 8) oraz 6 lutego 2006r. (III PK 114/05,

266 OSNP 2007/1-2/2, OSP 2007/7-8/94 z glosą Artura Tomanka), wyrażających pogląd,

267 że na podstawie art. 59 ust. 2 Konstytucji porozumienie zbiorowe partnerów społecznych, określające prawa i obowiązki stron stosunku pracy, także zawarte bez „oparcia na ustawie”, jest źródłem prawa pracy. Stanowisko takie było również prezentowane w doktrynie prawa (zob. W. Sanetra, Układy zbiorowe pracy i inne porozumienia w świetle Konstytucji RP

268 (w:) Prawo Pracy. Z aktualnych zagadnień, red. W. Sanetra, Białystok 1999. s. 12-13 i 20:

269 M. Seweryński, Porozumienia zbiorowe w prawie pracy, (w:) Źródła prawa pracy,

270 red. L. Florek, Warszawa 2000, s. 111.).

271 Jednak zwrócić należy uwagę, że aktualnie dominuje w orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd przeciwny powyższemu, opierający się na argumentacji, że art. 9

272 § 1 k.p. nie tylko nie jest zaprzeczeniem art. 59 ust. 2 Konstytucji, lecz jest jego rozwinięciem, wskazuje bowiem przesłanki, od których zależy nadanie porozumieniom zbiorowym charakteru normatywnego oraz określa miejsce tych porozumień w hierarchii źródeł prawa pracy; a nawet, że art. 59 ust. 2 Konstytucji odnosi się do tych tylko porozumień kolektywnych, które są źródłami prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p., a więc porozumień „opartych na ustawie”, czyli przewidzianych przepisami prawa pracy. Przepis art. 59 ust. 2 Konstytucji nie może stanowić ustawowego oparcia dla porozumień zbiorowych zawierających przepisy prawa pracy, bowiem intencją ustrojodawcy było stworzenie zamkniętego systemu źródeł prawa i ograniczenie ich katalogu do aktów wymienionych

273 w art. 87 Konstytucji RP. Ma on charakter ogólny, poza tym został zamieszczony, jako przepis gwarantujący jedno z praw politycznych w rozdziale II Konstytucji RP zatytułowanym „Wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela”, a nie w rozdziale III – „Źródła prawa”. Ratio legis tego przepisu stanowi udzielenie gwarancji partnerom socjalnym dla ich prawa do zawierania dowolnych porozumień zbiorowych; celem tej regulacji nie jest natomiast uzupełnienie (poszerzenie) konstytucyjnego systemu źródeł prawa. Taki też pogląd - trafny i przekonujący - przyjął Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 23 maja 2006r. (III PZP 2/06, OSNP 2007/3-4/38, Biul.SN 2006/5/28), stwierdzając, że powoływanie art. 59 ust. 2 Konstytucji (rozumianego jako samodzielne „oparcie ustawowe” lub jako modyfikującego treść art. 9 § 1 k.p.) - na wykazanie „oparcia

274 w ustawie” nienazwanego porozumienia zbiorowego - budzi wątpliwości. Również

275 w nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że porozumienie pracodawcy

276 ze związkami zawodowymi, które nie jest oparte na ustawie oraz nie określa praw

277 i obowiązków stron stosunku pracy, nie ma charakteru normatywnego w rozumieniu art. 9

278 § 1 k.p. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2012r., II PK 128/12,

279 LEX nr 1284749, OSP 2013/12/117 oraz orzeczenie Kolegium Arbitrażu Społecznego z dnia 21 października 2008r., III KAS 2/08, OSNP 2009 nr 7-8, poz. 111, w którym wyraźnie zaznaczono, że umowa społeczna pracodawcy ze związkami zawodowym, mając oparcie

280 w art. 59 ust. 2 Konstytucji RP, ustala uprawnienia oraz zobowiązania stron tej umowy, natomiast nie określa praw i obowiązków stron stosunku pracy, ponieważ nie ma charakteru normatywnego w rozumieniu art. 9 § 1 k.p.).

281 Także w nauce prawa wskazuje się, że dla uznania porozumienia zbiorowego

282 za prawo pracy, należy określić jego wyraźne oparcie w ustawie (J. Wratny, Regulacja prawna swoistych źródeł prawa pracy. Uwagi de lege lata i de lege ferenda, PiZS 2002, nr 12, s. 4. M. Gersdorf, Problemy prawne związane z tzw. paktem socjalnym - kilka uwag praktycznych, PiZS 1999, nr 2, s. 35; G. Goździewicz, Charakter porozumień zbiorowych

283 w prawie pracy, PiZS 1998, nr 3, s. 23.).

284 Te argumenty Sąd Apelacyjny uznaje za trafne, podzielając stanowisko, że art. 59

285 ust. 2 Konstytucji nie stanowi dostatecznej podstawy dla przyjęcia normatywnego charakteru umowy społecznej z dnia 5 września 2000r.

286 Apelujący ustawowe oparcie dla powyższej umowy społecznej upatrywał również

287 w ustawie z dnia 23 maja 1991r. o związkach zawodowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2015 r.,

288 poz. 1881, dalej jako ustawa o związkach zawodowych).

289 Bezspornym na gruncie niniejszej sprawy jest to, że doszło do przekształceń własnościowych pozwanej w rozumieniu art. 23¹ k.p., w wyniku których najpierw powstał (...) Spółka Akcyjna w J. (do dnia 1 września 2001r.), a ostatecznie jego następcą prawnym jest (...) Spółka Akcyjna w J.

290 (k. 368-387 a.s.).

291 W związku z tym, w procesie przekształceń własnościowych pozwanego Związki Zawodowe działające na jego terenie miały istotną rolę, gdyż zgodnie z art. 26¹ust. 3

292 tej ustawy, jeżeli dotychczasowy lub nowy pracodawca zamierza podjąć działania dotyczące warunków zatrudnienia pracowników, jest obowiązany do podjęcia negocjacji z zakładowymi organizacjami związkowymi w celu zawarcia porozumienia w tym zakresie, w terminie

293 nie dłuższym, niż 30 dni od dnia przekazania informacji o tych działaniach. Zwrócić należy uwagę, że treść art. 26¹ ustawy o związkach zawodowych nie wprowadza żadnych regulacji co do przebiegu rokowań, a to oznacza, że podmioty zbiorowe same określają ich zasady zgodnie z dyrektywą nieformalizmu (por. k.w. Baran: Komentarz do ustawy z dnia 23 maja 1991r. o związkach zawodowych, Warszawa 2007).

294 Na gruncie orzecznictwa nie budzi wątpliwości, że powyższa norma ustawy

295 o związkach zawodowych rzeczywiście mogła stanowić wystarczającą podstawę ustawową dla umowy społecznej, by móc ją zakwalifikować jako źródło prawa pracy w rozumieniu

296 art. 9 § 1 k.p. (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 2 sierpnia 2012r., II PK 27/12,

297 LEX nr 1243022; 14 września 2010r., II PK 67/10, LEX nr 687016 i 13 listopada 2013r.,

298 I PK 107/13, OSNP 2015/1/5, OSP 2015/6/64 ).

299 W tym miejscu podkreślić jednak należy, że według ustaleń Sądu Apelacyjnego, strony umowy społecznej z dnia 5 września 2000r. nie odwołały się w jej treści,

300 ani w aneksach do tej umowy do żadnej ustawy (str. 326-361 a.s.). Przy czym, w toku rozprawy apelacyjnej w dniu 17 grudnia 2015r. obie strony tejże umowy społecznej,

301 tj. zarówno pozwany, jak i przesłuchiwani w charakterze świadków przewodniczący reprezentatywnych w rozumieniu Kodeksu pracy Związków Zawodowych działających

302 u pozwanego - kategorycznie stwierdzili, że art. 26¹ ust. 3 ustawy o związkach zawodowych nie stanowił podstawy prawnej zawartego przez nich porozumienia w dniu 5 września 2000r. (str. 388 a.s.). Ponadto, z treści art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991r. o związkach zawodowych, zgodnie z którym na zasadach przewidzianych odrębnymi przepisami związkom zawodowym przysługuje prawo prowadzenia rokowań zbiorowych oraz zawierania układów zbiorowych pracy, a także innych porozumień przewidzianych przepisami prawa pracy, wynika, że nie może on stanowić samoistnej i wystarczającej podstawy do wykazania przesłanki „oparcia na ustawie” (art. 9 § 1 k.p.).

303 Sąd Apelacyjny ma na uwadze, że strony porozumienia zbiorowego mogą „nadać” pakietowi socjalnemu - czy też umowie społecznej, jak miało to miejsce w rozpoznawanej sprawie - charakter normatywny tylko poprzez ewentualne włączenie jego postanowień

304 w całości lub w części do układu zbiorowego pracy lub do porozumienia mającego oparcie

305 w ustawie (wyr. SN: z 12 grudnia 2001r., I PKN 729/00, OSNP 2003, Nr 23, poz. 568;

306 z 29 lipca 2003r., I PK 270/02, OSNP 2004, Nr 16, poz. 281). W niniejszej sprawie taka sytuacja nie miała jednak miejsca.

307 Skoro zatem ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że umowa społeczna z dnia 5 września 2000r. nie znajduje oparcia w ustawie

308 oraz jej postanowienia nie zostały włączone do układu zbiorowego pracy, to w konsekwencji nie może zostać uznana za źródło prawa pracy, w rozumieniu art. 9 § 1 k.p.

309 To zaś powoduje, że koniecznym staje się rozważenie przedmiotowej umowy społecznej, jako aktu o naturze obligacyjnej. Brak normatywnego charakteru takiego porozumienia rodzi jednak pytanie o skuteczność ewentualnych roszczeń pracowników wyprowadzanych z porozumienia, a obciążających pracodawcę po przejęciu zakładu pracy.

310 W tym przedmiocie, wobec braku regulacji w zakresie prawa pracy, należy sięgnąć, poprzez art. 300 k.p., do uregulowań Kodeksu cywilnego, stosując je odpowiednio.

311 Przy czym, jeszcze raz podkreślić należy, że również postanowienia porozumień obligacyjnych, określające treść stosunku pracy, mogą być źródłem roszczeń pracowników wobec pracodawcy (jako „nienazwana umowa zbiorowego prawa pracy”), jednakże

312 nie poprzez uznanie ich za przepisy prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p., lecz poprzez mechanizmy obligacyjne związane z potraktowaniem ich jako umów, do których mają zastosowanie przepisy Kodeksu cywilnego o zobowiązaniach umownych. W szczególności przyjmuje się, że indywidualne roszczenia pracowników mające swoje źródło w takim porozumieniu (nienazwanej umowie prawa pracy) wynikają z możliwości potraktowania

313 go jako umowy na rzecz osoby trzeciej (art. 393 k.c. w związku z art. 300 k.p.), na podstawie której pracownicy, nie będący stroną porozumienia, mogą żądać spełnienia przyrzeczonego świadczenia bezpośrednio od pracodawcy, jako podmiotu, który przyjął na siebie w umowie

314 z zakładową organizacją związkową obowiązek takiego świadczenia na rzecz pracowników. W takim przypadku porozumienie nie jest jednak traktowane jako akt zawierający przepisy prawa pracy, lecz jako czynność prawna w rozumieniu prawa cywilnego, stanowiąca jedynie źródło wzajemnych zobowiązań jego stron (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z 24 listopada 1993r., I PZP 46/93, OSNCP 1994 nr 6, poz. 131; wyroki Sądu Najwyższego z 17 lutego 2000r., I PKN 541/99, z 12 grudnia 2001r., I PKN 729/00, OSNAPiUS 2003 nr 23, poz. 568, z 25 maja 2005r., I PK 223/04, OSNP 2006 nr 3-4, poz. 36 oraz I PK 228/04, OSNP 2006

315 nr 3-4, poz. 37, a także wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 26 stycznia 1993r.,

316 III APr 4/93, OSA z 1993 r., z. 9, poz. 37).

317 Jak przewiduje art. 393 § 1 k.c., jeżeli w umowie zastrzeżono, że dłużnik spełni świadczenie na rzecz osoby trzeciej, osoba ta, w braku odmiennego postanowienia umowy, może żądać bezpośrednio od dłużnika spełnienia zastrzeżonego świadczenia.

318 Konstrukcja uregulowana w art. 393 k.c. nie stanowi odrębnego typu umowy wyróżnionego ze względu na swoje specyficzne cechy. Umowa ta nie występuje zatem

319 w obrocie samodzielnie. „Umowa o świadczenie na rzecz osoby trzeciej” to zastrzeżenie, które może modyfikować inny stosunek obligacyjny, wynikający czy to z umowy (także przedwstępnej - por. wyr. SN z 15 października 2009r., I CSK 84/09, OSN 2010, Nr 4,

320 poz. 60), czy to - jak to się zgodnie przyjmuje - z innego zdarzenia prawnego

321 (np. z bezpodstawnego wzbogacenia, czynu niedozwolonego itd.), doprowadzając

322 do ukształtowania stosunku trójpodmiotowego, przy czym, osoba trzecia nie uczestniczy

323 ani w stosunku wynikającym z umowy zastrzegającej, ani w stosunku tzw. podstawowym. Wskazanie osoby trzeciej (jednej lub większej liczby) w umowie może nastąpić albo przez oznaczenie indywidualizujące, albo przez wskazanie cech, czy okoliczności, które umożliwiają w przyszłości indywidualizację (najpóźniej w chwili spełnienia świadczenia). Przy czym, podkreśla się, że z mocy tego przepisu, osoba trzecia może żądać bezpośrednio

324 od dłużnika, we własnym imieniu, spełnienia świadczenia (o ile oczywiście istnieje obowiązek spełnienia świadczenia przez dłużnika). Prawo to osoba trzecia nabywa wprost

325 z umowy, niezależnie od tego, czy na takie przysporzenie wyraża zgodę, ani nawet,

326 czy o takim zastrzeżeniu wie (tzw. teoria kreacyjna). Jednocześnie podnosi się, iż w umowie

327 o świadczenie na korzyść osoby trzeciej zastrzec można spełnienie świadczenia

328 w jakiejkolwiek postaci na jej rzecz. (zob. W. Popiołek, w: K. Pietrzykowski,

329 KC. Komentarz, art. 393, Warszawa 2013).

330 W praktyce konstrukcja zastrzeżenia świadczenia na rzecz osoby trzeciej jest wykorzystywana także na gruncie prawa pracy, w tym między innymi w stosunkach pomiędzy zakładową organizacją związkową, a zakładem pracy, zobowiązanym

331 do świadczenia na rzecz pracowników na podstawie porozumienia w sprawach płacowych (zob. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 24 listopada 1993r., I PZP 46/93, OSNC 1994/6/131).

332 W niniejszej sprawie powód - jako pracownik pozwanego - swoje żądanie wywodzi

333 z zapisów umowy społecznej, zawartej w dniu 5 września 2000r., pomiędzy pozwanym (...) S.A. w J., a Związkami Zawodowymi działającymi w Elektrowniach i Elektrociepłowniach, wchodzących w skład (...).

334 Zgodnie z art. 7 ust. 2 umowy społecznej, pozwany gwarantuje, że nie będzie przeprowadzał zwolnień pracowników objętych postanowieniami umowy od dnia jej obowiązywania, bez względu na zakres zmian organizacyjnych, ekonomicznych

335 i technologicznych dokonywanych w Elektrowniach, z wyjątkiem przypadków określonych

336 w ust. 5 art. 7 i rozdziale III umowy. Stosownie do art. 7 ust. 3, w przypadku naruszenia zapisu ust. 2 art. 7, pracownikowi przysługuje odszkodowanie w wysokości 36-krotności wynagrodzenia, liczonego jak za urlop wypoczynkowy, nie mniej, niż 160 tys. zł, lecz nie więcej, niż 280 tys. zł, płatne w terminie do 7 dni po rozwiązaniu umowy o pracę.

337 Wobec powyższego, zdaniem Sądu Apelacyjnego, ta umowa społeczna jest, zdefiniowaną w art. 393 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p., nienazwaną umową prawa pracy na rzecz osoby trzeciej, na podstawie której pracownicy pozwanego, niebędący stroną porozumienia, mogą żądać spełnienia przyrzeczonego świadczenia bezpośrednio

338 od pozwanego, jako podmiotu, który przyjął na siebie - w przypadku określonym w art. 7

339 ust. 2 - w umowie zawartej z zakładowymi organizacjami związkowymi obowiązek zapłaty odszkodowania na rzecz pracowników.

340 To z kolei implikuje konieczność dokonania interpretacji oświadczeń woli stron umowy społecznej, w oparciu o metodę wykładni przewidzianej dla oświadczeń woli.

341 Sposób wykładni oświadczeń woli reguluje zaś art. 65 k.c., który w § 1 wskazuje,

342 że oświadczenie woli należy tak tłumaczyć, jak tego wymagają ze względu na okoliczności,

343 w których zostało złożone, zasady współżycia społecznego oraz ustalone zwyczaje,

344 zaś z § 2 tego przepisu wynika, że w umowach należy raczej badać, jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu.

345 W judykaturze wielokrotnie podkreślano, że na tle tego przepisu należy przyjąć tzw. kombinowaną metodę wykładni (zob. m.in. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 1995r., III CZP 66/95, OSNC 1995, Nr 12, poz. 168 a także wyroki z dnia 21 listopada 1997r., I CKN 825/97, OSNC 1998, Nr 5, poz. 81; z dnia 20 maja 2004r., 11 CK 354/03, OSNC 2005. Nr 5. poz. 9; z dnia 12 kwietnia 2013r., IV CSK 569/12, niepubl.; z dnia 21 marca 2013r., III CSK 223/12, niepubl.). Ta metoda wykładni przyznaje pierwszeństwo - w wypadku oświadczeń woli składanych innej osobie - temu znaczeniu oświadczenia, które rzeczywiście nadawały mu obie strony w chwili jego złożenia (subiektywny wzorzec wykładni). Pierwszeństwo to jest wyprowadzane z zawartego w art. 65 § 2 k.c. nakazu badania raczej, jaki był zgodny zamiar stron umowy, aniżeli opierania się

346 na dosłownym brzmieniu umowy. To, jak same strony rozumiały oświadczenie woli w chwili jego złożenia, można wykazywać za pomocą dowodu z przesłuchania stron, ale i wszelkich innych środków dowodowych, albowiem w przypadku dokonywania wykładni niejasnej treści świadczeń woli zgłaszane na te okoliczności dowody nie są dowodami przeciwko osnowie lub ponad osnowę dokumentu, lecz dowodami, co do osnowy dokumentu (zob. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 1999r., II CKN 722/98, niepubl; z dnia 28 czerwca 2000r., IV CKN 72/00, niepubl.). Na rozumienie to może wskazywać także zachowanie się stron

347 po złożeniu oświadczenia woli, np. sposób wykonania umowy. Sąd stwierdzając, że strony

348 w sposób tożsamy rozumiały użyte w umowie sformułowania, jest związany taką zgodną interpretacją umowy, chociażby znaczenie nadawane oświadczeniu woli przez same strony odbiegało od jasnego sensu oświadczenia woli wynikającego z reguł językowych (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 8 czerwca 1999r., II CKN 379/98, OSNC 2000, Nr 1, poz. 10,

349 z dnia 7 grudnia 2000r., II CKN 351/00, OSNC 2001, Nr 6, poz. 95, z dnia 30 stycznia 2004r., I CK 129/03, „Izba Cywilna” 2004, nr 10, s. 33 i 34 i z dnia 25marca 2004r., II CK 116/03, „Izba Cywilna” 2004, nr 10, s. 33 i 34).

350 Wobec powyższego, dopiero w sytuacji braku porozumienia stron, co do rozumienia treści złożonych przez nie oświadczeń, za prawnie wiążące należy uznać jego znaczenie ustalone według obiektywnego wzorca wykładni.

351 W niniejszej sprawie spornym pozostaje między stronami kwestia podlegania powoda postanowieniom umowy społecznej z dnia 5 września 2000r., a szczególnie rozumienie

352 art. 4 ust. 1 tej umowy, który stanowi, że postanowieniami umowy z zastrzeżeniem art. 17

353 ust. 1 objęci zostali wszyscy pracownicy poszczególnych Elektrowni, których akcje zostały wniesione do (...) S.A. i którzy w dniu jej wejścia w życie byli w nich zatrudnieni

354 na podstawie umowy o pracę w pełnym wymiarze oraz pracownicy, których praca

355 w niepełnym wymiarze jest jedynym źródłem dochodu, za wyjątkiem:

356 1. pracowników młodocianych zatrudnionych w celu nauki zawodu,

357 2. pracowników, do których stosuje się zapisy ustawy Karta Nauczyciela,

358 3. pracowników, którym przed dniem wejścia w życie umowy wypowiedziano umowę

359 o pracę.

360 Zgodnie z art. 4 ust. 2, postanowieniami tej umowy objęci zostali także pracownicy zatrudnieni w (...) S.A. po dniu wejścia w życie umowy pod warunkiem przepracowania przez nich 3-letniego okresu pracy oraz spełnienia przesłanek określonych w ust. 1.

361 Według bowiem powoda, powyższa umowa społeczna obejmuje bezwarunkowo wszystkich pracowników pozwanego, zatrudnionych w pełnym wymiarze czasu pracy,

362 w tym powoda. Natomiast pozwany twierdzi, że umowa ta nie obejmuje pracowników, którzy z chwilą rozwiązania stosunku pracy, spełniają przesłanki do nabycia prawa do emerytury

363 lub renty, bądź też posiadają już takie prawo podczas zatrudnienia u pozwanego. Zdaniem pozwanego, sporna umowa społeczna miała bowiem służyć zabezpieczeniu finansowemu tych pracowników pozwanego, którzy na skutek rozwiązania z nimi umowy o pracę

364 nie posiadali żadnego innego źródła dochodu. Jak wskazał bowiem pozwany, umowa społeczna została zawarta ze Związkami Zawodowymi w związku z przejęciem w trybie

365 art. 23¹k.p. poszczególnych Elektrowni i Elektrociepłowni i miała zapewnić załodze tychże zakładów pracy między innymi stabilność zatrudnienia, a w razie jej naruszenia odpowiednie zabezpieczenie finansowe, tak by nie pozostali bez środków do życia w czasie poszukiwania innej pracy.

366 Kluczowe znaczenie ma zatem ustalenie w spornym zakresie rzeczywistej woli stron umowy społecznej z dnia 5 września 2000r., towarzyszącej jej tworzeniu.

367 W tym celu Sąd Apelacyjny, na mocy art. 382 k.p.c. uzupełnił postępowanie dowodowe, poprzez dopuszczenie dowodu z zeznań świadków J. D.

368 oraz Z. D..

369 Z. D., pracujący u pozwanego od 1 sierpnia 1984r. (pierwotnie

370 w Elektrowni (...)), jako (...) S.A., brał udział po stronie Związków Zawodowych

371 w zawieraniu umowy społecznej z dnia 5 września 2000r. z pozwanym. Świadek ten stwierdził, że w chwili zawierania tej umowy bezspornym było dla związków zawodowych,

372 iż odszkodowania za zwolnienie z pracy u pozwanego nie obejmowały pracowników, którzy mieli już świadczenia emerytalne, bądź je dopiero nabywali z chwilą rozwiązania stosunku pracy. Jednocześnie dodał, że także przy interpretacji przedmiotowej umowy społecznej dokonanej w 2013r. nie było sporu między stronami tej umowy, co do rozumienia powyższej kwestii. Podkreślił również, że wszyscy emeryci w tym zakresie byli traktowani przez strony umowy społecznej tak samo. Świadek zeznał, że umowa społeczna została zawarta w związku

373 z przejściem przez pozwanego w trybie art. 23¹ k.p. dotychczasowych Elektrowni i miała służyć zabezpieczeniu finansowemu pracowników na przyszłość w razie konieczności restrukturyzacji pozwanego, w tym redukcji zatrudnienia.

374 Również świadek J. D., pracujący u pozwanego od 1 lipca 1983r. (pierwotnie w Elektrowni (...)), pełniący funkcję Przewodniczącego Związku Zawodowego (...) oraz (...) Związku Zawodowego (...) działających u pozwanego, kategorycznie zeznał,

375 że umowa społeczna z dnia 5 września 2000r. nie obejmowała pracowników, którzy mieli już emerytury. Przy czym wyjaśnił, iż rozróżnia emerytury pobierane z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz z innych tytułów. Dalej świadek zeznał, że zarówno interpretacja umowy społecznej w dniu jej zawarcia, jak i w 2013r. w spornym zakresie była dla stron umowy tożsama.

376 W ocenie Sądu Apelacyjnego, zeznania powyższych świadków zasługują w całości

377 na uwzględnienie jako spójne, logiczne i znajdujące potwierdzenie w pozostałym materiale dowodowym, a w szczególności w dokumentacji. Świadkowie ci, jako uczestnicy jednej

378 ze stron umowy społecznej z dnia 5 września 2000r., dysponowali bowiem niezbędną wiedzą

379 w zakresie rzeczywistej intencji stron tejże umowy w dacie jej zawierania, co do kręgu pracowników pozwanego nią objętej, co pozwoliło poczynić tutejszemu Sądowi Apelacyjnemu ustalenia faktyczne w tym przedmiocie.

380 To z kolei doprowadziło do ustalenia zgodnego zamiaru stron umowy społecznej

381 w spornym zakresie, gdyż zarówno pozwany, jak i strona związkowa, zgodnie rozumiały,

382 że art. 4 ust. 1 tejże umowy nie obejmował i nie obejmuje pracowników pozwanego, którzy

383 z chwilą rozwiązania stosunku pracy spełniają przesłanki do nabycia prawa do emerytury

384 lub renty, bądź też posiadają już takie prawo podczas zatrudnienia u pozwanego.

385 Skoro zatem strony umowy społecznej w sposób tożsamy rozumiały jej postanowienia, w tym art. 4 ust. 1, to Sąd Apelacyjny - zgodnie z przytoczonym wyżej orzecznictwem Sądu Najwyższego - jest związany taką zgodną interpretacją umowy, chociażby znaczenie nadawane w oświadczeniu woli przez same strony odbiegało od jasnego sensu oświadczenia woli wynikającego z reguł językowych.

386 W konsekwencji powyższego, zbędnym okazało się w niniejszej sprawie dokonywanie wykładni oświadczenia woli stron umowy społecznej według obiektywnego wzorca wykładni.

387 Resumując, Sąd Apelacyjny wobec ustalenia, że umowa społeczna z dnia 5 września 2000r. nie obejmowała powoda z uwagi na posiadanie przez niego w chwili rozwiązania

388 z pozwanym umowy o pracę, prawa do emerytury wojskowej - uznał jego roszczenie

389 za pozbawione podstaw prawnych.

390 Mając na uwadze całokształt powyżej przytoczonych okoliczności, Sąd Apelacyjny podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji odnośnie trafności rozstrzygnięcia - przy czym zakwalifikował sporną umowę społeczną, jako akt o charakterze obligacyjnym -

391 a w konsekwencji na podstawie art. 385 k.p.c. w pkt 1 oddalił apelację, uznając ją

392 za bezzasadną.

393 Orzekając w przedmiocie kosztów procesu powstałych w postępowaniu apelacyjnym

394 i kasacyjnym, Sąd Apelacyjny miał na względzie, iż stosownie do treści art. 98 § 1 k.p.c., strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu), przy czym

395 do niezbędnych kosztów procesu strony reprezentowanej przez adwokata zalicza się wynagrodzenie, jednak nie wyższe, niż stawki opłat określone w odrębnych przepisach

396 i niezbędne wydatki jednego adwokata (art. 98 § 3 k.p.c.). Stronom reprezentowanym przez radcę prawnego zwraca się koszty w wysokości należnej według przepisów o wynagrodzeniu adwokata (art. 99 k.p.c.).

397 Przy czym podkreślić należy, że z uwagi na uchylenie przez Sąd Najwyższy zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 29 kwietnia 2014r., sygn. akt III APa 7/14 i przekazanie tutejszemu Sądowi Apelacyjnemu na mocy art. 398¹⁵§ 1 k.p.c.

398 i art. 398²¹ w związku z art. 108 § 2 k.p.c. niniejszej sprawy do ponownego rozpoznania

399 oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego, wskazać należy, że o wysokości kosztów należnych stronie wygrywającej proces decyduje ostateczny wynik postępowania

400 w sprawie, a nie wynik postępowań w poszczególnych instancjach.

401 W konsekwencji, Sąd Apelacyjny, ustalając wysokość kosztów postępowania apelacyjnego, nie mógł rozpatrywać kwestii wynagrodzenia zawodowego pełnomocnika procesowego pozwanego w pryzmacie ilości postępowań apelacyjnych, w jakich brał udział radca prawny pozwanego, jako odpowiednika iloczynu stawek minimalnych i liczby wydanych orzeczeń in meriti w postępowaniu apelacyjnym. Zatem, Sąd Apelacyjny uznał,

402 że brak jest podstaw do zwielokrotnienia wartości kosztów zastępstwa procesowego

403 w postępowaniu apelacyjnym z uwagi na fakt, że sprawa toczyła się dwukrotnie przed Sądem drugiej instancji. Takie stanowisko zaprezentował również Sąd Najwyższy

404 w postanowieniach z dnia 6 kwietnia 2011r., I CZ 108/10, LEX nr 848129 i z dnia 10 lutego 2011r., IV CZ 109/10, LEX nr 811874.

405 Dlatego, w oparciu o § 6 pkt 6 w związku z § 11 ust. 1 pkt 2 w związku z § 12 ust. 3 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat

406 za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013r., poz. 490 - tekst jednolity), ustalił, że koszty zastępstwa procesowego pozwanego w postępowaniu apelacyjnym wynoszą 2.700 zł. Natomiast, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym, w oparciu o treść § 6 pkt 6 w związku z § 11 ust. 1 pkt 2

407 w związku z § 12 ust. 4 pkt 1 powyższego rozporządzenia pozwanemu należy się kwota

408 2.025 zł. Nadto, na koszty procesu pozwanego w postępowaniu kasacyjnym składają się kwota 17 zł tytułem uiszczonej opłaty skarbowej od pełnomocnictwa oraz kwota 8.979 zł tytułem uiszczonej opłaty sądowej od skargi kasacyjnej.

409 Zatem, łączna kwota kosztów procesu pozwanego w postępowaniu apelacyjnym

410 i kasacyjnym wynosi 13.721 zł.

411 Jednakże Sąd Apelacyjny miał również na uwadze art. 102 k.p.c., stanowiący wyjątek od powyższej zasady odpowiedzialności za wynik sprawy. Przepis ten stanowi,

412 iż „w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów, albo nie obciążać jej w ogóle kosztami”.

413 Na wstępie podkreślić należy, że art. 102 k.p.c. nie konkretyzuje pojęcia „wypadków szczególnie uzasadnionych”, pozostawiając ich kwalifikację, przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności sprawy, sądowi.

414 Odwołując się do stanowiska judykatury, podnieść wypada, iż taką szczególną okolicznością wskazaną w art. 102 k.p.c. może być precedensowy charakter rozpoznawanej sprawy, albo też zmiana stanu prawnego zaszła w trakcie procesu. Nadto, taką

415 szczególną okolicznością mogą być też rozbieżności w obowiązującym orzecznictwie

416 lub też okoliczności związane z zachowaniem się stron w trakcie procesu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 1973r., I PR 188/73, PUG 1973, nr 12, s. 413).

417 Na możliwość zastosowania art. 102 k.p.c. wskazuje też Sąd Najwyższy w wyroku

418 z dnia 6 grudnia 1973r., I PR 456/73, OSNC 1974/9/154, odnosząc się do sytuacji, gdy strona dochodziła roszczeń „w dobrej wierze’, zmierzając do wyjaśnienia przepisów budzących wątpliwości, co do których była rozbieżność poglądów, podobny pogląd Sąd Najwyższy wyraził w postanowieniu z dnia 27 kwietnia 1971r., I PZ 17/71, OSNC 1971/12/222, odnosząc się do istotnie wątpliwych wypadków i rozbieżności poglądów w zakresie przysługujących powodom roszczeń.

419 Mając zatem na względzie powyższe oraz dokonując wszechstronnej oceny całokształtu okoliczności niniejszej sprawy, Sąd Apelacyjny w niniejszym składzie uznał,

420 że w rozpoznawanej sprawie niewątpliwie mieliśmy do czynienia właśnie z rozbieżnością poglądów, co do wykładni przepisów budzących wątpliwości. Mianowicie, tutejszy Sąd Apelacyjny, rozpoznając apelację pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach

421 z dnia 5 grudnia 2013r., sygn. akt IX P 74/13, oparł się przy wydawaniu wyroku z dnia

422 29 kwietnia 2014r., sygn. akt III APa 7/14 na art. 59 ust. 2 Konstytucji, którego wykładnia

423 w orzecznictwie nie jest jednolita. Dopiero Sąd Apelacyjny, ponownie rozpoznając niniejszą sprawę, na skutek uchylenia przez Sąd Najwyższy powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego, ostatecznie przesądził tę sprawę uznając, że powołany przepis nie może stanowić wystarczającej podstawy prawnej dla przyjęcia normatywnego charakteru umowy społecznej z dnia 5 września 2000r., a co za tym idzie, zakwalifikowano ją, jako akt o charakterze obligacyjnym i zastosowano przy jej interpretacji metody wykładni przewidzianej

424 dla oświadczeń woli.

425 Mając na względzie treść powyższych przepisów oraz całokształt okoliczności niniejszej sprawy, tutejszy Sąd Apelacyjny uznał, że zachodzi wypadek szczególnie uzasadniający odstąpienie od obciążenia strony powodowej całością kosztów postępowania

426 w niniejszej sprawie, realizując tym samym alternatywną dyspozycję normy art. 102 k.p.c.

427 Wobec powyższego, Sąd Apelacyjny w punkcie 2 wyroku zasądził od powoda

428 na rzecz pozwanego kwotę 10.000 zł - odpowiadającą około 2/3 należnych pozwanemu kosztów procesu - tytułem zwrotu części kosztów procesu. Natomiast w punkcie 3 wyroku

429 w pozostałym zakresie - około 1/3 należnych pozwanemu kosztów procesu - odstąpił

430 od obciążania powoda kosztami procesu na podstawie powołanego wyżej art. 102 k.p.c.

431 /-/SSA J.Pietrzak /-/SSA M.Procek /-/SSA M.Żurecki

432 Sędzia Przewodniczący Sędzia

433 JR