Wyrok z dnia 2 czerwca 2026 r., V ACa 520/25

wyrok z dnia 2 czerwca 2026 r., V ACa 520/25

Tekst

1 Wyrok+Uzasadnienie

2 Sygn. akt V ACa 520/25

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

3 Dnia 2 czerwca 2026 r.

4 Sąd Apelacyjny we Wrocławiu V Wydział Cywilny w składzie:

5 Przewodniczący: SSA Wojciech Damaszko

6 Protokolant: Tomasz Rudzik

7 po rozpoznaniu w dniu 2 czerwca 2026 r. we Wrocławiu na rozprawie

8 sprawy z powództwa [xAnon], [xAnon]

9 przeciwko [xAnon] S.A. w [xAnon]

10 o ustalenie i zapłatę

11 na skutek apelacji strony pozwanej

12 od wyroku Sądu Okręgowego w Legnicy

13 z dnia 8 grudnia 2023 r. sygn. akt I C 217/23

14 1.

15 zmienia zaskarżony wyrok w punkcie II w ten sposób, że oddala powództwo ponad zasądzoną kwotę 15 215,60 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 27 marca 2023 r. do dnia zapłaty;

16 2.

17 oddala apelację w pozostałym zakresie;

18 3.

19 nie obciąża powodów kosztami postępowania apelacyjnego na rzecz strony pozwanej.

Uzasadnienie

20 Sąd Okręgowy w Legnicy zaskarżonym wyrokiem z dnia 8 grudnia 2023 r., sygn. akt I C 217/23 (uzupełnionym postanowieniem z dnia 31 stycznia 2024 r.) w pkt I ustalił nieistnienie pomiędzy stronami stosunku prawnego wynikającego z umowy nr [xAnon] o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych [xAnon] waloryzowany kursem CHF zawartej w dniu 11 kwietnia 2006 r. pomiędzy powodami [xAnon] i [xAnon] a [xAnon] S.A. w [xAnon], którego następcą prawnym jest strona pozwana [xAnon] S.A. w [xAnon]; w pkt II zasądził od strony pozwanej [xAnon] S.A. z siedzibą w [xAnon] na rzecz powodów [xAnon] i [xAnon] łącznie kwotę 103.941,36 złotych z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi za okres od dnia 21 marca 2023 r. do dnia zapłaty; w pkt III zasądził od strony pozwanej na rzecz powodów łącznie kwotę 7.784 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania, w tym kwotę 5.400 zł tytułem kosztów zastępstwa prawnego oraz kwotę 34 zł tytułem opłat skarbowych oraz kwotę 1.350 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania zabezpieczającego – z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia do dnia zapłaty. Z zasadniczych ustaleń Sądu Okręgowego (k. 286v.-287v.) wynikało m.in., że w dniu 11 kwietnia 2006 r. powodowie zawali z [xAnon] S.A. w [xAnon] umowę nr [xAnon] o kredyt hipoteczny dla osób fizycznych [xAnon] waloryzowany kursem CHF, na mocy której Bank udzielił kredytobiorcom kredytu w wysokości 85.000,00 zł przeznaczonego na zakup lokalu mieszkalnego na rynku wtórnym oraz pokrycie kosztów prac remontowanych (§ 1 ust. 1-2 Umowy). Zgodnie z treścią § 7 ust 1 umowy kredyt został udzielony w kwocie określonej w § 1 ust. 2, waloryzowanego kursem kupna waluty CHF wg. tabeli kursowej [xAnon] S.A. Kwota Kredytu wyrażona w CHF walucie jest określona na podstawie kursu kupna waluty CHF z tabeli kursowej [xAnon] S.A z dnia i godziny uruchomienia kredytu. Raty kapitałowo-odsetkowe spłacane są w złotych po uprzednim ich przeliczeniu wg. kursu sprzedaży CHF z tabeli kursowej [xAnon] S.A. obowiązującego na dzień spłaty z godziny 14:50 (§ 11 ust. 4 umowy). Powodowie nie zostali poinformowali w jaki sposób bank ustala wysokość raty kredytu oraz w jaki sposób zmiany kursu CHF wpłyną na saldo kredytu. Powodowie nie mieli możliwości negocjowania umowy. Kredyt został wypłacony powodom w dniu 13 kwietnia 2006 r. w kwocie 85.000,00 zł, co stanowiło 34.633,10 CHF. Powodowie od dnia uruchomienia kredytu do 5 listopada 2022 r. zapłacili na rzecz banku kwotę 103.941,36zł (w tym 98.415,85 zł tytułem rat kapitałowo-odsetkowych, 425 zł prowizji, 170 zł prowizji z tytułu ubezpieczenia kredytu, 595 zł tytułem składek z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu własnego, 1.743,51zł tytułem składek z tytułu ubezpieczenia nieruchomości i 2.592,00 zł tytułem składek z tytułu ubezpieczenia [xAnon]).

21 Sąd Okręgowy ocenił, że powództwo główne zasługiwało na uwzględnienie w całości. Sąd I Instancji uznał klauzule waloryzacyjne zawarte w umowie za niedozwolone postanowienia umowne i jako takie – niewiążące powodów. W wyniku eliminacji abuzywnych postanowień umowa nie mogła w dalszym ciągu być realizowana, w związku z tym zachodziły podstawy do ustalenia jej nieważności. Sąd Okręgowy ocenił, że powodowie posiadali interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w ustaleniu nieistnienia stosunku wynikającego umowy. W ocenie Sądu Okręgowego bank miał możliwość dowolnego kształtowania kwoty kredytu pozostającej do spłaty, w tym począwszy od kwoty, jaka zostanie ustalona przy waloryzacji kwoty kredytu po wypłaceniu kredytobiorcy przez bank, a następnie kształtował sam wysokość kursu, według którego przeliczane będzie zadłużenie przy kolejnych spłatach rat kredytowych. Ponadto zdaniem Sądu pierwszej instancji o nieważności umowy przesądzał także fakt, że bank w umowie naraził konsumentów na niczym nieograniczone ryzyko kursowe, co było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.). Żądanie zapłaty świadczeń spełnionych na podstawie nieważnej umowy znalazło natomiast uzasadnienie w przepisach art. 405 k.c. oraz art. 410 § 1 i § 2 k.c. Sąd I instancji uznał, że powodowie mogą żądać od pozwanego banku kwot uiszczonych na jego rzecz w wykonaniu umowy, która okazała się nieważna. W ocenie Sądu powodom łącznie przysługiwała wierzytelność o zapłatę kwoty 103.941,36 zł. O ustawowych odsetkach za opóźnienie w zapłacie orzeczono na podstawie art. 455 k.c. Z tych przyczyn, Sąd Okręgowy uznał żądanie zapłaty kwoty 103.941,36 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 21 marca 2023 r., bowiem powodowie po raz pierwszy zgłosili swoje roszczenie w pozwie, które zostało doręczone stronie pozwanej w dniu 20 marca 2023 r. (vide k. 29). O kosztach Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. Wyrok Sądu Okręgowego zaskarżyła strona pozwana w całości, zarzucając błędy w ustaleniach faktycznych oraz naruszenie:

22 I.

23 przepisów prawa procesowego, mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie, tj. art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c.; art. 299 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c.; art. 232 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c., w sposób szczegółowo opisany w apelacji (k. 341v.-342);

24 II.

25 przepisów prawa materialnego, tj. art. 189 k.p.c.; art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 3851 § 1 k.c.; art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i § 2 k.c. oraz art. 65 § 1 i § 2 k.c.; art. 3851 § 1 k.c. oraz 65 § 1 i § 2 k.c. w zw. z art. 58 § 3 k.c.; art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13; art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13; art. 56 k.c. w zw. z art. 69 ust. 3 Prawa bankowego w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13; art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowego oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 69 ust. 3 Prawa bankowego i art. 75b Prawa bankowego; art. 405 k.c. w zw. z art. 410 § 1 i § 2 k.c.; art. 409 k.c.; art. 410 § 1 k.c. w zw. z art. 405 k.c. w zw. z art. 805 § 1 k.c., w sposób szczegółowo opisany w apelacji (k. 342-343). Apelująca wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości oraz o zasądzenie na jej rzecz od powodów kosztów postępowania za obie instancje, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

26 W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o oddalenie apelacji i zasądzenie na ich rzecz od strony pozwanej kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych (k. 371-386v.).

27 Strona pozwana pismem z dnia 24 marca 2026 r. wniosła o dopuszczenie dowodu z dokumentu wydruku z systemu bankowego historii spłat rat kapitałowo-odsetkowych w okresie od 11 kwietnia 2006 r. do 20 marca 2026 r. (k. 394-398).

28 Powodowie pismem z dnia 21 kwietnia 2026 r. odpowiedzieli na pismo strony pozwanej, jednocześnie nie zgadzając się na rozliczenie stron w oparciu o tzw. „teorię salda” i wniosła o utrzymanie zaskarżonego wyroku w mocy (k. 413-415v.).

29 Sąd Apelacyjny dodatkowo ustalił:

30 Powodowie od dnia zawarcia umowy kredytu do dnia 4 września 2023 r. w wykonaniu umowy kredytu uiścili na rzecz banku kwotę 104.551,11 zł.

31 Dowód:

32 historia spłat rat kapitałowo-odsetkowych umowy kredytu, k. 399-405

33 Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

34 Apelacja strony pozwanej zasługiwała na uwzględnienie w części, w zakresie rozstrzygnięcia co do roszczenia powodów o zapłatę. Była natomiast bezzasadna w zakresie, w jakim zmierzała do zakwestionowania tych ustaleń i oceny Sądu I Instancji, które dotyczyły ważności umowy.

35 Sąd Apelacyjny przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego, opierając na nich swe rozstrzygnięcie (art. 387 § 21 pkt 1 k.p.c.). Wbrew zarzutom apelacji ustalenia te były prawidłowe i znajdowały podstawę w zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym, ocenionym zgodnie z dyrektywami swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 k.p.c.). Sąd Apelacyjny podzielił także w zasadniczej części rozważania prawne Sądu I instancji dokonaną przez niego wykładnię istotnych dla rozstrzygnięcia przepisów prawa materialnego oraz ich subsumcję (art. 387 § 21 pkt 2 k.p.c.). Odmiennej oceny Sąd Odwoławczy dokonał natomiast odnośnie do roszczenia powodów o zapłatę, o czym w dalszej części uzasadnienia. Z uwagi na podniesiony zarzut błędnego ustalenia sumy spłat rat kapitałowo-odsetkowych, stan faktyczny podlegał uzupełnieniu w zakresie sumy spłaconych przez powodów rat kredytowych. Zarzuty apelacji pozwanego Banku koncentrowały się na naruszeniu przepisów prawa procesowego, w szczególności art. 233 § 1 k.p.c., co do okoliczności mających znaczenie dla oceny abuzywności spornych postanowień umownych oraz naruszeniu prawa materialnego, w szczególności art. 3851 § 1 k.c. poprzez uznanie postanowień umowy za abuzywne. Skarżąca sformułowała także szereg zarzutów naruszenia prawa materialnego związanych z brakiem zastąpienia wyeliminowanych klauzul innymi mechanizmami przeliczeniowymi i brakiem utrzymania umowy w mocy.

36 Na wstępie podkreślenia wymaga, że sąd odwoławczy obowiązany jest zamieścić w uzasadnieniu takie elementy, które ze względu na treść apelacji i zakres rozpoznania, są potrzebne do rozstrzygnięcia sprawy. Z ustanowionego w art. 378 § 1 k.p.c. obowiązku rozpoznania sprawy w granicach apelacji nie wynika konieczność osobnego omówienia przez sąd w uzasadnieniu wyroku każdego argumentu apelacji. Za wystarczające należy uznać odniesienie się do sformułowanych w apelacji zarzutów i wniosków w sposób wskazujący na to, że zostały one przez sąd II instancji w całości rozważone przed wydaniem orzeczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2022 r., II CSKP 676/22, LEX nr 3361598 i przytoczone w nim orzecznictwo). Dlatego zarzuty apelacji zostały omówione w ramach omawiania kwestii kluczowych dla rozstrzygnięcia. W pierwszej kolejności wskazać należy, wbrew stanowisku strony pozwanej, że powodowie mieli interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie nieważności umowy kredytu. Należy zwrócić uwagę, że interes prawny zachodzi wówczas, gdy sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego, zapewni powodom ochronę ich prawnie doniosłych interesów, czyli definitywnie zakończy spór istniejący lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości. Pozytywne rozstrzygnięcie sprawy pozwoli im uniknąć ewentualnych sporów w przyszłości. W zakresie przyszłych roszczeń o zapłatę z tytułu rat kredytu spłaconych po wniesieniu pozwu powodowie musieliby występować ponownie z żądaniem zwrotu. Bez rozstrzygnięcia na przyszłość o zasadach rozliczenia kredytu, nie istnieje możliwość definitywnego zakończenia sporu. Rozstrzygnięcie roszczenia o ustalenie nieważności umowy zniesie stan niepewności powodów co do dalszego bytu umowy. Przesądza to o posiadaniu przez nich interesu prawnego w tym zakresie. Tym samym zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. okazał się chybiony. Za nieuzasadniony Sąd Apelacyjny uznał również zarzut naruszenia przepisu art. 233 § 1 k.p.c. w zw. z art. 227 k.p.c. W ocenie Sądu Odwoławczego, z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika takie rozumowanie Sądu Okręgowego, które ignorowałoby zasady logiki, doświadczenia życiowego, czy też prowadziłoby do pominięcia wniosków bądź przyjęcia wniosków niewynikających z powyższego materiału. Przeciwnie, rozważania Sądu I instancji były poparte trafną i przekonującą oceną dowodów, prowadzącą do ustalenia prawidłowej podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Zakwestionowanie przez pozwanego oceny dowodów dokonanej przez Sąd Okręgowy nie było skuteczne i nie prowadziło do odmiennej ich oceny przez Sąd Apelacyjny. Nadto, analiza zarzutów apelacji prowadziła do wniosku, że zarzuty powołujące się na naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. dotyczą w znacznej mierze nie tyle oceny poszczególnych dowodów, co wniosków, jakie z poczynionych na ich podstawie ustaleń zostały przez Sąd Okręgowy wyciągnięte, a zatem w rzeczywistości odnoszą się do materialnoprawnej oceny faktów istotnych dla rozstrzygnięcia. Argumentacja strony pozwanej w tym zakresie ukierunkowana była przede wszystkim na zakwestionowanie dokonanej przez Sąd I instancji oceny materiału dowodowego, sprowadzającej się do ustalenia abuzywności klauzul przeliczeniowych zawartych w umowie o kredyt hipoteczny.

37 Sąd Okręgowy przeprowadził właściwą ocenę dowodów, w tym również w oparciu o twierdzenia powodów, oraz wysnuł na ich podstawie prawidłowe wnioski, które dotyczyły realizacji względem kredytobiorcy obowiązku informacyjnego, braku indywidualnego uzgadniania postanowień umowy i swobody banku co do określania wysokości zobowiązania powodów, a także ryzyka walutowego. Z tego względu zarzut naruszenia art. 299 k.p.c. w zw. z art. 233 § 1 k.p.c. nie zasługiwał na uwzględnienie.

38 Reasumując – zdaniem Sądu Apelacyjnego – nie doszło do uchybień w prowadzeniu postępowania dowodowego i ocenie jego wyników, a Sąd I instancji ocenił dowody prawidłowo i w granicach ich swobodnej oceny.

39 Odnosząc się do zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego Sąd Apelacyjny podziela stanowisko, że treść spornej umowy mieści się w konstrukcji ogólnej umowy kredytu bankowego i stanowi jej możliwy wariant (art. 3531 k.c. w związku z art. 69 Prawa bankowego). Umowa kredytu wiążąca wysokość udzielonego kredytu oraz wysokość jego spłat z kursem waluty obcej nie jest sprzeczna z ogólną konstrukcją umowy kredytu przewidzianą w art. 69 Prawa bankowego. Orzecznictwo Sądu Najwyższego w tym zakresie jest utrwalone (zob. wyrok SN z 27.07.2021 r., V CSKP 49/21; z 11.12.2019 r., V CSK 382/18; z 22.01.2016 r., I CSK 1049/14). W umowie zawarto kwotę i walutę kredytu, czyniąc zadość wymogowi z art. 69 ust. 2 pkt 2 Prawa bankowego. Nie sposób zatem przyjąć, że sporna umowa była nieważna z uwagi na sprzeczność z powyższymi przepisami. Umowa kredytu waloryzowanego jest szczególnym rodzajem umowy kredytu, w której kwota kredytu jest wyrażana w PLN i wypłacana w walucie krajowej (PLN) według klauzuli umownej opartej na kursie kupna CHF obowiązującym w dniu uruchomienia kredytu, zaś spłata kredytu następuje w walucie krajowej, następnie przeliczanej na walutę obcą. Zasadnicze znaczenie ma jednak ocena, czy zawarte w spornej umowie klauzule, odnoszące się do waloryzacji kwoty kredytu i rat kredytowych, mogą być oceniane na gruncie art. 3851 k.c. jako postanowienia abuzywne, a w dalszej kolejności, w razie eliminacji tych klauzul, czy umowa może być uznana za ważną.

40 Wykładnia art. 3851 § 1 k.c. w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości (zob. np. wyroki SN: z 27.02.2019 r., II CSK 19/18; z 29.10.2019 r., IV CSK 309/18). Niedozwolonymi postanowieniami umownymi są klauzule umowne, które spełniają łącznie trzy przesłanki pozytywne, tj.: zawarte zostały w umowach z konsumentami, kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają jego interesy. Kontrola abuzywności postanowień umowy wyłączona jest zaś jedynie w przypadku spełnienia jednej z dwóch przesłanek negatywnych, tj. gdy postanowienie umowne zostało indywidualnie uzgodnione z konsumentem oraz gdy postanowienie umowne określa główne świadczenia stron i jest sformułowane w sposób jednoznaczny. Odnosząc się w pierwszej kolejności do przesłanek negatywnych należy stwierdzić, że żadna z nich nie ziściła się na gruncie niniejszej sprawy. Pozwany Bank nie wykazał, zgodnie z art. 3851 § 4 k.c., że kwestionowane klauzule zostały z powodami indywidualnie uzgodnione. Wpływ konsumenta na indywidulane uzgodnienie treści umowy musi mieć charakter realny, a nie polegać jedynie na możliwości wystąpienia z określonym wnioskiem kredytowym, czy przyjęciu danej oferty Banku. Nieuzgodnione indywidualnie są te postanowienia umowy, na których treść konsument nie miał rzeczywistego wpływu. Chodzi zatem o postanowienia, które nie były uzgadniane w toku negocjacji albo nie zostały przyjęte w następstwie propozycji kontrahenta (tak SN w wyroku z 1.03.2017 r., IV CSK 285/16). W niniejszej sprawie pozwany Bank nie wykazał, aby takie negocjacje miały miejsce. Z zeznań powodów (protokół rozprawy z 9.05.2022r., k. 167-171) wynika między innymi, że powodowie nie mieli możliwości negocjowania warunków umowy, natomiast z umową zapoznali się w dniu jej podpisania, wcześniej nie mieli takiej możliwości.

41 Warunki umowy zawsze zostaną uznane za niewynegocjowane indywidualnie, jeżeli zostały sporządzone wcześniej, zwłaszcza jeśli zostały przedstawione konsumentowi w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej (art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13). W niniejszej sprawie całość spornych postanowień pochodzi z dokumentów o takim charakterze – sporna umowa stanowiła bowiem gotowy wzorzec, sporządzany w centrali Banku. W żaden sposób nie była zależna od woli powodów, nie podlegała szczegółowym negocjacjom ani ingerencji w jej treść. Konsumenci nie mieli wpływu na treść powstałego stosunku prawnego, poza ustaleniem kwoty kredytu, ewentualnie wysokości marży Banku wpływającej na ostateczne oprocentowanie.

42 Również sama decyzja co do zawarcia umowy zawierającej klauzule waloryzacyjne nie oznacza automatycznie, że klauzule te zostały indywidualnie uzgodnione. Przez pryzmat świadomości zawarcia umowy kredytu indeksowanego także nie sposób wywodzić indywidualnego uzgodnienia umowy.

43 Pozwany Bank nie przytoczył żadnych okoliczności, które skłaniałyby do odmiennych wniosków. Jeżeli nawet powodowie mieli wybór rodzaju kredytu, to nie świadczy o prowadzeniu takich negocjacji.

44 W istocie więc strona pozwana nie przytoczyła żadnych faktów, które wskazywałyby na prowadzenie przez strony istotnych negocjacji. W konsekwencji uznać należało, że pozwany Bank nie wykazał, aby doszło do indywidualnego uzgadniania postanowień umowy dotyczących mechanizmu indeksacji, choć to na nim spoczywał ciężar dowodu w tym zakresie (art. 3851 § 4 k.c.).

45 Odnosząc się do kolejnej negatywnej przesłanki warunkującej ocenę abuzywności postanowień umownych Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, że klauzula ryzyka walutowego określa świadczenie główne stron. Stanowisko jest zgodne z aktualną, ugruntowaną linią orzeczniczą (por. wyrok SN z 30.09.2020 r., I CSK 556/18; z 4.04.2019 r., III CSK 159/17; z 9.05.2019 r., I CSK 242/18; z 11.12.2019 r., V CSK 382/18; z 2.06.2021 r., I CSKP 55/21). Również TSUE wyraził pogląd, że klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu, ich usunięcie spowodowałoby bowiem nie tylko zniesienie mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – zaniknięcie ryzyka kursowego, które jest związane bezpośrednio z indeksacją kredytu (por. wyrok TSUE z dnia 14.03.2019 r., C-118/17, i przytoczone tam orzecznictwo). Sam mechanizm indeksacji nie stanowiłby instrumentu kształtującego obowiązki kredytobiorcy sprzecznie z dobrymi obyczajami, ani też nie naruszałby w sposób rażący interesów powodów, gdyby zasady jego działania zostały w umowie precyzyjnie i jasno określone w oparciu o jednoznaczne i obiektywne kryteria (art. 3851 § 1 k.c. oraz art. 4 ust. 2 Dyrektywy 93/13). Klauzula indeksacyjna w umowie stron nie spełnia jednak powyższego wymogu. Świadczy o tym fakt, że w umowie zawarte jest odwołanie do kursów kupna/sprzedaży CHF według tabeli kursowej obowiązującej w pozwanym Banku, lecz zasady ustalania tych kursów nie zostały w umowie określone (ani w żadnym innym dokumencie stanowiącym jej integralną część). W konsekwencji umowa pozostawia pozwanemu Bankowi pozbawioną kontroli ze strony powodów swobodę i dowolność w kształtowaniu rozmiaru jej świadczenia poprzez blankietowe określenie sposobu kształtowania kursów walut mających zastosowanie do umowy. Postanowienia, które tworzą mechanizm indeksacji i określają sposób jego wykonania nie zawierają również jasnej i jednoznacznej informacji, co oznacza indeksacja kwoty kredytu, tj. że kredytobiorcy będą zobowiązani do zwrotu wartości kredytu wyrażonej w walucie obcej, co prowadzi do możliwych wahań (codziennych) wysokości zadłużenia wyrażonego w złotych polskich, jak również, że takie wahania nie są w żaden sposób ograniczone. Na podstawie klauzuli indeksacyjnej powodowie nie byli w stanie oszacować kwoty, którą mieli faktycznie otrzymać ani też kwoty, jaką mieli obowiązek w przyszłości świadczyć, a zasady przewalutowania określał jednostronnie Bank. Klauzula indeksacyjna zawarta w wymienionych postanowieniach jako nietransparentna nie dawała powodom jako konsumentom możliwości łatwej oceny rozmiarów ich świadczenia i jego relacji do rozmiarów świadczenia drugiej strony. Postanowienia określające główne świadczenie stron nie spełniały zatem kryteriów sformułowania w sposób jednoznaczny, językiem prostym i zrozumiałym (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.), co pozwala na ocenę klauzuli indeksacyjnej przez pryzmat art. 3851 k.c. Nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty apelacji negujące te okoliczności.

46 W związku z powyższym możliwa była ocena przesłanek pozytywnych abuzywności spornych postanowień. Powodowie w momencie zawierania umowy posiadali status konsumenta w rozumieniu art. 221 k.c., toteż z uwagi na powyższe okoliczności należało zatem ocenić zgodność spornych postanowień umownych z dobrymi obyczajami. Okoliczność, że powódka była pracownikiem w [xAnon] S.A. nie pozbawia jej statusu konsumenta. Osoba może korzystać ze statusu konsumenta pod warunkiem, że dokonywana przez nią czynność nie jest bezpośrednio związana z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Nawet posiadając większą wiedzę i doświadczenie w dziedzinie bankowości, pracownik banku nadal jest konsumentem i przysługuje mu ochrona prawna w przypadku nieuczciwych praktyk bankowych. W orzecznictwie przyjmuje się, że postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych. TSUE akcentując konieczność kontraktowania konsumenta zgodnie z dobrymi obyczajami doprecyzował wymagania, którym muszą sprostać postanowienia umowne, aby mogły zostać uznane za dozwolone, wskazując, że instytucje finansowe zobowiązane są do dostarczania kredytobiorcom informacji wystarczających do podjęcia przez nich świadomych i rozważnych decyzji. Warunek dotyczący ryzyka kursowego musi zostać zrozumiany przez konsumenta zarówno w aspekcie formalnym i gramatycznym, jak i w odniesieniu do jego konkretnego zakresu, tak aby właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument mógł nie tylko dowiedzieć się o możliwości spadku wartości waluty krajowej względem waluty obcej, ale również oszacować konsekwencje ekonomiczne takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych (zob. wyroki TSUE z 20.09.2017 r., C-186/16 i z 10.06.2021 r., C-776/19). Dlatego informacja udzielona powodom powinna wskazywać zagrożenia wiążące się z oferowanym kredytem, tak w odniesieniu do wysokości raty, jak i kapitału pozostałego do spłaty, już w momencie zawarcia umowy.

47 Tego obowiązku strona pozwana nie wypełniła. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego nie wynika, aby pozwany Bank w sposób wyczerpujący i zrozumiały poinformował powodów o skutkach, jakie wiążą się z zastosowaniem mechanizmu waloryzacji i ryzykiem jakie ze sobą niesie. Powodowie nie byli należycie informowani o czynnikach ekonomicznych i parametrach, które mogłyby wpłynąć na kursy walut. Skarżąca nie przedstawiła dowodów, z których mogłoby wynikać, że powodom zostało szczegółowo wyjaśnione ryzyko kursowe i jego wpływ na wysokość zobowiązania. Bank nie podał bowiem rzeczywistej informacji o możliwych zmianach kursów waluty i nie wyjaśnił, jak przy określonym kursie będzie kształtowało się zobowiązanie powodów rozumiane jako wysokość miesięcznej raty i salda kredytu. Dlatego nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty apelacji podnoszące jakoby zapisy umowy stanowiły wystarczającą informację dla kredytobiorców. Wobec braku podania informacji o ryzyku kursowym i braku określenia przez bank na etapie zawierania umowy w sposób precyzyjny i kompleksowy, na czym polegał mechanizm waloryzacyjny i jakie ryzyko za sobą niesie, doszło do nierówności informacyjnej stron. Brak pełnej i transparentnej informacji odnośnie ryzyka kursowego stanowi działanie, które wykorzystuje brak doświadczenia konsumenta, a w konsekwencji wprowadza do umowy zapisy kształtujące prawa i obowiązki konsumenta z pominięciem jego słusznych interesów. Pozwala to na przyjęcie, że zastrzeżenie indeksacji kredytu było sprzeczne z dobrymi obyczajami.

48 Abuzywność postanowień umowy wynikała nie tylko z braku informacji o ryzyku kursowym, ale również z samej konstrukcji klauzuli waloryzacyjnej i faktu dopuszczalności zupełnie nielimitowanego kształtowania położenia prawnego powodów. Postanowienia umowy określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych. Klauzule waloryzacyjne były już wielokrotnie przedmiotem badania Sądu Najwyższego (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego: z 22.01.2016 r., I CSK 1049/14; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17). Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 19.09.2018 r., I CNP 39/17; z 24.10.2018 r., II CSK 632/17; z 13.12.2018 r., V CSK 559/17; z 27.02.2019 r., II CSK 19/18; z 4.04.2019 r., III CSK 159/17; z 9.05.2019 r., I CSK 242/18; z 29.10.2019 r., IV CSK 309/18; z 11.12.2019 r., V CSK 382/18; z 30.09.2020 r., I CSK 556/18). Nie zasługiwały na uwzględnienie zarzuty apelacji wskazujące, jakoby pozwany Bank nie mógł jednostronnie kształtować zobowiązania powodów. Indeksacja rat kredytu udzielonego na podstawie zawartej przez strony umowy miała się odbywać w oparciu o tabele kursowe sporządzane przez stronę pozwaną i uprawniające ją do określenia wysokości kursu waluty bez żadnych formalnie uregulowanych ograniczeń. Umowa nie przedstawiała działania mechanizmu wymiany waluty obcej, tak by powodowie byli w stanie samodzielnie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niej z umowy konsekwencje ekonomiczne. Powodowie nie znali sposobu, w jaki bank kształtował kurs CHF, zwiększając go bądź zmniejszając. Umowa nie dawała powodom instrumentu pozwalającego bronić się przed decyzjami Banku w zakresie wyznaczanego kursu CHF, czy też weryfikowania go. Wyłączne uprawnienie Banku do waloryzowania kredytu na podstawie własnych tabel kursowych nie zostało formalnie w żaden sposób ograniczone, a w prawie cywilnym brak jest norm ustawowych zawierających stosowne ograniczenia. W konsekwencji kwestionowane przez powodów postanowienia są sprzeczne z dobrymi obyczajami także z tej przyczyny. Pozwany nie mógłby racjonalnie spodziewać się, że kredytobiorcy zgodziliby się na powyższe postanowienia w drodze negocjacji indywidualnych, gdyby w sposób zrozumiały, prostym językiem przedstawiono jej wyżej wymienione konsekwencje i ryzyka dotyczące w istocie braku przewidywalności poziomu waluty CHF w dłuższej perspektywie czasowej. Zauważyć bowiem należy, że umowa została zawarta na okres 360 miesięcy. Nie można – co wykazała rzeczywistość – założyć względnej stabilności waluty CHF z jedynie niewielkimi odchyleniami kursu, z uwagi na zbyt dużą ilość zmiennych mogących wpłynąć w przyszłości na kurs waluty (np. stan gospodarki światowej, polityka rządu kraju, do którego waluty kredyt denominowano, wojny, epidemie lub inne zagrożenia) - tak również SN we wskazanym już postanowieniu z 14 listopada 2023 r., I CSK 5316/22).

49 Postanowienia odwołujące się do kursów walut zawartych w „Tabeli kursów" w sposób rażący naruszają interes konsumenta, o czym stanowi art. 3851 § 1 k.c. Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków wynikających z umowy, skutkującą niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelnym traktowaniem (zob. wyroki SN: z 30.09.2015 r., I CSK 800/14; z 27.11.2015 r., I CSK 945/14; z 15.01.2016 r., I CSK 125/15). Rażące naruszenie interesów konsumenta może wynikać także z poważnego naruszenia jego sytuacji prawnej – ograniczenia treści praw, które przysługują mu na podstawie umowy, utrudnienia w korzystaniu z tych praw bądź nałożenia na konsumenta dodatkowego obowiązku, którego nie przewidują przepisy prawa. Do takiej sytuacji doszło na gruncie niniejszej sprawy, gdyż strona pozwana mogła kształtować kurs waluty indeksacji w sposób dowolny, bez możliwości jego weryfikacji przez powodów. Określanie wysokości kursu waluty obcej nie doznawało żadnych ograniczeń, ani w umowie, ani w żadnym innym dokumencie (por. wyrok Sądu Najwyższego z 28 września 2021 r., I CSKP 74/21, OSNC 2022/5/53). W związku z powyższym wszelkie przesłanki pozytywne abuzywności należało uznać za spełnione. Nie ma również znaczenia, w jaki sposób pozwany Bank faktycznie wykonywał umowę i jakie czynniki rynkowe miały na to wpływ. Podkreślić należy, że relewantnym dla oceny, czy dane postanowienie umowy jest niedozwolone - art. 3851 § 1 k.c. - jest zgodnie z art. 3852 k.c. stan z chwili zawarcia umowy (zob. uchwała SN 7 sędziów z dnia 20.06.2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019/1/2). W wyroku w sprawie C-186/16, również TSUE wskazał, na kanwie art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13, że oceny nieuczciwego charakteru warunku umownego należy dokonywać w odniesieniu do momentu zawarcia danej umowy. Ustalenie podstaw abuzywności – wbrew twierdzeniom apelującego – nie może więc nastąpić dopiero w oparciu o rezultaty stosowania postanowień umowy. Nie miało zatem żadnego znaczenia dla stwierdzenia niedozwolonego charakteru określonych postanowień umownych w zakresie waloryzacji to, w jaki sposób pozwany Bank rzeczywiście ustalał wewnętrznie kurs waluty, do której kredyt był indeksowany.

50 Oceny Sądu Apelacyjnego nie zmienia też podnoszona przez stronę pozwaną możliwość zawarcia aneksu do umowy, na podstawie którego powodowie uzyskaliby możliwość spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie indeksacji. Ukształtowanie przez przedsiębiorcę praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażące naruszenie interesów konsumenta bada się na moment zawierania umowy. W takiej sytuacji, nie ma znaczenia w jaki sposób przedsiębiorca wykonywał umowę.

51 Sąd Apelacyjny nie podzielił także pozostałych zarzutów naruszenia prawa materialnego oraz zbieżnych z nimi zarzutów naruszenia prawa procesowego, kwestionujących abuzywność postanowień umownych w zakresie spornego mechanizmu indeksacyjnego.

52 Konsekwencją stwierdzenia abuzywności jest sankcja bezskuteczności niedozwolonych postanowień połączona z przewidzianą w art. 3851 § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie. Należało zatem ocenić, w jaki sposób wyeliminowanie spornych klauzul abuzywnych wpływa na byt umowy.

53 Sąd Apelacyjny nie podzielił jednak zgłoszonych w tym zakresie zarzutów naruszenia prawa materialnego i procesowego, wskazujących na konieczność utrzymania spornej umowy w mocy.

54 Aktualnie dominujące jest stanowisko, że art. 3851 § 2 k.c. wyłącza stosowanie art. 58 § 3 k.c., co uzasadnia stanowisko, że nieuczciwe postanowienia denominacyjne nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu cywilnego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 27.11.2019 r., sygn. II CSK 483/18).

55 Bez klauzuli waloryzacyjnej przedmiotowa umowa nie może się ostać. Nie zawierałaby bowiem wszystkich elementów koniecznych dla określenia treści stosunku prawnego. Po wyeliminowaniu mechanizmu waloryzacyjnego nie wiadomo ile wynosiłaby kwota kredytu, skoro wypłata kredytu odbywała się w złotych po przeliczeniu kwoty wyrażonej w złotych na CHF, brak byłoby również możliwości oszacowania wysokości poszczególnych rat, bowiem zabrakłoby jakiegokolwiek miernika określającego ich wysokość. Co prawda, można byłoby określić rzeczywiście wypłaconą kwotę w złotych polskich, lecz nie wiadomo byłoby, na jakich zasadach miałaby być spłacana i w jakim stopniu już to nastąpiło.

56 Pozostawienie warunków umowy bez klauzuli waloryzacyjnej nie pozwalałoby na ocenę, jak się ma wypłacona przez pozwany Bank kwota do kwoty kredytu wskazanej w umowie, ani też jaka część kredytu została spłacona. Wykluczenie spornej klauzuli doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu waloryzacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z waloryzacją przedmiotowego kredytu do waluty CHF. Przy założeniu, że klauzule dotyczące ryzyka wymiany określają główny przedmiot umowy kredytu waloryzowanego, utrzymanie obowiązywania przedmiotowej umowy kredytu, bez wewnętrznych sprzeczności i wkluczających się postanowień, w ocenie Sądu Apelacyjnego nie jest możliwe. Nadto, nie spełniałoby swej roli sankcyjnej i „odstraszającej”, którą podkreśla m.in. orzecznictwo TSUE. Zgodzić się zarazem należy ze stanowiskiem co do braku przepisów dyspozytywnych, które mogłyby tak powstałą „lukę” uzupełnić. W tym wypadku nie byłoby zasadne zastępowanie ich przepisami o charakterze ogólnym (odwołującym się do zasad słuszności, ustalonych zwyczajów), co potwierdził Europejski Trybunał Sprawiedliwości w sprawie C-260/18. Na ocenę tą nie ma wpływu art. 4 ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy prawo bankowe, czyli tzw. ustawy antyspreadowej. Wprowadzenie wskazanej regulacji nie wyeliminowało abuzywności klauzul waloryzacyjnych. Ustawa

57 ta wprowadziła wprawdzie pewne możliwości związane ze spłatą kredytów waloryzowanych, jednakże nie zmieniało to oceny postanowień umownych.

58 Te bowiem zawsze powinny być jasne, zrozumiałe i jednoznaczne dla konsumenta

59 już w chwili zawierania umowy (por. uchwała 7 sędziów SN z 20 czerwca 2018 r.,

60 III CZP 29/17). Zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do daty zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne, pozostają bez znaczenia dla oceny charakteru tych postanowień umownych. Abuzywności poszczególnych klauzul zawartych w umowie kredytu nie wyeliminowało wprowadzenie w 2011 r. ust. 3 do

61 art. 69 Prawa bankowego, w wyniku czego kredytobiorcy uzyskali w ramach umowy

62 o kredyt waloryzowanydo waluty innej niż waluta polska, możliwość dokonywania spłat rat kapitałowo-odsetkowych oraz dokonania przedterminowej spłaty pełnej lub częściowej kwoty kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Ta regulacja miała na celu wyeliminowanie tzw. spreadów bankowych, a nie zmianę istoty umowy kredytowej. Innymi słowy nie doszło do przekształcenia takiej umowy w umowę o kredyt walutowy (zob. wyrok SN z 26 kwietnia 2022 r., II CSKP 550/22). W konsekwencji również

63 tzw. ustawa antyspreadowa nie mogła mieć wpływu na ocenę abuzywności umowy.

64 Bez klauzul indeksacyjnych umowa nie może istnieć, a do zastąpienia klauzuli abuzywnej inną – musi istnieć zagrożenie interesu konsumenta oraz jego zgoda na takie zastąpienie – przy czym dwa ostatnie warunki muszą zachodzić w koniunkcji (zob. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11.12.2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344). Powyższe pozostaje zbieżne ze stanowiskiem TSUE który przyjął, że obowiązek pominięcia, również z urzędu, nieuczciwych postanowień umownych (art. 6 ust. 1 dyrektywy), nie ma zastosowania, jeśli konsument wyrazi dobrowolną i świadomą zgodę na dalsze stosowanie takich warunków (zauważyć należy, że dyrektywa nie tworzy obowiązkowego systemu ochrony). Konsument może zrezygnować z ochrony, godząc się na zastąpienie nieuczciwego warunku innym postanowieniem umownym, w celu uniknięcia szkodliwych skutków spowodowanych unieważnieniem umowy jako całości (motywy 53-55 wyroku TSUE z 3.10.2019 r., C-260/18). Sąd Apelacyjny podziela stanowisko TSUE odnośnie wymogu uzyskania od konsumenta oświadczenia, czy domaga się ustalenia nieważności umowy ze zwrotem świadczeń czy też umowę świadomie chce kontynuować, w zależności które rozwiązanie wybiera jako dla niego korzystniejsze (udzielenie tzw. „świadomej, wyraźnej i wolnej zgody”; wyrok TSUE z 30.04.2014 r., C-26/13; z 3.10.2019 r., C-260/18). Okoliczności sprawy wskazują na świadomość powodów w zakresie skutków unieważnienia i stanowcze podtrzymywanie przez nich swego stanowiska w tym przedmiocie. Nie można przy tym rozróżniać klauzul ryzyka walutowego i klauzul spreadowych. Nie jest tak, że powodowie byli co najwyżej uprawnieni do żądania zwrotu tzw. spreadu, nie zaś powoływania się na abuzywność „całego” mechanizmu indeksacji, a w konsekwencji nieważność umowy. W sprawach dotyczących kredytów denominowanych lub indeksowanych do walut obcych TSUE nie zawęża bowiem swojej oceny do klauzul przeliczeniowych, czyli klauzul spreadu walutowego, lecz odnosi się do klauzuli ryzyka walutowego (tak np. w wyroku z 14 marca 2019 r. C-118/17, pkt 35). Odesłanie do kursu waluty określonego w tabelach Banku jest nieodzowną częścią tego rodzaju klauzul i nie da się tego odesłania rozpatrywać w oderwaniu od pełnej treści zapisów określających sposób przeliczania zobowiązania.

65 Skoro więc klauzule waloryzacyjne były bezskuteczne, zaś bez tych klauzul umowa nie może obowiązywać z uwagi na sprzeczność z naturą stosunku prawnego, Sąd Okręgowy prawidłowo stwierdził nieważność umowy w całości. Jak przy tym wynika z wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 23 listopada 2023 r., C-321/22, przepisy dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie takiej wykładni art. 189 k.p.c., która miałaby skutkować oddaleniem powództwa konsumenta o stwierdzenie niezwiązania umową w całości lub części, z tego względu, że przysługiwałoby mu dalej idące powództwo o zapłatę.

66 Jednakże stwierdzenie, że ww. umowa kredytu nie wiąże już stron na skutek jej nieważności po eliminacji klauzuli przeliczenia walutowego nie oznacza, że powództwo o zapłatę winno być uwzględnione w zakresie określonym w zaskarżonym wyroku.

67 Sąd Apelacyjny zwraca uwagę na pogląd zaprezentowany w wyroku TSUE z 19 czerwca 2025 r., wydanym w sprawie C-396/24, dotyczącej zasad rozliczeń między konsumentem a bankiem po uznaniu umowy kredytu za nieważną z powodu klauzul abuzywnych. W orzeczeniu tym Trybunał, jak się wydaje, zakwestionował zgodność z prawem Unii Europejskiej tzw. teorii dwóch kondykcji, która jest dotychczas powszechnie stosowana w polskim orzecznictwie. Zgodnie z nią każda ze stron nieważnej umowy mogła osobno domagać się zwrotu spełnionego świadczenia, niezależnie od rozliczeń drugiej strony. Konstrukcja ta w praktyce wymusza na bankach składanie tzw. kontrpozwów w celu dochodzenia lub zabezpieczenia roszczenia o zwrot kapitału. W ocenie Sądu Odwoławczego TSUE uznał, że taka praktyka jest sprzeczna z Dyrektywą 93/13 i opowiedział się za uproszczonym modelem rozliczenia, zgodnie z którym rozliczeniu podlega wyłącznie różnica między świadczeniami stron. W tym zakresie Trybunał między innymi orzekł, że przedsiębiorca nie ma prawa żądać od konsumenta zwrotu całej nominalnej kwoty udzielonego kredytu, niezależnie od kwoty spłat dokonanych przez konsumenta w wykonaniu tej umowy i niezależnie od pozostałej do spłaty kwoty. Na kanwie powyższego wyroku Sąd Apelacyjny we Wrocławiu w obecnym składzie przyjął, że konsument może dochodzić od banku wyłącznie nadpłaconej kwoty ponad wartość wypłaconego kapitału kredytu. Z kolei bank może żądać dopłaty tylko wówczas, gdy suma spłat konsumenta jest niższa niż kwota kapitału. Należy stwierdzić, z odwołaniem się do art. 410 § 2 k.c., art. 405-409 k.c., że świadczenie jest nienależne jeżeli ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia. Omawiany przypadek to postać kondykcji związanej z odpadnięciem podstawy prawnej świadczenia (condictio causa finita). Chodzi o sytuację, w której podstawa spełnienia świadczenia istniała w chwili jego spełnienia, natomiast po jego dokonaniu w sposób definitywny upadła. W takiej sytuacji zubożony może żądać zwrotu nienależnego świadczenia, a wzbogacony będzie z tego tytułu zobowiązany tylko wtedy, kiedy przysporzenie przybrało postać świadczenia, ale zwrot świadczenia odbywa się według reguł określonych w art. 405-409 k.c., a przy tym w przypadku żądania zwrotu świadczenia w pieniądzu, wydanie wzbogacenia sprowadza się do obowiązku zapłaty jego wartości.

68 Z treści art. 410 k.c. wynika nakaz zwrotu przedmiotu świadczenia o tyle, o ile wzbogaca ono jedną ze stron – accipiensa – i zarazem zubaża solvensa. Przy tym świadczenie nienależne to takie, które spełniane jest bez ważnej i skutecznej podstawy prawnej. Powodowie spełniali natomiast świadczenia poprzez zwrot pozwanemu bankowi środków, które wcześniej od niego otrzymała. Co prawda umowa ostatecznie okazała się, wobec zawarcia w niej klauzul abuzywnych, nieważna z mocy prawa i od samego początku, ale spłacając raty powodowie czynili to w wykonaniu, w ocenie obu stron, ważnej umowy. Skoro zatem powodowie otrzymali środki pieniężne od pozwanego banku, to są zobowiązani do ich zwrotu – o czym byli przez poprzednie lata przekonani. Zwrotowi na podstawie art. 410 k.c. podlega świadczenie w takim zakresie, w jakim wzbogaca accipiensa. Należy tylko zwrócić uwagę, że również Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 1 marca 2018 r. (I CSK 655/17), wyjaśnił, że „Ogólne przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia należy rozumieć specyficzne w przypadku nienależnego świadczenia w ten sposób, że sam fakt spełnienia nienależnego świadczenia wypełnia podstawę wzbogacenia i zubożenia, co uzasadnia roszczenie kondykcyjne. W doktrynie, odnosząc się do tego stanowiska, wyjaśniono przekonująco, że nie oznacza ono utraty całkowitego znaczenia ogólnych przesłanek bezpodstawnego wzbogacenia, a w konsekwencji nie zwalnia ono dochodzącego roszczenia kondykcyjnego od wykazania w konkretnych okolicznościach sprawy wartości zubożenia i wzbogacenia w następstwie spełnienia nienależnego świadczenia”. Wynika to z okoliczności, że roszczenie z tytułu nienależnego świadczenia nie ma charakteru odrębnego od roszczeń z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, a z 410 § 1 k.c., mającego zastosowanie również do nienależnego świadczenia wynika, że spełnione muszą być wszystkie przesłanki bezpodstawnego wzbogacenia - zarówno wzbogacenie, które muszą istnieć w chwili spełniania nienależnego świadczenia, jak i później czyli w czasie żądania zwrotu aktualnego wzbogacenia.

69 Na takie rozumienie rozliczeń pomiędzy kredytobiorcami i kredytodawcą zdaje się również kłaść nacisk Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który w wyroku z dnia 31 marca 2022 r., C-472/20 wskazał, że interesy konsumenta mogłyby być w ten sposób chronione w szczególności poprzez zwrot na jego rzecz kwot nienależnie uzyskanych przez kredytodawcę na podstawie warunku uznanego za nieuczciwy, przy czym taki zwrot następuje z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia (motyw 58). Chodzi zatem o to, by konsument znalazł się ostatecznie w sytuacji, w jakiej znajdowałby się, gdyby warunek uznany za nieuczciwy nigdy nie istniał (motyw 57). Trzeba na marginesie wykładni prawa krajowego zauważyć, że zgodnie ze stanowiskiem Trybunału rolą Sądu jest poszukiwanie takich rozwiązań, aby ochrona konsumenta była rzeczywista. Interes konsumenta pozostaje chroniony poprzez zwrot na jego rzecz kwot nienależnie uzyskanych przez kredytodawcę na podstawie warunku uznanego za nieuczciwy, przy czym taki zwrot następuje z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia, jako że chodzi o to, by konsument znalazł się ostatecznie w sytuacji, w jakiej znajdowałby się, gdyby warunek uznany za nieuczciwy nigdy nie istniał (zob. uzasadnienie wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 31 marca 2022 r., C-472/20). Jak podkreślił TSUE w wyroku z dnia 16 marca 2023 r. (C-6/22) w przypadku unieważnienia zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą umowy z powodu nieuczciwego charakteru jednego z jej warunków do państw członkowskich należy uregulowanie, w drodze ich prawa krajowego, skutków tego unieważnienia, z poszanowaniem ochrony przyznanej konsumentowi przez Dyrektywę 93/13, w szczególności poprzez zapewnienie przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej, jaka istniałaby w braku zaistnienia takiego nieuczciwego warunku (motyw 22). Artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w wypadku unieważnienia umowy zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą ze względu na nieuczciwy charakter jednego z jej warunków do państw członkowskich należy uregulowanie, w drodze ich prawa krajowego, skutków tego unieważnienia, z poszanowaniem ochrony przyznanej konsumentowi przez tę dyrektywę, w szczególności poprzez zagwarantowanie przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej konsument ten znajdowałby się w braku takiego nieuczciwego warunku (motyw 33).

70 Z zaświadczenia pozwanego Banku (k. 58-72; k. 399-405) wynika, że w następstwie zawarcia umowy kredytu powodowie otrzymali od Banku kwotę 85.000,00 zł. W okresie od zawarcia umowy kredytu do września 2023 r. powodowie dokonali spłaty w łącznej kwocie 104.551,11 zł, w tym kwotę 425 zł tytułem prowizji za udzielenie kredytu, 170 zł tytułem prowizji z tytułu ubezpieczenia kredytu, 595 zł tytułem składek z tytułu ubezpieczenia niskiego wkładu własnego, 1.743,51 zł tytułem składek za ubezpieczenie nieruchomości i 2.592,00zł tytułem składek z tytułu ubezpieczenia Mieszkam Bezpiecznie. W ocenie Sądu Apelacyjnego kwoty spłacone przez powodów tytułem ubezpieczenia nieruchomości czy ubezpieczenia Mieszkam Bezpiecznie nie stanowią świadczenia, na podstawie którego Bank był wzbogacony, gdyż było to świadczenia na rzecz ubezpieczyciela, zaś powodowie w okresie spłaty rat kredytu objęci byli ubezpieczeniem na wypadek różnych wypadków losowych. Natomiast zwrotowi na rzecz powodów powinno podlegać ubezpieczenie niskiego wkładu oraz prowizje, ponieważ są to świadczenia powiązane z umową kredytu i jej nieważnością. Z tych względów kwota spłacona przez powodów wynosi łącznie 100.215,60 zł. Porównanie ww. dwóch kwot (kapitału 85.000,00 zł i spłaty 100.215,60 zł) przesądza, że roszczenie powodów o zapłatę było zasadne wyłącznie do wysokości 15.215,60 zł. Takie podejście jest zbieżne m.in. z wyrokiem TSUE z 19 czerwca 2025 r. w sprawie C-396/24, z którego można wysnuć tezę, że o zubożeniu kredytobiorcy i wzbogaceniu banku można mówić wtedy, gdy kredytobiorca uiścił bankowi środki przekraczające otrzymany od niego kapitał. Z uwagi na uwzględnienie powództwa o zapłatę jedynie w części, zbędnym było odnoszenie się do zarzutu art. 232 k.p.c. w zw. z art. 6 k.c. w zakresie niewykazania przez powodów, że spłata była dokonywana prze nich w częściach równych przed zawarciem związku małżeńskiego.

71 W konsekwencji, na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmieniając punkt II wyroku, uwzględnił powództwo do wysokości 15.215,60 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia 27 marca 2023 r., oddalając powództwo w pozostałym zakresie (pkt 1).

72 W pozostałym zakresie, Sąd Apelacyjny - w oparciu o art. 385 k.p.c. – oddalił apelację jako bezzasadną (pkt 2).

73 O kosztach postępowania apelacyjnego w pkt 3 orzeczono na podstawie art. 102 k.p.c. Zważywszy na znacznie wyższe koszty poniesione przez stronę pozwaną w postępowaniu apelacyjnym z uwagi na wysokość opłaty od apelacji przy stosunkowym rozdzieleniu kosztów to powodowie byliby zobowiązani do zwrotu ich części na rzecz strony pozwanej. Jednak mając na uwadze charakter tej sprawy, jako sporu z zakresu tzw. spraw frankowych, które wciąż są rozstrzygane w sposób niejednolity w zakresie sposobu rozliczeń świadczeń nienależnych między stronami Sąd Apelacyjny uznał, że zasady słuszności przemawiają za odstąpieniem od obciążania powodów tymi kosztami. Co istotne dla tej oceny rozstrzygany spór był sporem przedsiębiorcy z konsumentem, który swoje żądanie zasadnie oparł na twierdzeniach o występowaniu nieuczciwych, abuzywnych postanowień w umowie sporządzonej przez bank – profesjonalistę, który te nieuczciwe warunki wprowadził. [xAnon]