Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 24 września 2025 r., III AUa 219/24

wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 24 września 2025 r., III AUa 219/24

Tekst

1 Sygn. akt III AUa 219/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 Dnia 24 września 2025 r.

3 Sąd Apelacyjny w Szczecinie III Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

4 w składzie następującym:

5 Przewodniczący:

6 Sędzia Barbara Białecka

7 po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 września 2025 r. w S.

8 sprawy E. M.

9 przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K.

10 przy udziale A. S.

11 o ubezpieczenie społeczne

12 na skutek apelacji organu rentowego

13 od wyroku Sądu Okręgowego w Koszalinie z dnia 27 marca 2024 r., sygn. akt IV U 457/23

14 1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddala odwołanie,

15 2. zasądza od E. M. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. kwotę 270 (dwieście siedemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym wraz z ustawowymi odsetkami należnymi za czas od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia o kosztach, do dnia zapłaty.

16 Barbara Białecka

17 Sygn. akt III AUa 219/24

Uzasadnienie

18 Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. decyzją z 24.07.2023r., nr (...)/, wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 1, art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1, art.13 pkt 1, art. 38 ust. 1 ustawy z dnia 13.10.1998r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2022r. poz. 1009 ze zm.) w zw. z art. 300 k.p. oraz art. 105 k.p.a.:

19 -

20 umorzył postępowanie w sprawie ustalenia podlegania A. S. obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu jako pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę przez E. M. od 1.12.2022r. do 14.05.2023r. i wysokości podstaw wymiaru składek na te ubezpieczenia od 12/2022 do 5/2023;

21 -

22 stwierdził, że A. S. jako pracownik zatrudniony na podstawie umowy o pracę przez E. M. nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu od 15.05.2023r.

23 W uzasadnieniu wskazał, że A. S. została zgłoszona do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych przez swoją matkę E. M. od 1.06.2018r. W dniu 20.11.2018r. ZUS wydał decyzję znak (...), w której stwierdził, że A. S. nie podlega ubezpieczeniom społecznym jako pracownik E. M. od 1.06.2018r., jednak Sąd Okręgowy w Koszalinie wyrokiem z dnia 5.08.2020r. uchylił tę decyzję. Kolejne, prowadzone postępowanie dotyczyło ustalenia podlegania ubezpieczeniom społecznym i wysokości podstaw na te ubezpieczenia A. S. od 1.12.2022r., jako pracownika zatrudnionego na podstawie umowy o pracę przez E. M. od 1.06.2022r. A. S. na świadczeniach z funduszu chorobowego związanych z ciążą i macierzyństwem przebywała nieprzerwanie od 3.08.2018r. do 30.11.2022r. Po zakończeniu ich pobierania, od 1.12.2022r. do 14.05.2023r. przebywała na urlopie wypoczynkowym. Czynności zawodowe podjęła 15.05.2023r. Organ rentowy dokonał analizy zgromadzonego w toku postępowania wyjaśniającego materiału dowodowego (szczegóły vide treść uzasadnienia) i na tej podstawie uznał, że A. S. od 1.12.2022r. do 14.05.2023r. korzystała z praw pracowniczych, tj. urlopu wypoczynkowego, który nabyła w związku z potwierdzonym podleganiem do ubezpieczeń społecznych jako pracownik od 1.06.2018r. Uzyskana dokumentacja potwierdza wysokość wynagrodzenia stanowiącego podstawę wymiaru składek za okres od 12/2022 do 5/2023r. W tym zakresie umorzył postępowanie jako bezprzedmiotowe na podstawie art. 105 k.p.a. Jednocześnie stwierdził, że nie można przyjąć, iż od 15.05.2023r. nastąpił powrót A. S. do pracy oraz, że świadczyła ją w ramach przedstawionej umowy o pracę z 1.06.2018r. na stanowisku specjalisty ds. ochrony danych osobowych na rzecz E. M.. Utrzymywanie zgłoszenia do ubezpieczeń społecznych po dniu 14.05.2023r. miało jedynie na celu zapewnienie A. S. kolejnych świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Nie nastąpił powrót do wykonywania obowiązków pracowniczych od 15.05.2023r. na podstawie umowy o pracę z 1.06.2018r. Na podstawie art. 83 § 1 k.c. w zw. z art. 300 k.p. stwierdził, że utrzymywana po 14.05.2023r. umowa o pracę między E. M. a A. S. dla pozoru, jest nieważna. A. S. z tytułu umowy o pracę zawartej od 1.06.2018r. nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom społecznym od 15.05.2023r.

24 Odwołanie od powyższej decyzji wniosła E. M., zaskarżając ją w części co do punktu drugiego i na podstawie art. 477¹⁴ § 2 k.p.c. wniosła o zmianę zaskarżonej decyzji w ten sposób, że A. S. jako pracownik u płatnika składek E. M. podlega obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentownym, chorobowemu i wypadkowemu od dnia 15.05.2023r., a podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia wynosi za miesiąc maj 2023r. 3.500 zł, za czerwiec 2023r. 3.033,33 zł, za lipiec 2023 r. 3.500 zł.

25 Jednocześnie wniosła o zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych.

26 Organ rentowy w odpowiedzi na odwołanie podtrzymał swoje stanowisko. Wniósł o oddalenie odwołania oraz zasądzenie od E. M. zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych prawem.

27 Sąd Okręgowy w Koszalinie IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 27 marca 2024 r. zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdził, iż ubezpieczona A. S. jako pracownik zatrudniony na podstawie umowy o pracę u płatnika składek E. M. podlega obowiązkowym ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu od dnia 15.05.2023 r. oraz zasądził od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. na rzecz E. M. kwotę 180 zł (sto osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

28 Sąd Okręgowy ustalił, że E. M. od 01.02.2002r. prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą w zakresie wykonywania usług z zakresu rachunkowości, księgowości i doradztwa podatkowego z siedzibą w K. przy ulicy (...), pod nazwą „ Kancelaria (...) mgr E. M.”. Od 2007r. posiada uprawnienia doradcy podatkowego.

29 W ramach tej działalności prowadzi głównie usługi doradcy podatkowego zgodnie z zakresem wymagającym licencji doradcy podatkowego określonym w art. 2 ust. 1 pkt 1 i 4 ustawy z dnia 5.07.1996r o doradztwie podatkowym, tj. udzielanie porad, opinii i wyjaśnień z zakresu obowiązków podatkowych oraz w sprawach egzekucji administracyjnej związanej z tymi obowiązkami, reprezentowanie podatników i płatników przed organami administracji publicznej i w zakresie sądowej kontroli decyzji, postanowień i innych aktów administracyjnych w tych sprawach.

30 Większość czynności w ramach prowadzonej działalności wykonuje osobiście jako doradca podatkowy.

31 Jest ona jednocześnie większościowym (...) Spółka z o.o. z siedzibą w K. przy ulicy (...), w której pełni funkcję prezesa zarządu spółki. Drugim wspólnikiem jest M. H.. Przedmiotem działalności spółki jest prowadzenie usług z pozostałych dziedzin doradztwa podatkowego, tj. prowadzenie ksiąg rachunkowych i podatkowych, sporządzanie deklaracji podatkowych, a ponadto usługi kadrowe, rozliczanie płac, wsparcie dla biznesu i doradztwo IT.

32 A. S. urodziła się (...) w K.. Jest córką E. M..

33 Posiada wykształcenie wyższe, w 2016r. ukończyła Uniwersytet (...) w P..

34 W 2014r. ukończyła studia podyplomowe na kierunku bezpieczeństwo wewnętrzne na Akademii (...) w W., a w 2018r. studia podyplomowe na kierunku (...).

35 A. M. ukończyła następujące kursy i szkolenia:

36 ⚫

37 Praktyczne pełnienie Funkcji Inspektora Danych Osobowych w okresie 24-25.10.2017r.;

38 ⚫

39 Ocenę Skutków oraz szacowania ryzyka w bezpieczeństwie informacji zgodnie z RODO z dnia 23.11.2017r.;

40 ⚫

41 Obowiązkową dokumentację przetwarzania danych RODO w dniu 24.11.2017r.;

42 ⚫

43 Audytora Wewnętrznego Systemu Zarządzania Bezpieczeństwa Informacji w dniu 22.02.2018r.;

44 ⚫

45 Ochrony danych osobowych. Dwudniowy kurs dla Administratorów Bezpieczeństwa Informacji/IOD w okresie 24-25.04.2018r.

46 W dniu 15.04.2016r. zawarła umowę o pracę z Kancelarią (...) Sp. z o.o. w K., na czas określony od 18.04.2016r. do 31.12.2018r., na stanowisku kierownika ds. administracji, w pełnym wymiarze czasu pracy, za wynagrodzeniem w kwocie 4.000 zł brutto miesięcznie.

47 W dniu 15.05.2018r. ww. strony podpisały porozumienie zmieniające warunki pracy i wynagrodzenia, na mocy którego z dniem 1.06.2018r. umowa o pracę została zawarta na czas nieokreślony, a wymiar czasu pracy uległ obniżeniu do 1/4 etatu.

48 A. S. jako pracownik i E. M. jako pracodawca, w dniu 15.05.2018r. zawarły umowę o pracę na czas nieokreślony od dnia 1.06.2018r. A. S. została zatrudniona na stanowisku specjalisty ds. ochrony danych osobowych w wymiarze czasu pracy: 3/4 etatu, za wynagrodzeniem w kwocie 4.500 zł. Jako miejsce wykonywania pracy wskazano: Kancelaria (...), ul. (...).

49 Zakres obowiązków powierzonych A. S. obejmował:

50 - realizację audytów na zgodność z przepisami ochrony danych osobowych (RODO i przepisy krajowe);

51 - wdrożenie procesu zarządzania ryzykiem z uwzględnieniem ryzyk związanych z przetwarzaniem danych osobowych w procesach biznesowych

52 - przeprowadzanie szkoleń ogólnych nt. ochrony danych osobowych oraz szkoleń specjalistycznych nt. praktycznych aspektów bezpieczeństwa danych osobowych w procesach biznesowych w Kancelarii Doradcy (...);

53 - prowadzenie szkoleń zewnętrznych z zakresu ochrony danych osobowych;

54 - opracowywanie niezbędnych polityk, procedur, formularzy, formuł zgody itp.;

55 - doradztwo w zakresie praktycznych aspektów bezpieczeństwa danych osobowych;

56 - przeciwdziałanie naruszeniom danych osobowych;

57 - prowadzenie postępowań wyjaśniających dotyczących naruszeń ochrony danych, opiniowanie umów i korespondencji dotyczącej ochrony informacji, aktywny udział w prowadzeniu projektu o charakterze regulacyjnym, współpraca z organami nadzorczymi;

58 - pełnienie funkcji inspektora ochrony danych wraz z wynikającymi z art. 39 RODO obowiązkami w tym zakresie.

59 A. S. faktycznie realizowała umówiony z płatniczką E. M. zakres obowiązków pracowniczych dotyczący zatrudnienia na podstawie umowy o pracę. Pracę wykonywała w siedzibie pracodawcy, tj. w K. przy ulicy (...), gdzie mieściła się także siedziba Spółki (...). Potwierdzała swoją obecność w pracy na listach obecności od 01.06.2018r. do 02.08.2018r.

60 Tytułem wynagrodzenia za pracę otrzymała przelewem na konto następujące kwoty:

61 - w dniu 28.06.2018r. - 3155,58 zł za 06/2018,

62 - w dniu 30.07.2018r. - 3155,58 zł za 07/2018,

63 - w dniu 29.08.2018r. - 3155,70 zł za 08/2018.

64 W ramach w realizacji powierzonych jej obowiązków pracowniczych przygotowała pakiet usług związanych z ochroną danych osobowych RODO, schemat organizacyjny wdrażanych procesów ochrony danych osobowych, program polityki bezpieczeństwa, wzorce dokumentów z zakresu ochrony danych osobowych dla klientów, materiały do szkoleń z zakresu RODO, sporządzała ankiety uczestników szkoleń, wykonywała usługi szkoleniowe z zakresu ochrony danych osobowych, w tym finansowane przez PARP, obsługiwała klientów płatniczki w zakresie doradztwa dotyczącego ochrony danych osobowych, udzielając przy tym wskazań i informacji odnośnie zasad dofinansowania usług rozwojowych z zakresu RODO.

65 Czynności te realizowała w porozumieniu z E. M., konsultując z nią sposób ich wykonywania. Powierzała jej opracowane i wytworzone przez siebie dokumenty, które płatniczka weryfikowała. Obsługiwała kierowanych do niej przez płatniczkę klientów.

66 Ubezpieczona korzystała przy wykonywaniu obowiązków służbowych na rzecz płatniczki składek z laptopa służbowego. Z kolei pracę w spółce wykonywała na komputerze stacjonarnym.

67 Od 3.08.2018r. A. S. przebywała na zwolnieniu lekarskim w związku z drugą ciążą. Dziecko urodziła 31.12.2018r. Następnie nieprzerwanie pobierała świadczenia z funduszu ubezpieczeń społecznych: zasiłki macierzyńskie na drugie i trzecie dziecko, które urodziła 26.02.2021r., zasiłki chorobowe w tym związane z ciążą oraz opiekuńcze, aż do 30.11.2022r.

68 Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. decyzją z dnia 20.11.2018r. nr (...), stwierdził, że A. S. jako pracownik u płatniczki składek E. M.:

69 - nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu oraz wypadkowemu od 01.06.2018r.,

70 - podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe oraz wypadkowe wynosi 0,00 zł za okresy rozliczeniowe od 06/2018 do 08/2018.

71 Od powyższej decyzji odwołania wniosły A. S. i E. M..

72 Sąd Okręgowy w Koszalinie wyrokiem z dnia 5.08.2020r. sygn. akt IV U 52/19, zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że stwierdził, iż A. S. jako pracownik u płatnika składek E. M. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowym, chorobowemu oraz wypadkowemu od dnia 1.06.2018r., a podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia wynosi za czerwiec i lipiec 2018r. – 4.500 zł, zaś za sierpień 2018r. – 150 zł.

73 Powyższy wyrok uprawomocnił się z dniem 10.09.2020r.

74 W dniu 1.09.2020r. A. S. i E. M. zawarły porozumienie zmieniające umowę o pracę z 15.05.2018r. Ustaliły, że od 1.09.2020r. wymiar czasu pracy będzie wynosił 1/4 etatu, a wynagrodzenie kwotę 3.500 zł brutto miesięcznie. Pozostałe warunki pracy pozostały bez zmian.

75 W okresie od 1.12.2022r. do 14.05.2023r. A. S. wykorzystała przysługujący jej urlop wypoczynkowy.

76 W czasie nieobecności A. S. w firmie (...) zastępował ją K. L., pracownik Kancelarii (...) Sp. z o.o. w K..

77 Powierzone mu obowiązki w trakcie zastępstwa, wykonywał w ramach umów zleceń z E. M. zawartych w następujących okresach:

78 ⚫

79 20.08.2018r. – 31.12.2019r., do jego obowiązków należało: wykonanie audytów z zakresów norm PN-EN ISO 27001 i audytu wstępnego dla zewnętrznych klientów oraz analizę aktualnych środków fizycznych i organizacyjnych służących ochronie danych;

80 ⚫

81 1.01.2020r. – 31.05.2023r. do jego obowiązków należało: wykonanie audytów z zakresów norm PN-EN ISO 27001 i audytu wstępnego dla zewnętrznych klientów oraz analizę aktualnych środków fizycznych i organizacyjnych służących ochronie danych.

82 Umowa zlecenia z K. L. została rozwiązana przez E. M. po powrocie A. S. w maju 2023r. do pracy. Nastąpiło protokolarne przekazanie obowiązków i prowadzonych przez niego w zastępstwie spraw.

83 W dniu 28.04.2023r. A. S. i E. M. zawarły porozumienie o pracy zdalnej ustalając, że:

84 ⚫

85 praca zdalna będzie wykonywana z miejsca zamieszkania pracownika pod adresem (...)-(...) K. ul. (...) lub każdorazowo w innym miejscu uzgodnionym z pracodawcą - w szczególności z wykorzystaniem środków bezpośredniego porozumiewania się na odległość,

86 - zgodnie z ustalonym czasem pracy: 3/4 wymiaru;

87 ⚫

88 praca zdalna polega na świadczeniu pracy na rzecz pracodawcy w systemie pracy jakim jest objęty, zgodnie regulaminem pracy obowiązującym u danego pracodawcy;

89 ⚫

90 pracownik wykonujący pracę zdalną jest zobowiązany stawić się w siedzibie pracodawcy w terminach wyznaczonych przez przełożonego;

91 ⚫

92 pracodawca zapewnia pracownikowi następujące narzędzia i materiały potrzebne do wykonywania pracy zdalnej:

93 a. laptop firmy,

94 b. niezbędne dokumenty, które pracownik odbiera i oddaje osobiście raz w tygodniu po wcześniejszym uzgodnieniu z przełożonym;

95 ⚫

96 pracownik zapewnia we własnym zakresie internet do bezpośredniego porozumiewania się na odległość;

97 ⚫

98 od poniedziałku do piątku pracownik ma obowiązek prowadzić ewidencję wykonanych czynności, uwzględniającą w szczególności opis tych czynności, a także datę oraz czas ich wykonania. Przedmiotowa ewidencja będzie stanowiła potwierdzenie stawienia się w pracy;

99 ⚫

100 pracownik otrzymuje ryczałt na pokrycie energii i usług internetowych w kwocie 100 zł;

101 ⚫

102 godziny nadliczbowe wynikające ze szczególnych potrzeb pracodawcy wykraczające poza ww. godziny pracy muszą być wyraźnie zlecone przez pracodawcę na adres e-mail za zwrotnym potwierdzeniem.

103 Zawarte Porozumienie Pracy Zdalnej weszło w życie z dniem 15.05.2023r.

104 Zawarcie porozumienia o pracy zdalnej podyktowane było koniecznością sprawowania przez A. S. opieki nad trójką dzieci w wieku 3, 5 i 7 lat. Jej mąż i ojciec dzieci jest wykładowcą w Szkole (...) w S. i do października 2023r. często przebywał na wyjazdach w tym mieście.

105 A. S. 15.05.2023r. powróciła do wykonywania powierzonych jej przez E. M. obowiązków na stanowisku specjalisty ds. ochrony danych osobowych, zgodnie z umową o pracę z 15.05.2018r. i porozumieniem zmieniającym warunki pracy i wynagrodzenia z 1.09.2020r.

106 W początkowym okresie K. L. wprowadzał ją w prowadzone przez siebie sprawy klientów E. M. w zakresie ochrony danych osobowych. Odbywało się to na spotkaniach w siedzibie firmy (...) albo przez pocztę e-mail.

107 Od 1.06.2023r. A. S. telefonicznie ustalała z pracodawcą czy pracę przez dwie godziny w ciągu dnia (wymiar 1/4 etatu), będzie wykonywać w pierwszej połowie dnia do godziny 12.00 czy w drugiej, po godzinie 12.00. Zdarzało się, że powierzone jej obowiązki pracownicze wykonywała wieczorem, w czasie gdy jej mąż był już w domu.

108 Nie miała przy tym obowiązku podpisywać listy obecności.

109 Telefonicznie umawiała się z pracodawcą na spotkania w siedzibie firmy, w trakcie których otrzymywała sprawy do wykonania i była wdrażana w aktualnie realizowane przez E. M. zlecenia.

110 W dniu 2.06.2023r. uczestniczyła w szkoleniu okresowym BHP dla pracowników admininistracyjno-biurowych.

111 Sprawy, którymi zajmowała się A. S. dotyczyły postępowań podatkowych, w których E. M. reprezentowała swoich klientów, a których przedmiotem było m.in. rozłożenie na raty, odroczenie terminu płatności oraz umorzenie należności podatkowych. Jej czynności polegały na gromadzeniu dokumentów, kontaktowaniu się z klientami, analizowaniu zawartych przez nich umów, płatności za faktury z wykonania tych umów, dokumentów dot. majątku osobistego i firmowego przedsiębiorców, jak również kosztów utrzymania klientów i ich rodzin oraz dokumentacji zdrowotnej i kosztów leczenia. Czynności te powiązane były z prowadzonym przez organy podatkowe postępowaniami dowodowymi mającymi na celu wykazanie sytuacji majątkowej i osobistej klientów E. M.. Często przynosili oni dokumentację w wielotomowych segregatorach oraz wysyłali ją na adres e-mail, która wymagała czasochłonnej segregacji i analizy. A. S. dokonywała wstępnej analizy przedstawianych dokumentów, a następnie segregowała je tematycznie. Dokonywała również sprawdzenia dokumentacji pod kątem tzw. „ryzyk”, tj. ochrony danych osobowych. Po zakończeniu przygotowywania dokumentów do konkretnej sprawy podatkowej składała podpis na wewnętrznym oświadczeniu, iż dokumenty danej sprawy zostały zweryfikowane pod kątem ustawy o ochronie danych osobowych. E. M. ww. oświadczenie załączała do dokumentacji sprawy.

112 Od 16.05.2023r. do 20.07.2023r. A. S. na polecenie pracodawcy realizowała również usługę na rzecz R. P. dotyczącą importu i procedur celnych towarów w kontenerach z terenu Wietnamu do Polski. Była z nim w kontakcie telefonicznym, mailowym oraz prowadziła korespondencję za pomocą SMS.

113 Przygotowała dokumentację dla agencji celnej, pośredniczyła w kontaktach pomiędzy agencją a (...), tłumaczyła dokumenty, jak również uczestniczyła w zorganizowaniu transportu towaru po jego dopuszczeniu do obrotu w Polsce.

114 Z wykonanych na rzecz tego klienta czynności była rozliczana przez pracodawcę.

115 W dniach 22-23.06.2023r. realizowała zlecenie klienta A. M. P.. Na polecenie pracodawcy sporządziła zestawienie Excel zawierające zestawienie zakupów za poszczególne okresy od stycznia 2023r. do maja 2023r. Wykonała je na podstawie przedłożonych faktur i kontraktów. Ponadto sporządzała klauzule dotyczące ochrony danych osobowych między A. a rolnikami (dostawcami) oraz opracowała sposób kodowania dokumentów, tak aby do klienta A. trafiał określony zakres informacji.

116 A. S. sporządziła również analizę zleconą przez klienta Pralnia M. zawartych przez niego umów pod kątem ochrony danych osobowych RODO.

117 A. S. skierowała do E. M. m.in. następujące wiadomości e-mail dotyczące wykonanych przez nią czynności pracowniczych:

118 ⚫

119 z dnia 21.06.2023r., odnośnie współpracy z P./M. P.;

120 ⚫

121 z dnia 22.06.2023r. z listą pokontrolną i rekomendacjami do zmian;

122 ⚫

123 z dnia 23.06.2023r. wraz z załącznikiem – zalecenia pokontrolne;

124 ⚫

125 z dnia 26.06.2023r. wraz z załącznikami: zalecenia oraz dziennik klienta

126 ⚫

127 z dnia 28.06.2023r.- analiza sytuacji klienta.

128 Wykonała również audyty dokumentów złożonych przez klientów E. M. w zakresie ochrony danych osobowych m.in. w następujących dniach:

129 ⚫

130 w dniu 4.06.2023r. dla Zakładu Usług (...) sp. j. w M.;

131 ⚫

132 w dniu 9.06.2023r. dla (...) sp. z o.o.;

133 ⚫

134 w dniu 14.06.2023r. dla D. K.;

135 ⚫

136 w dniu 13.06.2023r. dla Telekom (...);

137 ⚫

138 w dniu 14.06.2023r. dla K. G.;

139 ⚫

140 w dniu 16.06.2023r. dla A. M. (1);

141 ⚫

142 w dniu 17.06.2023r. dla Ł. M.

143 ⚫

144 w dniu 21.06.2023r. dla (...);

145 ⚫

146 w dniu 17.07.2023r. dla A. M. P..

147 Organ rentowy w dniu 22.05.2023r. wszczął postępowanie w sprawie ustalenia obowiązku podlegania ubezpieczeniom społecznym i wysokości podstawy wymiaru składek na te ubezpieczenia A. S. od 11.12.2022r. z tytułu zatrudnienia u E. M. na podstawie umowy o pracę od 1.06.2018r. Zakończył je 17.07.2022r.

148 Zaskarżoną decyzją z 24.07.2023r., Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K.:

149 -

150 umorzył postępowanie w sprawie ustalenia podlegania A. S. obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu jako pracownikowi zatrudnionemu na podstawie umowy o pracę przez E. M. od 1.12.2022r. do 14.05.2023r. i wysokości podstaw wymiaru składek na te ubezpieczenia od 12/2022 do 5/2023;

151 -

152 stwierdził, że A. S. jako pracownik zatrudniony na podstawie umowy o pracę przez E. M. nie podlega obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu od 15.05.2023r.

153 Z dniem 31.07.2023r., na mocy porozumienia stron rozwiązaniu uległ stosunek pracy łączący A. S. i E. M. od 15.05.2018r. Stanowisko specjalisty ds. ochrony danych osobowych zostało zlikwidowane. Aktualnie usługi ochrony danych osobowych A. S. świadczy na rzecz E. M. w ramach prowadzonej działalności gospodarczej i zawartej umowy zlecenia. Strony zmieniły formę prawną tych czynności z umowy o pracę na umowę zlecenia zniechęcone zarzutami ponawianymi przez organ rentowy i wszczynaniem kolejnych postępowań administracyjnych w sprawie tytułu do ubezpieczeń.

154 Zatrudnienie A. S. przez Kancelarię (...) Sp. z o.o. w K. trwa w dalszym ciągu, w niezmienionej postaci. W jej ramach A. S. zajmuje się cykliczną obsługą klientów spółki. Ponadto zajmuje się wsparciem pracowników spółki oraz wspomaga procesy związane z jej bieżącą działalnością w zakresie usług kadrowych i księgowych.

155 W ocenie Sądu Okręgowego odwołanie było uzasadnione i jako takie zasługiwało na uwzględnienie.

156 Sąd Okręgowy uznał, że organ rentowy nie nadał żadnego znaczenia bezspornej i zasadniczej w sprawie okoliczności, iż wyłączył A. S. z ubezpieczeń społecznych z tytułu umowy o pracę, w sytuacji gdy stosunek pracy pomiędzy jej stronami został skutecznie nawiązany już w dniu 1.06.2018r. Bezspornie stosunek ten trwał nieprzerwanie do co najmniej 14.05.2023r., co przyznał w decyzji organ rentowy, a co wynikało także z treści prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Koszalinie z dnia 5.08.2020r. w sprawie IV U 52/19, stwierdzającego, że ta sama ubezpieczona podlega do ubezpieczeń społecznych z tego samego tytułu, u tej samej płatniczki, od dnia 1.06.2018r. Co więcej, za okres od 1.12.2022r do 14.05.2023r. organ rentowy w zaskarżonej decyzji umorzył postępowanie, uznając, iż nie było sporu co do podlegania w tym okresie do ubezpieczeń społecznych z tytułu umowy o pracę.

157 Skoro zatem umowa o pracę trwała nieprzerwanie od 1.06.2018r., to zdaniem Sądu Okręgowego należało odpowiedzieć na pytanie, co się takiego wydarzyło, iż w ocenie organu rentowego straciła moc prawną po dniu 15.05.2023r. Stosunek pracy jest stosunkiem prawnym, którego powstanie i ustanie wynika z przepisów prawa. Organ rentowy nie wskazał na żadną podstawę prawną jego ustania czy wygaśnięcia. Powołał się na to, że po tej dacie umowa nie była wykonywana – ubezpieczona nie powróciła do pracy po okresie niezdolności do pracy i urlopu wypoczynkowego. Jak wynika z treści uzasadnienia decyzji organ przyjął, iż skoro ubezpieczona nie wykonywała pracy, to umowa nie była ważna. Jednak Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę na to, że przepisy prawa, w tym prawa pracy, nie przewidują ustania (wygaśnięcia) umowy o pracę przez jej niewykonywanie. Zdaniem Sądu można by oczywiście teoretycznie i prawnie rozważać, czy strony na zasadzie „cichego” porozumienia jej nie rozwiązały, ale na taką okoliczność organ rentowy nie wskazał, i nie zostało wykazane, aby taka była wola stron. Orzecznictwo sądowe, do którego odwoływał się organ rentowy, dotyczy zupełnie innego momentu, a mianowicie zawarcia umowy o pracę i nawiązania stosunku pracy, kiedy to strony formalnie podpisują umowę o pracę, ale w istocie od początku nie mają woli jej wykonywania, co czyni umowę tę pozorną, a tym samym od początku nieważną – w konsekwencji stosunek pracy nie powstaje. W tym kontekście wykonywanie pracy ma to znaczenie, że pozwala ocenić rzeczywisty wymiar formalnie zawartej umowy o pracę, w tym sensie, że brak następczego wykonywania pracy bądź to w reżimie charakterystycznym dla stosunku pracy bądź to w ogóle, świadczy o tym, iż umowa od początku miała charakter pozorny. W niniejszej sprawie sytuacja jak wskazano wyżej była inna – stosunek pracy został nawiązany i trwał, a organ rentowy nie wskazał na żadne zdarzenie prawne, które w trakcie jego trwania powodowałoby jego ustanie (wygaśnięcie, rozwiązanie).

158 Niezależnie od tego, Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na to, że przedmiotem sporu był okres od 15.05.2023r. do 31.07.2023r., kiedy za porozumieniem stron umowa o pracę została rozwiązana (co strony zgodnie oświadczyły i zostało stwierdzone w świadectwie pracy), w czasie którego ubezpieczona była zatrudniona na 1/4 etatu. Jak zauważył Sąd meriti chodzi więc o wykonywanie pracy w wymiarze 2 godzin dziennie i to w dozwolonej formie zdalnej. Trudno było zatem w tych okolicznościach oczekiwać przedstawienia obszernego materiału dowodowego na potwierdzenie wykonywania pracy. Niemniej, płatniczka takie dowody w niezbędnym zakresie przedstawiła. Była to udostępniona korespondencja mailowa pomiędzy płatniczką a ubezpieczoną dotycząca pracy, korespondencja ubezpieczonej SMS z klientem płatniczki R. P., zeznania tego ostatniego potwierdzające jego kontakt z ubezpieczoną jako pracownikiem płatniczki przy realizacji usług będących w zakresie jej działalności, a także dokumentacja sporządzona przez ubezpieczoną jako pracownika np. z wykonanych audytów dokumentów. Płatniczka więc, zdaniem Sądu Okręgowego, w niezbędnym zakresie wykazała, że ubezpieczona wykonywała na jej rzecz pracę. Przy czym Sąd ten uznał, że zarzut organu rentowego z decyzji, iż czynności wykonywane przez ubezpieczoną w sprawie R. P. nie mieściły się w jej zakresie obowiązków, nie zasługiwał na uwzględnienie, bowiem nie jest to warunek ważności umowy o pracę. Ważne jest to, żeby pracownik wykonywał, w ramach zawartej umowy, pracę na rzecz swojego pracodawcy, która nie musi wiązać się ściśle z pisemnym zakresem obowiązków – wykonywanie innej pracy powierzonej przez pracodawcę na jego rzecz i dla jego potrzeb, nie powoduje nieważności umowy czy jej ustania. Co więcej, nie jest warunkiem ważności już trwającej umowy o pracę i skutecznie nawiązanego stosunku pracy, stałe codzienne wykonywanie pracy. Stosunek pracy (trwający) nie ustaje przecież tylko dlatego, że pracownik przez jakiś czas nie wykonuje pracy albo wykonuje inną pracę niż powierzona.

159 Organ wskazał, że ubezpieczona od 08/2018r. do 11/2022r. przebywała „na świadczeniach”, a płatnik nigdy nie zatrudnił innej osoby na jej miejsce co było sprzeczne z zasadą prawidłowej ekonomii i racjonalnej polityki gospodarczej pracodawcy, który przez wiele lat utrzymuje stanowisko pracy, z którego nie korzysta. W ocenie Sądu Okręgowego był to także nietrafiony argument. Po pierwsze, nieobecność ubezpieczonej w pracy była usprawiedliwiona i w tym czasie przeszła ona dwie ciąże, z okresami zasiłków chorobowych i macierzyńskich. Zatem w tych okolicznościach tak długi okres niewykonywania pracy nie był niczym niepokojącym i nadzwyczajnym. Natomiast płatniczka wykazała, jeszcze w poprzednim postępowaniu IV U 52/19, że obowiązki córki powierzyła w oparciu o umowę zlecenia innemu pracownikowi K. L., który na tę okoliczność złożył wyczerpujące i wiarygodne zeznania. Po powrocie ubezpieczonej do pracy nastąpiło formalne powrotne przekazanie jej przez K. L. obowiązków, co zostało udokumentowane przez płatniczkę wydrukiem korespondencji oraz protokołem. Przypomnienia przy tym wymagało, że mowa jest o obowiązkach wypełniających czas 2 godzin dziennie przy elastycznej formie pracy, co – zdaniem Sądu Okręgowego - nie wymagało jakiegoś szczególnego zastępstwa poza umową zlecenia.

160 Mając zatem powyższe na uwadze, w szczególności to, że stosunek ubezpieczenia społecznego jest pochodną innego stosunku prawnego, w tym wypadku stosunku pracy, a przedmiotem sporu był bezspornie nawiązany i trwający stosunek pracy, zaś organ rentowy nie wskazał na żadne zdarzenie prawne, z którym należałoby wiązać jego ustanie w okresie pomiędzy 15.05.2023r. a 30.07.2023r.. Według Sądu Okręgowego zaskarżona decyzja okazała się nieprawidłowa. W oparciu o treść art. 6 ust. 1 pkt 1, art. 11 ust. 1, art. 12 ust. 1, art. 13 ust. 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych A. S. w spornym okresie podlegała obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym, chorobowemu i wypadkowemu.

161 Z powyższym rozstrzygnięciem nie zgodził się organ rentowy, który zaskarżając je w całości, zarzucił:

162 1) naruszenie prawa materialnego, a w szczególności:

163 

164 art. 83 § 1 k.c. w związku z art. 300 k.p. i art. 22 k.p., poprzez uznanie, że A. S. jako pracownik zatrudniony na podstawie umowy o pracę u płatnika składek E. M. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu, chorobowemu i wypadkowemu od dnia 15 maja 2023 r., podczas gdy ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i ustalonego stanu faktycznego, wynikał brak przekonujących i jednoznacznych dowodów na rzeczywistą realizację stosunku pracy w reżimie określonym w art. 22 k.p. W ocenie ZUS w/w stosunek był wykonywany w oparciu o relację cywilno-prawną, a nie wynikającą z umowy o pracę, która charakteryzuje się między innymi elementem zwierzchniej roli pracodawcy, wyrażającej się głównie w kontroli efektywności pracy i rozliczaniu z realizacji powierzonych obowiązków, który w ocenie organu rentowego w niniejszej sprawie nie zaistniał,

165 

166 art. 6 ust. 1 pkt 1 , art. 1 ust. 1 , art. 12 ust. 1 i art.13 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1778 ze zm.) poprzez ich błędne zastosowanie w sprawie polegające na przyjęciu, że A. S. jako pracownik u płatnika składek E. M. podlega obowiązkowo ubezpieczeniom: emerytalnemu, rentowemu chorobowemu i wypadkowemu od dnia 15 maja 2023 r., podczas gdy z okoliczności sprawy jednoznacznie wynika, że brak było przekonujących i jednoznacznych dowodów na rzeczywistą realizację stosunku pracy w reżimie określonym w art. 22 kodeksu pracy. W ocenie ZUS w/w stosunek był wykonywany w oparciu o relację cywilno-prawną, a nie wynikającą z umowy o pracę, która charakteryzuje się między innymi elementem zwierzchniej roli pracodawcy, wyrażającej się głównie w kontroli efektywności pracy i rozliczaniu z realizacji powierzonych obowiązków, który w ocenie organu rentowego w niniejszej sprawie nie zaistniał;

167 2) sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego materiału dowodowego w sprawie , które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 233 § 1 k.p.c. przez uznanie dowodów zebranych w sprawie, a w szczególności dowodów z zeznań świadków za jednoznaczne i wskazujące na to, że ubezpieczona A. S. zawarła z E. M. skuteczną umowę o pracę, pomimo braku obiektywnych dowodów świadczenia umówionej pracy wynikającej z treści zawartej umowy. W ocenie ZUS w/w stosunek był wykonywany w oparciu o relację cywilno-prawną, a nie wynikającą z umowy o pracę, która charakteryzuje się między innymi elementem zwierzchniej roli pracodawcy, wyrażającej się głównie w kontroli efektywności pracy i rozliczaniu z realizacji powierzonych obowiązków, który w ocenie organu rentowego w niniejszej sprawie nie zaistniały.

168 Podnosząc powyższe zarzuty apelujący wniósł o:

169 

170 zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania ubezpieczonej w całości;

171 

172 ewentualnie, uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji;

173 

174 zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

175 W odpowiedzi na apelację płatniczka składek wniosła o jej oddalenie oraz o zasądzenie od organu rentowego na rzecz odwołującej zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm przepisanych.

176 Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

177 Apelacja organu rentowego okazała się zasadna i skutkowała wydaniem orzeczenia o charakterze reformatoryjnym.

178 Na wstępie wskazać należy, iż postępowanie apelacyjne ma merytoryczny charakter i jest kontynuacją postępowania rozpoczętego przed sądem pierwszej instancji. Zgodnie z treścią art. 378 § 1 k.p.c., sformułowanie ustawowe „w granicach apelacji” oznacza, iż sąd drugiej instancji między innymi rozpoznaje sprawę merytorycznie w granicach zaskarżenia, dokonuje własnych ustaleń faktycznych, prowadząc lub ponawiając dowody, albo poprzestaje na materiale zebranym w pierwszej instancji, ustala podstawę prawną orzeczenia niezależnie od zarzutów podniesionych w apelacji oraz kontroluje poprawność postępowania przed sądem pierwszej instancji, orzeka co do istoty sprawy stosownie do wyników postępowania (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2008 r., sygn. III CZP 49/07). Dodatkowo, dokonane przez sąd pierwszej instancji ustalenia faktyczne, sąd drugiej instancji może podzielić i uznać za własne (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 października 1998 r., sygn. II CKN 923/97). Może również zmienić ustalenia faktyczne, stanowiące podstawę wydania wyroku sądu pierwszej instancji, i to zarówno po przeprowadzeniu postępowania dowodowego, jak i bez przeprowadzenia postępowania dowodowego, uzasadniającego odmienne ustalenia, chyba że szczególne okoliczności wymagają ponowienia lub uzupełnienia tego postępowania (por. uchwała składu 7 sędziów Izby Cywilnej z dnia 23 marca 1999 r., sygn. III CZP 59/98).

179 W ocenie Sądu Apelacyjnego, o ile Sąd pierwszej instancji zgromadził właściwie materiał dowodowy, stanowiący podstawę rozstrzygnięcia, o tyle dokonał dowolnych ustaleń, pomijając szereg okoliczności towarzyszących realizacji umowy o pracę z dnia 1 czerwca 2018 r. – po dniu 14 maja 2023 r. Powtórna analiza zgromadzonych dowodów i ich ocena w całokształcie sytuacyjnym sprawy, doprowadziła Sąd Apelacyjny do przyjęcia ustaleń odmiennych, niż te, które zostały przyjęte przez Sąd Okręgowy, a w konsekwencji do uznania, iż w przedmiotowej sprawie ani płatnik, ani ubezpieczona nie wykazali, iż A. S. od dnia 15 maja 2023 r. powróciła do wykonywania obowiązków pracowniczych na rzecz E. M., w ramach realizowanej uprzednio umowy o pracę z dnia 1 czerwca 2018 r. Nie wykazano zatem, by po dniu 14 maja 2023 r. umowa ta była faktycznie realizowana w ramach legalnego stosunku pracy.

180 Sąd Odwoławczy miał na względzie również to, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych odpowiednie zastosowanie mają przepisy procedury cywilnej części ogólnej, zatem w myśl art. 3 k.p.c. strony i uczestnicy postępowania obowiązani są m.in. dawać wyjaśnienia co do okoliczności sprawy zgodnie z prawdą i bez zatajania czegokolwiek oraz przedstawiać dowody. Płatnik oraz ubezpieczona posiadają status strony zbliżony do powoda, a odwołanie pełni w procesie rolę pozwu. To na stronie powodowej (płatniku oraz ubezpieczonej) spoczywa więc obowiązek wykazania prawdziwości swoich twierdzeń i dostarczania dowodów. Nawet, ewentualna bierność organu rentowego, w sytuacji niewiarygodnych twierdzeń płatnika, nie może spowodować, że sąd ad hoc jest zobowiązany bezkrytycznie przyznać rację twierdzeniom strony przeciwnej. Tym bardziej, gdy twierdzenia strony są nieracjonalne przez wzgląd na doświadczenie życiowe.

181 Odnosząc się do motywacji Sądu pierwszej instancji, wymaga przypomnienia, że przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie, a przy tym w myśl art. 232 k.p.c. sąd może dopuścić dowód niewskazany przez stronę. Ten ostatni przepis jest o tyle istotny, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych, jako dystrybutor środków publicznych, reprezentuje interes ogólnospołeczny, który musi być poszanowany przez uczestników systemu dystrybucji. Również sąd, prowadzący postępowanie z udziałem tego rodzaju stron procesowych, powinien być wyczulony na wszelkie przejawy nadużyć ze strony podmiotów, czerpiących prawnie nieuzasadnione korzyści kosztem środków publicznych i w razie konieczności podejmować czynności dowodowe z urzędu. W tym sensie, sąd pracy i ubezpieczeń społecznych nie jest typowym sądem cywilnym, zdanym na zasadę kontradyktoryjności procesu, a aktywność dowodowa sądu w sytuacji wątpliwości dowodowych, powinna być normą, nie wyjątkiem. Prowadząc postępowanie w sprawie z zakresu ubezpieczeń, sąd zatem nie poprzestaje na rozważeniu skuteczności prawnej przedstawianych przez strony wersji zdarzeń faktycznych, istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, nie ogranicza się do weryfikacji stanowisk stron, lecz z udziałem stron prowadzi postępowanie dowodowe i samodzielnie ustala wynik tego postępowania, biorąc pod uwagę dowody zawnioskowane przez strony, ale też dopuszczone z urzędu, jak też wszystkie okoliczności rozpoznawanego przypadku.

182 Przypomnieć należy, że z nawiązaniem stosunku pracy wiążą się dalej idące konsekwencje prawnopubliczne, w tym obowiązkowe podleganie pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu. Tytułem obowiązkowego ubezpieczenia, zarówno emerytalno-rentowego na podstawie art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (dalej: ustawy systemowej), jak i chorobowego na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy oraz wypadkowego, w myśl art. 12 ust. 1 powołanej ustawy, jest bowiem - zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy systemowej - pozostawanie w stosunku pracy. Na podstawie art. 13 pkt 1 cytowanej ustawy ubezpieczenie trwa od dnia nawiązania stosunku pracy do dnia ustania tego stosunku i nie ma wątpliwości, że mowa tu o realnie istniejącym i realizowanym stosunku pracy. Nawiązanie stosunku pracy skutkuje zatem następczym powstaniem stosunku ubezpieczenia. Obydwa stosunki prawne istnieją równolegle, jednak mają inne cele, przy czym stosunek ubezpieczenia zabezpiecza pracownika materialnie na wypadek zdarzeń losowych. Stosunek pracowniczego ubezpieczenia społecznego jest konsekwencją stosunku pracy, a więc ma charakter wtórny i jako taki nie może stanowić jedynego uzasadnienia i prawnego umocowania dla zawarcia stosunku pracy. Nie ma też wątpliwości, że przesłankę nawiązania pracowniczego stosunku ubezpieczenia oraz wynikającego z tego stosunku prawa do świadczenia, stanowi przy tym nie samo zawarcie umowy o pracę, lecz realne zatrudnienie pracownicze. Zgodnie z art. 22 k.p. przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju, na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca do zatrudnienia pracownika za wynagrodzeniem. Istotą stosunku pracy jest również to, aby praca odbywała się pod kierownictwem pracodawcy, na rzecz pracodawcy, a pracownik musi stosować się do poleceń pracodawcy związanych zwłaszcza z organizacją i przebiegiem pracy. Umowa o pracę jest umową starannego działania. Świadcząc umowę o pracę pracownik jest podporządkowany pracodawcy co do czasu, miejsca i sposobu jej wykonywania. Stosunek pracy jest stosunkiem zobowiązaniowym uzewnętrzniającym wolę umawiających się stron. Po stronie pracownika musi zatem istnieć chęć świadczenia pracy oraz możliwość jej świadczenia, a po stronie pracodawcy potrzeba zatrudnienia i korzystania z tej pracy za wynagrodzeniem. Z tych też względów celem i zamiarem stron umowy o pracę winna być więc faktyczna realizacja treści stosunku pracy w granicach zakreślonych zawartą umową, nie zaś pozorowanie czynności pracowniczych.

183 Na gruncie podlegania ubezpieczeniom społecznym, w związku z nawiązaniem stosunku pracy, orzecznictwo wskazuje, że umowę o pracę uważa się za zawartą dla pozoru, jeżeli przy składaniu oświadczeń woli obie strony mają świadomość, że osoba określona w umowie o pracę jako pracownik nie będzie świadczyć pracy, a osoba wskazana jako pracodawca nie będzie z jej pracy korzystać (por. wyrok Sądu Najwyższego z 4 sierpnia 2005 r., sygn. II UK 321/04). Do zawarcia umowy o pracę stosuje się, bowiem odpowiednio na podstawie odesłania zawartego w art. 300 k.p. przepisy części ogólnej Kodeksu Cywilnego, odnoszące się do wad oświadczenia woli (art. 82-88 k.c.). Zgodnie z art. 83 § 1 zd. 1 k.c. nieważne jest oświadczenie woli złożone drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru. Art. 83 k.c. charakteryzuje czynność prawną pozorną przez wskazanie trzech jej elementów, które muszą wystąpić łącznie: oświadczenie woli musi być złożone tylko dla pozoru, oświadczenie woli musi być złożone drugiej stronie, adresat oświadczenia woli musi zgadzać się na dokonanie czynności prawnej jedynie dla pozoru. Złożenie oświadczenia woli dla pozoru oznacza, że osoba oświadczająca wolę w każdym wypadku nie chce, aby powstały skutki prawne, jakie zwykle prawo łączy ze składanym przez nią oświadczeniem. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego do objęcia pracowniczym ubezpieczeniem społecznym, nie może dojść, gdy zgłoszenie do ubezpieczenia dotyczy osoby, która nie jest pracownikiem, a zgłoszenie to następuje pod pozorem zatrudnienia (por. wyrok Sądu Najwyższego: z 18 października 2005 r., sygn. II UK 43/05, z 18 maja 2006 r., sygn. III UK 32/06). Przy tym należy od razu wyjaśnić, że Sąd Najwyższy w postanowieniu z 29 maja 2019 r., sygn. II UK 202/18, wyraził jednoznaczny pogląd, iż pozorność umowy o pracę zachodzi także wówczas, gdy praca jest faktycznie świadczona, lecz na innej podstawie niż umowa o pracę. Co istotne, ocena czy praca jest wykonywana na podstawie łączącego strony stosunku pracy, zależy przy tym od okoliczności konkretnej sprawy dotyczących celu, do jakiego zmierzały strony, oraz zachowania elementów konstrukcyjnych stosunku pracy, w tym w szczególności cechy podporządkowania pracownika w procesie świadczenia pracy.

184 Sąd Apelacyjny stanowczo stoi na stanowisku, że jedynym celem i zamiarem stron umowy o pracę winna być faktyczna realizacja treści stosunku pracy w granicach zakreślonych umową, ponieważ taki cel wynika ze społeczno-gospodarczego przeznaczenia umowy o pracę. Strony umowy o pracę, zatem w momencie zawierania umowy nie mogą zakładać, że jedynym celem tej umowy będzie realizacja świadczeń z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez obowiązkowe włączenie pracownika w system ubezpieczeń społecznych. W przekonaniu Sądu Apelacyjnego, jeżeli celem i zamiarem stron umowy o pracę nie jest faktyczna realizacja treści stosunku pracy w granicach zakreślonych umową, a pracownik w rzeczywistości markuje wykonywanie czynności pracowniczych, dla zachowania na zewnątrz pozoru świadczenia pracy, to nie mamy do czynienia z umową o pracę w sensie legalnym, lecz jedynie z pozorem umowy o pracę. Żaden inny bezpośredni cel nie może bowiem uzasadniać zawarcia umowy o pracę, niż tylko rzeczywiste wykonywanie umówionej pracy za realnym wynagrodzeniem.

185 Zgodnie, bowiem z zasadą swobody umów, wynikającą z art. 353¹ k.c., strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, co oznacza, że każda umowa musi być zgodna ze swoim społeczno-gospodarczym przeznaczeniem, natomiast art. 5 k.c. stanowi, że nie można czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Takie działanie lub zaniechanie uprawnionego nie jest uważane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Oczywiste jest, że przeznaczeniem umowy o pracę, zgodnie z art. 22 k.p. w zw. z art. 300 k.p. jest zatrudnienie pracownika za wynagrodzeniem, który będzie świadczył pracę na rzecz i ryzyko pracodawcy, racjonalne i konieczne dla pracodawcy, nie zaś stworzenie pozoru zatrudnienia pracowniczego tylko po to, by skorzystać ze świadczeń gwarantowanych powszechnym ubezpieczeniem społecznym.

186 Przenosząc powyższe na grunt niniejszego sporu, Sąd Apelacyjny przyjął, że ciężar dowodu w zakresie wykazania, że ubezpieczona, od dnia 15 maja 2023 r., podlegała obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym jako pracownik, spoczywał na płatniczce składek, jako odwołującej się od decyzji. Skoro płatniczka, wbrew wynikom postępowania kontrolnego organu sformułowanym w oparciu o całokształt okoliczności sprawy, twierdziła, że ubezpieczona z dniem 15 maja 2023 r. powróciła do pracy i faktycznie świadczyła pracę w warunkach reżimu pracowniczego na rzecz płatniczki składek, to zobowiązana była przedstawić dowody, ewentualnie fakty bezspornie wskazujące na tę okoliczność.

187 W realiach sprawy, dokonując oceny dowodów i istotnych ustaleń, Sąd Apelacyjny uwzględnił szereg okoliczności, towarzyszących czynnościom prawnym stron i miał przede wszystkim na uwadze, że do zawarcia umowy o pracę z dnia 1 czerwca 2018 r. doszło pomiędzy osobami pozostającymi w bliskiej relacji rodzinnej, zważywszy że płatniczka jest matką ubezpieczonej. Sąd Apelacyjny jednocześnie miał na uwadze, że Sąd Okręgowy w Koszalinie prawomocnym wyrokiem z dnia 5 sierpnia 2020 r., wydanym w sprawie o sygn. akt IV U 52/19, stwierdził, że A. S. podlega do ubezpieczeń społecznych z tego samego tytułu – umowy o pracę z dnia 1 czerwca 2018 r. – u E. M., jak również to, że za okres od 1 grudnia 2022 r. do 14 maja 2023 r. organ rentowy w zaskarżonej w przedmiotowym postępowaniu decyzji umorzył postępowanie. W związku z powyższym oś sporu aktualnie koncentrowała się wyłącznie na okresie od dnia 15 maja 2023 r. i na tym czy A. S. faktycznie wróciła do wykonywania obowiązków pracowniczych – na stanowisku specjalisty ds. ochrony danych osobowych - na rzecz swojej matki w ramach świadczonej uprzednio umowy o pracę z dnia 1 czerwca 2018 r.

188 W tej sytuacji faktycznej, kwestia podlegania pracowniczemu tytułowi ubezpieczenia społecznego, wynikającego z zatrudnienia osoby bliskiej wymagała szczególnej rozwagi, wnikliwości i ostrożności w ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego. Podleganie pracowniczemu tytułowi ubezpieczenia społecznego jest uwarunkowane, nie tyle opłacaniem składek ubezpieczeniowych, ale legitymowaniem się statusem pracownika rzeczywiście świadczącego pracę w ramach ważnego stosunku pracy. Należy zauważyć, że brak formalnych przeciwwskazań do zatrudniania osób bliskich w ramach stosunku pracy, nie stanowi przyzwolenia na umowną dowolność, zaś organ ubezpieczeń społecznych posiada ustawową kompetencję do weryfikowania deklarowanego tytułu ubezpieczenia społecznego, zwłaszcza gdy stosunek prawny prima facie jest wątpliwy co do legalności. Rzeczywisty charakter pracowniczego zatrudnienia osób bliskich pracodawcy wymaga nie tylko stwierdzenia braku formalnych zakazów do ich zatrudniania w ramach stosunku pracy, ale rygorystycznych ustaleń i przekonującej oceny, że zostały spełnione formalne i realne warunki do podjęcia zatrudnienia, a następnie miało miejsce rzeczywiste wykonywanie przez osobę bliską, obowiązków o cechach charakteryzujących stosunek pracy, wywołujących zobowiązanie pracownicze. Jest to niezbędne dla wyeliminowania z obrotu prawnego zachowań osób bliskich zmierzających do obejścia lub nadużycia prawa do korzystniejszego tytułu i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (por. wyrok Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2004 r., sygn. II UK 314/03).

189 Sąd Apelacyjny, na potrzebę oceny rzeczywistego powrotu do wykonywania obowiązków pracowniczych przez ubezpieczoną na rzecz płatniczki od dnia 15 maja 2023 r., dokonał odmiennej niż Sąd Okręgowy oceny zeznań ubezpieczonej, płatnika oraz powołanego świadka, a także przedłożonych przez skarżącą dokumentów. Sąd Apelacyjny uznał, że zaoferowany przez skarżącą materiał dowodowy nie potwierdził, że ubezpieczona – po zakończeniu pobierania świadczeń związanych z chorobą, ciążą i macierzyństwem - faktycznie wróciła do pracy w ramach świadczonej uprzednio umowy o pracę z dnia 1 czerwca 2018 r.

190 Po pierwsze, Sąd Apelacyjny ustalił, że bezsprzecznie pomiędzy płatniczką a ubezpieczoną A. S. doszło do zawarcia umowy o pracę w dniu 1 czerwca 2018 r. – co jak wskazano powyżej zostało prawomocnie przesądzone, a Sąd Odwoławczy był związany wyrokiem Sądu Okręgowego w Koszalinie w sprawie o sygn. akt. IV U 52/19. Jednakże analiza materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie uniemożliwiała ustalenie, że od dnia 15 maja 2023 r. nastąpił powrót A. S. do pracy oraz, że świadczyła ją w ramach uprzednio realizowanej umowy o pracę na stanowisku specjalisty ds. ochrony danych osobowych. Całokształt ujawnionych w sprawie okoliczności świadczył o tym, że czynności wykonywane przez ubezpieczoną na rzecz płatniczki – od dnia 15 maja 2023 r. – świadczone były w oparciu o relację cywilno-prawną, a nie odbywały się w ramach stosunku pracy, który charakteryzuje się takimi cechami jak kontrolowanie efektywności pracy i rozliczania z realizacji powierzonych obowiązków.

191 Przede wszystkim Sąd Apelacyjny miał na uwadze, iż przedłożone do akt dokumenty, mające potwierdzić rzeczywiste świadczenie pracy przez ubezpieczoną od dnia 15 maja 2023 r. dotyczyły okresu od 21 czerwca 2023 r., a więc po dniu wszczęcia postępowania kontrolnego. Taki stan rzeczy dawał asumpt do wnioskowania, iż zostały one wygenerowane wyłącznie w celu uwiarygodnienia forsowanego przez odwołującą stanowiska w przedmiotowej sprawie. Niemniej jednak Sąd Apelacyjny – pomimo wątpliwego waloru wiarygodności tychże dowodów – postanowił poddać je ponownej analizie. Czyniąc powyższe, nie sposób było nie dostrzec sposobu sformułowania tych wiadomości e-mail (k. 45, 48, 49, 50). Wiadomości te były bowiem wyjątkowo formalne, natomiast przypomnieć należy, iż była to korespondencja pomiędzy matką a córką. Co więcej, nie można przemilczeć okoliczności, iż płatniczka – podczas rozprawy przed Sądem Okręgowym w Koszalinie w dniu 29 listopada 2023 r. – wskazała, że w miesiącu czerwcu umawiała się telefonicznie na spotkania z córką "ona przychodziła do mnie do kancelarii i przekazywałam jej sprawy klientów". Co szczególnie istotne, płatniczka wskazała wprost: "Omawiałyśmy je i byłyśmy ze sobą w tak częstym kontakcie, iż uznałam, że tworzenie kolejnej dokumentacji nie jest ani logiczne, ani efektywne zwłaszcza, że dotyczyło to 2 godzin pracy, które miały być efektywnie wykorzystywane na pracę, a nie na tworzenie dodatkowej dokumentacji". Co prawda zeznania te dotyczyły kwestii prowadzenia ewidencji wykonywanych czynności, niemniej jednak twierdzenia te tym bardziej należy odnieść do kwestii prowadzenia formalnej korespondencji mailowej pomiędzy A. S. a E. M.. Stąd też zaoferowane przez odwołującą dokumenty nie mogły, zgodnie z jej oczekiwaniami, potwierdzić rzeczywistej realizacji stosunku pracy od dnia 15 maja 2023 r.

192 Niewiele do sprawy wniosły również zeznania świadka K. L. (1), który wskazał, że widywał ubezpieczoną w pracy po przerwie macierzyńskiej, przekazywał jej swoje obowiązki. Widywał ją również później w pracy, przy czym dodał, że nie kontrolował czym się wtedy zajmowała, ale przypuszcza, że zajmowała się tym, co dotychczas, czyli (...). Stąd też nie dość, że zeznania te nie były pomocne, to na domiar tego należało je oceniać z należytą dozą ostrożności, skoro pochodziły od wieloletniego pracownika płatniczki.

193 Uwadze Sądu Apelacyjnego nie uszło również, iż strony odnosząc się do czynności wykonywanych przez ubezpieczoną od dnia 15 maja 2023 r., wskazywały na czynności, które w przeważającej mierze nie mieściły się w zakresie obowiązków powierzonych ubezpieczonej. Nie można bowiem było tracić z pola widzenia okoliczności, iż A. S. miała wówczas rzekomo kontynuować pracę na stanowisku specjalisty ds. ochrony danych osobowych, tymczasem dokonując analizy korespondencji z R. P. (k. 27-39) nie sposób doszukać się jakichkolwiek podstaw do potwierdzenia wykonywania tego rodzaju czynności. Co więcej, sama odwołująca się płatniczka wskazała, że w ramach zlecenia od tego klienta zleciła swojej córce wszystkie kontakty z Agencją (...), natomiast ubezpieczona wskazała, że nie przypomina sobie czynności z tą sprawą, związanych z ochroną danych osobowych. Tymczasem nie można zapominać, że płatniczka jednocześnie wskazywała, że obowiązki córki były związane z RODO. Jednocześnie Sąd Apelacyjny zauważa, że na wydrukach wiadomości z komunikatora WhatsApp nie jest widoczny numer telefonu, co nie pozwala na identyfikację kto uczestniczył w tych rozmowach, tym bardziej, że naprzemiennie pojawiają się w ich treści zwroty raz per "pani" raz per (...).

194 Również w tym miejscu warto odnotować, że z listy obecności za okres od 15 do 31 maja 2023 r. wynika, że ubezpieczona miała pracować w godzinach 8-10, natomiast z przedłożonych wiadomości e-mail wynika, że A. S. pracowała przez cały dzień. Ponadto, uwadze Sądu Apelacyjnego nie uszła okoliczność, iż wiadomość z dnia 28 czerwca 2023 r. ubezpieczona wysłała do płatniczki w czasie, kiedy miała wystawione zwolnienie lekarskie i domagała się świadczenia z funduszu chorobowego.

195 Zdaniem Sądu Apelacyjnego ujawniony w sprawie materiał dowodowy nie dawał racjonalnego ekonomicznego uzasadnienia dla pozostawienia dotychczasowego wynagrodzenia przy redukcji zatrudnienia do ¼ etatu. Co więcej, nie można również przemilczeć ujawnionego w sprawie wyraźnego związku pomiędzy okresami niezdolności do pracy a korzystną zmianą warunków zatrudnienia.

196 W związku z powyższym Sąd Apelacyjny uznał, że w toku postępowania zarówno wyjaśniającego, jak i sądowego, odwołująca się nie przedstawiła żadnych wymiernych rezultatów pracy ubezpieczonej. Strony spornej umowy, poza złożeniem wytworzonej na cele niniejszego postępowania korespondencji mailowej, a także wiadomości na WhatsAppie z klientem płatniczki, nie przedstawiły żadnych dowodów na faktyczne wykonywanie przez ubezpieczoną, począwszy od dnia 15 maja 2023 r., pracy na jej rzecz w reżimie pracowniczym. Przy czym podkreślenia wymaga, jak słusznie twierdzi apelujący, że dowody te zostały utworzone po wszczęciu postępowania kontrolnego przez ZUS. Nie sposób zatem przyjąć, że w rzeczywistości ubezpieczona wróciła do świadczenia obowiązków na rzecz swojej matki, w ramach zawartej uprzednio umowy o pracę.

197 Sąd Apelacyjny nie dopatrzył się również racjonalności w działaniu płatniczki. Racjonalny pracodawca tworzy miejsca pracy wyłącznie w przypadku, gdy istnieje ku temu rzeczywista i realna potrzeba uzasadniona przesłankami ekonomicznymi i organizacyjnymi. U źródła każdej umowy o pracę stoi konieczność pozyskania pracownika do wykonywania prac zakreślonych przedmiotem działalności gospodarczej pracodawcy. Pracodawca kieruje się własną potrzebą gospodarczą i przy prawidłowym, ważnym stosunku pracy wyłącznie ta potrzeba jest sprawczym czynnikiem zatrudnienia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie stwierdzano, że racjonalność i potrzeba zatrudnienia pracownika są przesłankami istotnymi dla oceny ważności zawartej umowy. W przedmiotowej sprawie wskazać należy, że racjonalność samego zatrudnienia ubezpieczonej pozostawała poza zainteresowaniem Sądu z uwagi na związanie prawomocnym wyrokiem, potwierdzającym, iż strony od dnia 1 czerwca 2018 r. faktycznie nawiązany legalny stosunek pracy i go w rzeczywistości realizowały. Zatem rozważania na temat racjonalności pracodawcy należało w tym stanie rzeczy odnieść wyłącznie do kwestii racjonalności kontynuowania tego stosunku pracy po dniu 14 maja 2023 r..

198 W związku z powyższym należy zauważyć, że ubezpieczona miała rzekomo wrócić do pracy z dniem 15 maja 2023 r. po długotrwałej nieobecności. Przy czym w dniu 31 lipca 2023 r., a zatem tydzień po wydaniu zaskarżonej decyzji, strony rozwiązały umowę o pracę z dnia 1 czerwca 2018 r. O tym, że płatniczka nie kierowała się rzeczywistą potrzebą zatrudnienia (kontynuowania zatrudnienia) swojej córki najdobitniej świadczy właśnie ta okoliczność. Płatniczka wskazała, że stanowisko pracy, które ubezpieczona miała zajmować na podstawie umowy o pracę zostało zlikwidowane, a swoje usługi A. S. w tym zakresie świadczy aktualnie w ramach własnej jednoosobowej działalności gospodarczej. Ubezpieczona świadczy na rzecz płatniczki usługi z zakresu danych osobowych, a strony podpisały umowę zlecenia na wykonywanie tych samych usług.

199 W ocenie Sądu Apelacyjnego, powyższe okoliczności pozwalały na jednoznaczny wniosek, co do braku ekonomicznej oraz gospodarczej potrzeby kontynuowania zatrudnienia w spornym okresie ubezpieczonej na stanowisku specjalisty ds. ochrony danych osobowych.

200 Zdaniem Sądu Apelacyjnego, wszystkie wymienione powyżej okoliczności miały na celu jedynie uwiarygodnić na zewnątrz istnienie i realizację stosunku pracy, który pomiędzy stronami – po dniu 14 maja 2023 r. - w rzeczywistości nie istniał. W tych okolicznościach Sąd Apelacyjny, nie miał wątpliwości, iż powrót A. S. w dniu 15 maja 2023 r. do pracy miał charakter fikcyjny, a strony zaś stwarzały szereg formalnych i faktycznych pozorów na tę okoliczność, zaś ich jedynym zamiarem było włączenie ubezpieczonej do systemu ubezpieczeń społecznych jako pracownika i zapewnienie możliwości dalszego korzystania ze świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Całokształt okoliczności sprawy wskazuje, że ubezpieczona doraźnie pomagała płatniczce w pracy, a okoliczność wykonywania przez ubezpieczoną czynności na rzecz E. M., nie wynikała z faktu powrotu do pracy, lecz ewentualnie z pomocy osobie bliskiej przy prowadzeniu działalności gospodarczej. Strony, zatem wzajemnie upozorowały powrót ubezpieczonej do pracy, w sytuacji gdy ubezpieczona, pracy w spornym okresie nie realizowała i nie miała zamiaru realizować ustalonego zakresu obowiązków pracowniczych na warunkach wynikających z kodeksu pracy. Ubezpieczona podjęła natomiast czynności, markujące realne wykonywanie umowy, by w odbiorze zewnętrznym stworzyć wrażenie realnego zatrudnienia. Powrót ubezpieczonej do pracy był pozorny i nie rodził tytułu do objęcia obowiązkowym ubezpieczeniem społecznym.

201 Mając na uwadze powyższe, Sąd Apelacyjny uznał apelację organu rentowego za uzasadnioną i na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. zmienił zaskarżony wyrok, o czym orzekł w punkcie I sentencji.

202 O kosztach postępowania przez Sądem drugiej instancji orzeczono zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu, wynikającą z art. 98 § 1 i 3 k.p.c., oraz na podstawie § 9 ust. 2 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia z dnia 22 września 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2023 r. poz. 1935), wraz z ustawowymi odsetkami należnymi za czas od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia o kosztach, do dnia zapłaty – o czym orzekł w punkcie II sentencji.

203 Sędzia Barbara Białecka