Uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 31 sierpnia 2026 r., III Ca 1870/25

uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 31 sierpnia 2026 r., III Ca 1870/25

Tekst

1 III Ca 1870/25

Uzasadnienie

2 Postanowieniem częściowym z dnia 21 maja 2025 r., wydanym w sprawie z wniosku H. U. z udziałem (...) Spółki Akcyjnej w I. o ustanowienie służebności przesyłu, Sąd Rejonowy w Brzezinach ustanowił służebność przesyłu na rzecz uczestnika postępowania na należącej do wnioskodawcy nieruchomości – (...), o powierzchni 0,0769 ha, położonej w D. przy (...), dla której prowadzona jest (...), polegającą na prawie utrzymywania na obciążonej nieruchomości napowietrznej linii przesyłowej o szerokości 6 m, na powierzchni 205 m², a także na prawie wejścia na nieruchomość przez uprawnionego oraz przejazdu w celu dokonywania czynności związanych z utrzymaniem, konserwacją i przebudową linii, zgodnie z projektem przebiegu służebności sporządzonym przez geodetę E. M. w dniu 9 marca 2022 r.

3 Sąd I instancji ustalił, że H. U. jest właścicielem nieruchomości położonej w D. przy ul. (...), oznaczonej jako działka ewidencyjna Nr (...), o powierzchni 769 m², dla której w Sądzie Rejonowym w Brzezinach prowadzona jest (...) nr (...), a jej własność nabył w dniu 18 marca 2003 r. w wyniku zawarcia umowy o dział spadku i zniesienie współwłasności. Działkę tę kupił jego ojciec, a w 1986 r. uzyskał pozwolenie na budowę. Przez działkę przebiega elektroenergetyczna linia napowietrzna średniego napięcia SN 15 kV, relacji Główny Punkt Zasilania D. – L., wraz z umiejscowionym w granicy stanowiskiem słupowym, która została wybudowana w latach 70. celem zasilania żwirowni i w 1976 r. była już eksploatowana, natomiast brak jest dokumentacji dotyczącej budowy słupów. W trakcie budowy prowadzonej na nieruchomości przez ojca H. U. dokonano modernizacji sieci energetycznej poprzez wymianę słupów na wyższe i dokonano przestawienia słupa w kierunku nieruchomości należącej do sąsiadów. Kiedy żona H. U. wprowadziła się na nieruchomość w 2003 r., znajdowała się tam już linia elektroenergetyczna, wskutek czego wnioskodawca miał problem z uzyskaniem pozwolenia na budowę garażu. Konieczny dla prawidłowej obsługi linii elektroenergetycznej i jej urządzeń pas eksploatacyjny ma 34 m długości i 6 m szerokości – po 3 metry po obu stronach linii, licząc od jej środka; całkowita powierzchnia tego pasa wynosi 205 m². Przedmiotowa linia ogranicza swobodne korzystanie z prawa własności działki poprzez ograniczenie budowy i rozbudowy budynków mieszkalnych i gospodarczych w obrębie sfery eksploatacyjnej i ochronnej, a ponadto stwarza ryzyko porażenia prądem elektrycznym w razie jej zerwania przez przejeżdżające w pobliżu maszyny budowlane lub wskutek warunków atmosferycznych. Jest to linia pierwszorzędnego znaczenia i nie może być usunięta ani przesunięta, a jej skablowanie byłoby kosztowne. Sąd meriti ustalił następnie następstwo prawne przedsiębiorców przesyłowych eksploatujących od lat 70. przedmiotową linię elektroenergetyczną oraz stwierdził, że pismem z dnia 21 marca 2012 r. H. U. wezwał (...) S.A. w I. do umownego ustanowienia służebności przesyłu na przedmiotowej nieruchomości za zapłatą jednorazowego wynagrodzenia w kwocie 25.975,00 zł, jednak pismem z dnia 17 lipca 2012 r. odmówiono mu, wskazując na bezzasadność zgłoszonych roszczeń, informując, że instalacje elektroenergetyczne posadowione na nieruchomości zostały wybudowane zgodnie z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, a przedsiębiorca przesyłowy od wielu lat trwale użytkuje tę sieć energetyczną, co wypełnia przesłanki powstania służebności gruntowej oraz wskazując, że każdemu spośród właścicielowi tych nieruchomości, na których lokalizowane były urządzenia elektroenergetyczne, wypłacono już odszkodowanie rekompensujące straty wynikające z ograniczeń w korzystaniu z nieruchomości za cały okres eksploatacji urządzeń.

4 Sąd Rejonowy przywołał następnie art. 305¹ k.c. oraz art. 305² § 1 k.c., choć ten ostatni przepis z pewnością nie miał zastosowania w sprawie niniejszej, zważywszy, że to właściciel potencjalnie obciążanej nieruchomości – nie zaś przedsiębiorca przesyłowy – wystąpił z roszczeniem o ustanowienie przez sąd służebności przesyłu. Wskazał dalej, że roszczeniom wnioskodawcy (...) S.A. w I. przeciwstawiła zarzut uprzedniego nabycia tytułu prawnego do korzystania z przedmiotowej nieruchomości poprzez uzyskanie w drodze zasiedzenia prawa służebności gruntowej o treści odpowiadającej treści służebności przesyłu, wobec czego w pierwszej kolejności należało się odnieść do tego zarzutu, gdyż jego ewentualna zasadność spowodowałaby, że bezcelowe stałoby się dokonywanie ustaleń niezbędnych dla ustanowienia służebności przesyłu w drodze orzeczenia sądowego. Podniesiono, że judykatura przesądziła o dopuszczalności nabycia przez przedsiębiorstwo w drodze zasiedzenia, na podstawie art. 292 k.c. w związku z art. 285 k.c., służebności gruntowej o treści odpowiadającej treści służebności przesyłu, w przypadku której – podobnie jak w przypadku służebności przesyłu – bezprzedmiotowe jest oznaczanie „nieruchomości władnącej". Dalej Sąd przywołał art. 172 k.c., wskazując, że przesłanką zasiedzenia jest upływ oznaczonego w ustawie terminu nieprzerwanego posiadania samoistnego, którego długość zależy od dobrej lub złej wiary w chwili nabycia posiadania oraz zwracając uwagę, że art. 292 k.c. określa ponadto szczególny warunek zasiedzenia służebności w postaci korzystania z trwałego i widocznego urządzenia. Odnotowano także, że zgodnie z art. 352 § 1 k.c. przepisy o posiadaniu rzeczy stosuje się odpowiednio do posiadania służebności, co oznacza, iż posiadanie służebności nie musi mieć cech posiadania samoistnego.

5 W dalszej kolejności Sąd I instancji odnotował, że bezsporne było to, iż na przedmiotowej nieruchomości znajdują się należące do uczestnika postępowania trwałe i widoczne urządzenia w postaci napowietrznych linii energetycznych wspartych na słupach i niewątpliwy był również przebieg tych linii; nie były również podważane przekształcenia podmiotowe po stronie przedsiębiorstwa energetycznego. Co do początku biegu terminu zasiedzenia służebności Sąd stanął na stanowisku, że prowadzące do zasiedzenia objęcie nieruchomości w posiadanie rozpoczęło się nie z chwilą przyłączenia urządzeń energetycznych do sieci, lecz z chwilą rozpoczęcia na nieruchomości prac zmierzających do wybudowania urządzeń, ponieważ już wtedy ujawniły się ograniczenia we władaniu nieruchomością przez jej właściciela, skoro przedsiębiorca zajął część tej nieruchomości i takie prace rozpoczął, a gdyby właściciel sprzeciwiał się temu, mógłby wówczas podjąć działania przeciwdziałające naruszania jego władztwa. Posiadanie nieruchomości sprawowane było przez uczestnika postępowania oraz jego poprzedników prawnych „dla siebie” i polegało na wzniesieniu na przedmiotowych gruntach trwałych i widocznych urządzeń do przesyłu energii elektrycznej oraz na ich eksploatowaniu, konserwacji, przebudowie i naprawie, co odpowiadało zakresowi służebności gruntowej przesyłu, a owe linie i urządzenia elektroenergetyczne stanowiły włączony do sieci składnik przedsiębiorstwa przesyłowego, które prowadziło działalność gospodarczą polegającą na przesyłaniu energii elektrycznej z wykorzystaniem urządzeń, które taką sieć stanowiły. Podniesiono dalej, że w dobrej wierze jest posiadacz, który pozostaje w błędnym, ale usprawiedliwionym okolicznościami przeświadczeniu, że przysługuje mu prawo do rzeczy, które faktycznie wykonuje, a w złej wierze ten, kto wie albo wiedzieć powinien, że prawo własności przysługuje nie jemu, lecz innej osobie.

6 W ocenie Sądu meriti, poprzednicy prawni uczestnika postępowania uzyskali posiadanie przedmiotowej nieruchomości w złej wierze, ponieważ urządzenia przesyłowe zostały tam umieszczone, po remoncie i przebudowie linii napowietrzanej średniego napięcia SN 15 kV, na gruncie stanowiącym własność osoby fizycznej bez uzyskania tytułu prawnego w odpowiedniej formie. Jak wynika z opinii biegłego z zakresu elektroenergetyki, urządzenia na przedmiotowej działce zostały posadowione w latach 70., a w 1976 r. były już użytkowane, przy czym świadkowie zeznający co do tych okoliczności nie byli pewni, kiedy dokładnie doszło do wybudowania linii, a uczestnik nie złożył żadnej dokumentacji dotyczącej jej budowy. W 1986 r. doszło jednak do przebudowy linii i przesunięcia jej trasy, wobec czego Sąd przyjął za datę rozpoczęcia posiadania służebności dzień 1 stycznia 1986 r., co oznacza, że bieg 30-letniego terminu zasiedzenia upływał dopiero z dniem 1 stycznia 2016 r. W efekcie wniosek o ustanowienie służebności przesyłu uwzględniono, z uwagi na to, że istnienie służebności jest konieczne dla właściwego korzystania z urządzeń przesyłowych, przy czym Sąd wybrał wariant jej wykonywania związany z mniejszym obciążeniem nieruchomości. Wariant 1 z opinii biegłego geodety, obejmujący powierzchnię 0,0205 ha, zawiera tzw. strefę technologiczną, niezbędną do technologicznego korzystania z nieruchomości przez uprawnionego ze służebności, natomiast do wariantu 2, o większej powierzchni, zaliczono ponadto także tzw. strefę ochronną, której celem jest ochrona ludzi oraz mienia przed skutkami działania linii elektroenergetycznej i która – jako stanowiąca większe obciążenie praw właścicielskich – może być wzięta pod uwagę przy wycenie służebności.

7 Apelację od tego orzeczenia złożył uczestnik postępowania, zaskarżając je w całości i wnosząc o jego zmianę poprzez oddalenie wniosku o ustanowienie służebności, ewentualnie o uchylenie postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji z pozostawieniem temu Sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania przed Sądami obu instancji, a także o zasądzenie od wnioskodawcy na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania przed Sądami obu instancji, w tym kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie:

8 ⚫

9 art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, polegającej na pominięciu okoliczności i dowodów wskazywanych przez uczestnika postępowania, świadczących o tym, że posadowione na przedmiotowej nieruchomości instalacje elektroenergetyczne zostały wybudowane zgodnie z powszechnie obowiązującymi w tym okresie przepisami prawa, co skutkować powinno oddaleniem wniosku z uwagi na skutecznie podniesiony zarzut zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu;

10 ⚫

11 art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie wybiórczej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, polegającej na nieuwzględnieniu istotnej okoliczności, a mianowicie tego, że uczestnik postępowania i jego poprzednicy prawni od wielu lat trwale użytkują sieć energetyczną posadowioną na nieruchomości wnioskodawcy, co wypełnia przesłanki powstania służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu i skutkować powinno oddaleniem wniosku z uwagi na zasadnie podniesiony przez uczestnika zarzut zasiedzenia tej służebności;

12 ⚫

13 art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie błędnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, polegającej z jednej strony na pozytywnej ocenie opinii biegłego z zakresu elektroenergetyki, a z drugiej strony na pominięciu wynikających z tej opinii ustaleń, zgodnie z którymi urządzenia na przedmiotowej nieruchomości zostały posadowione w latach 70., a w 1976 r. były użytkowane, co w konsekwencji powinno doprowadzić do oddalenia wniosku i uwzględnienia podnoszonego przez uczestnika zarzutu zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu;

14 ⚫

15 art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej, a nie swobodnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, polegającej na odmowie wiarygodności zeznaniom powołanych przez uczestnika postępowania świadków co do posadowienia i użytkowania urządzeń przesyłowych na przedmiotowej nieruchomości, co wpłynęło na wydanie niesłusznego orzeczenia, „(…) obarczonego błędem w zakresie momentu od którego biec zaczął termin zasiedzenia (…)” służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu oraz istnienia po stronie uczestnika i jego poprzedników prawnych dobrej wiary;

16 ⚫

17 art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie wybiórczej i błędnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności polegającej na pominięciu okoliczności będących podstawą wyroku Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 6 lutego 2018 r., wydanego w sprawie (...) z powództwa H. U. o zapłatę, którym to orzeczeniem został zmieniony wyrok Sądu Rejonowego w Brzezinach z dnia 3 sierpnia 2017 r., wydany w sprawie (...) i oddalający powództwo w całości, co powinno doprowadzić do oddalenia wniosku i uwzględnienia podnoszonego przez uczestnika zarzutu zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, nie zaś do stworzenia sytuacji, w której w tożsamych okolicznościach sprawy funkcjonują dwa orzeczenia, gdzie Sądy dokonały odmiennych ustaleń faktycznych i wydały odmienne rozstrzygnięcia;

18 ⚫

19 art. 205¹² § 2 k.p.c. w związku z art. 227 k.p.c. w związku z art. 235² § 2 k.p.c. poprzez faktyczne pominięcie dowodów z dokumentów, do których przedłożenia zostały zobowiązane: Urząd Gminy D., Urząd Miasta D., (...) Urząd Wojewódzki w Z. i Archiwum Państwowe w Z., dotyczących urządzeń elektroenergetycznych zlokalizowanych na nieruchomości wnioskodawcy, w szczególności: wszystkich decyzji administracyjnych dotyczących posadowienia i uruchomienia tej infrastruktury, jej ewentualnych napraw, remontów i modernizacji, takich jak decyzje o lokalizacji szczegółowej, zatwierdzeniu planu realizacyjnego, udzielenia pozwolenia na budowę, remont lub modernizację oraz decyzje wydawane w trybie art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (t.j. Dz. U Nr 30 z 1991 r., poz. 127 ze zm.), co miało wpływ na wynik postępowania i nieuwzględnienie zgłaszanego przez uczestnika zarzutu zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu;;

20 ⚫

21 art. 234 k.p.c. w związku z art. 6 i 7 k.c. poprzez pominięcie przy rozstrzyganiu sprawy domniemania prawnego dobrej wiary uczestnika postępowania, podczas gdy wnioskodawca nie obalił skutecznie tego domniemania;

22 ⚫

23 art. 172 § 1 k.c. w związku z art. 292 k.c. i w związku z art. 305⁴ k.c. poprzez ich niezastosowanie, polegające na odmowie stwierdzenia, że nastąpiło zasiedzenie służebności przesyłu przez uczestnika postępowania i przyjęcie, iż podniesiony zarzut zasiedzenia był nieskuteczny, chociaż zostały spełnione wszystkie wymagane prawem przesłanki zasiedzenia;

24 ⚫

25 art. 305² § 1 k.c. w związku z art. 305¹ k.c. poprzez ich zastosowanie, polegające na ustanowienie służebności przesyłu na nieruchomości wnioskodawcy na rzecz uczestnika postępowania, podczas gdy uczestnik ma już tytuł prawny do korzystania z nieruchomości wnioskodawcy w zakresie odpowiadającym treści służebności przesyłu.

26 Ponadto skarżący domagał się dopuszczenia dowodu z opinii biegłego z zakresu fotogrametrii na okoliczność daty posadowienia urządzeń elektroenergetycznych uczestnika na nieruchomości wnioskodawcy na podstawie zdjęć lotniczych, wskazując, że potrzeba powołania tego dowodu wynikła z powodu nieprzedstawienia dokumentów przez Urząd Gminy D., Urząd Miasta D., (...) Urząd Wojewódzki w Z. i Archiwum Państwowe w Z. oraz wydanie postanowienia częściowego pomimo nieotrzymania tej dokumentacji, co miało kluczowe znaczenie w sprawie. Wnosił także o to, by Sąd II instancji ponownie zobowiązał Urząd Gminy D., Urząd Miasta D., (...) Urząd Wojewódzki w Z. i Archiwum Państwowe w Z. do przedłożenia znajdujących się w ich posiadaniu dokumentów dotyczących urządzeń elektroenergetycznych zlokalizowanych na nieruchomości wnioskodawcy, w szczególności: wszystkich decyzji administracyjnych dotyczących posadowienia i uruchomienia tej infrastruktury, jej ewentualnych napraw, remontów i modernizacji, takich jak decyzje o lokalizacji szczegółowej, zatwierdzeniu planu realizacyjnego, udzielenia pozwolenia na budowę, remont lub modernizację oraz decyzje wydawane w trybie art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (t.j. Dz. U Nr 30 z 1991 r., poz. 127 ze zm.).

27 W odpowiedzi na apelację wnioskodawca żądał jej oddalenia i zasądzenia od apelującego na swoją rzecz zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm przepisanych, a także pominięcia zgłoszonych w apelacji wniosków dowodowych jako spóźnionych.

28 Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

29 Rozpoznanie sprawy w postępowaniu apelacyjnym w związku ze złożeniem środka odwoławczego przez uczestnika postępowania skutkować musiało wydaniem orzeczenia kasatoryjnego.

30 Należy zwrócić uwagę, że postępowanie niniejsze prowadzone jest w sprawie o ustanowienie służebności przesyłu na wniosek właściciela nieruchomości za wynagrodzeniem, natomiast Sąd Rejonowy zdecydował się wydać postanowienie częściowe, którym służebność taką ustanowił, jednak nie orzekł równocześnie o należnym wnioskodawcy wynagrodzeniu. Zgodnie z treścią art. 13 § 2 k.p.c., unormowania kodeksowe dotyczące procesu stosuje się odpowiednio do innych rodzajów postępowań unormowanych w tym kodeksie, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej, co pozwala przyjąć, że art. 317 k.p.c., zezwalający na wydanie wyroku częściowego, stosować można odpowiednio w postępowaniu nieprocesowym. Warunkiem wydania postanowienia częściowego jest jednak zawsze – jak wynika z treści przywołanego przepisu – to, by do rozstrzygnięcia nadawała się tylko część żądania lub tylko niektóre ze zgłoszonych w postępowaniu żądań. Bezsprzecznie takie sytuacje w postępowaniu nieprocesowym są możliwe, choćby dlatego, że także i w ramach tego trybu może dojść do kumulacji żądań dochodzonych przez wnioskodawcę albo też – wobec faktu, że postępowanie nieprocesowe składa się niejednokrotnie z mniej lub więcej samodzielnych części – jego uczestnicy mogą zgłaszać odrębne od siebie żądania i wszystkie one będą wymagały rozstrzygnięcia w toczącym się postępowaniu. Z taką sytuacją nie mamy jednak do czynienia w rozpoznawanej sprawie, ponieważ w zaskarżonym postanowieniu częściowym Sąd I instancji nie orzekł w rzeczywistości ani o części dochodzonego żądania, ani też o niektórych ze zgłoszonych w postępowaniu żądań. Nie budzi wątpliwości pogląd, że nie jest dopuszczalne wydanie orzeczenia częściowego – zarówno w postępowaniu procesowym,, jak i nieprocesowym – co do żądań (kwestii) wzajemnie zależnych od siebie (niesamodzielnych), czy też takich, o których należy orzec jednocześnie z żądaniem stanowiącym główny przedmiot procesu (orzeczenia zawierające tzw. rozstrzygnięcia integralne) (tak już w tezie 10.2 uchwały pełnego składu Izby Cywilnej SN z dnia 13 stycznia 1978 r., III CZP 30/77, OSNC Nr 3 z 1978 r., poz. 39).

31 W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że postanowienie Sądu polegające na ustanowieniu ograniczonego prawa rzeczowego w postaci służebności przesyłu za wynagrodzeniem jest orzeczeniem konstytutywnym, tworzącym stosunek prawny, a podstawą wydania takiego orzeczenia, stanowiącego wyjątek w zakresie kompetencji sądów orzekających w sprawach cywilnych, są przepisy art. 305² § 1 i 2 k.c., w których wprost przewidziane zostało wynagrodzenie jako świadczenie ekwiwalentne przedsiębiorcy na rzecz właściciela obciążanej nieruchomości. Z zasady odpłatnego ustanawiania służebności przesyłu wyprowadza się wniosek, że określenie wysokości i rodzaju wynagrodzenia jest elementem koniecznym orzeczenia kształtującego, a to z kolei powoduje, iż ustanowienie służebności i obciążenie obowiązkiem zapłaty wynagrodzenia musi nastąpić jednocześnie. Prowadzi to do przyjęcia, że orzeczenie o ustanowieniu służebności przesyłu cechuje się integralnością, tj. że koniecznymi jego elementami są zarówno ustanowienie wspomnianego ograniczonego prawa rzeczowego, jak i równoczesne orzeczenie o obowiązku zapłaty odpowiedniego wynagrodzenia, mamy tu bowiem do czynienia z rozstrzygnięciem, którego wymienione wyżej elementy stanowią iunctim, tzn. stanowią całość, są wzajemnie zależne i wzajemnie uwarunkowane. Ta cecha integralności, polegająca na jednoczesnym zamieszczeniu wspomnianych niezbędnych elementów w orzeczeniu o ustanowieniu służebności przesyłu, powoduje, że kwestia przebiegu i treści służebności oraz kwestia jej odpłatności muszą być rozpoznawane łącznie, z czego konsekwentnie wynika, iż należy zarówno wyłączyć możliwość konstruowania orzeczenia sądu w sposób sugerujący możliwość odrębnego rozpoznawania tych zagadnień, jak również – w razie prawidłowej konstrukcji rozstrzygnięcia – nie byłoby dopuszczalne zaskarżenie wyłącznie orzeczenia o ustanowieniu służebności przesyłu bez zaskarżenia jego części rozstrzygającej o odpowiednim wynagrodzeniu, albo odwrotnie, zaskarżenie orzeczenia wyłącznie w części zasądzającej wynagrodzenie, bez zaskarżenia go w części ustanawiającej służebność przesyłu (tak w postanowieniu SN z dnia 18 kwietnia 2012 r., V CSK 190/11, niepubl., w postanowieniu SN z dnia 27 lutego 2014 r., II CZ 120/13, niepubl., w postanowieniu SN z dnia 17 grudnia 2015 r., V CSK 217/15, niepubl. lub w postanowieniu SN z dnia 18 maja 2016 r., V CSK 531/15, OSNC-ZD Nr A z 2018 r., poz. 14).

32 Z powyższego stanowiska wynika jasno, że w realiach rozpoznawanej sprawy Sąd Rejonowy ewidentnie naruszył art. 317 § 1 k.p.c.. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., ponieważ z pewnością nie mamy do czynienia z sytuacją opisaną w hipotezie tego przepisu . Orzekając o ustanowieniu służebności przesyłu, Sąd ten nie rozstrzygnął o jednym spośród kilku zgłoszonych żądań, gdyż bezsprzecznie nie można byłoby uznać, by w niniejszym postępowaniu doszło do kumulacji we wniosku dwóch odrębnych żądań, a mianowicie wniosku o ustanowienie służebności i roszczenia o zapłatę należnego z tego tytułu wynagrodzenia przez uczestnika postępowania. Nie było też możliwe orzeczenie postanowieniem częściowym jedynie o części zgłoszonego żądania, ponieważ elementy żądania ustanowienia służebności za wynagrodzeniem są nierozerwalnie ze sobą związane, a wynikająca stąd i opisana wyżej cecha integralności orzeczenia ustanawiającego służebność przesyłu za wynagrodzeniem powoduje, że rozstrzygnięcie o ustanowieniu służebności może nastąpić wyłącznie przy jednoczesnym przyznaniu wynagrodzenia właścicielowi nieruchomości obciążonej. W uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia Sąd meriti nie podjął jakiejkolwiek polemiki z zaprezentowanym wyżej stanowiskiem judykatury, ani nie przedstawił argumentów mogących przekonać Sąd odwoławczy o jego nietrafności. Skoro zatem nie było możliwe wydanie postanowienia częściowego, gdyż rozpoznawane żądanie w rzeczywistości nie składa się z części, co do których Sąd mógłby wydać odrębne rozstrzygnięcia, to z konieczności przyjąć trzeba, że zaskarżone orzeczenie jest postanowieniem częściowym jedynie z nazwy, a Sąd I instancji – choć zapewne miał inne intencje – mógł w niniejszym postępowaniu wydać, ze względu na integralny charakter zgłoszonego we wniosku żądania, wyłącznie rozstrzygnięcie odnoszące się do jego całości, a nie do części. Tak też należy potraktować zapadłe orzeczenie, jednak jasne jest przy tym, że ma ono tę istotną usterkę, iż nie zawiera w swej treści rozstrzygnięcia o wynagrodzeniu należnym za ustanowienie służebności. Jeśli zatem istotą niniejszej sprawy było rozpoznanie żądania ustanowienia służebności przesyłu za wynagrodzeniem i rozstrzygnięcie o jego zasadności, to nie ulega wątpliwości, że Sąd meriti, ustanawiając służebność bez jednoczesnego określenia należnego z tego tytułu wynagrodzenia, zaniechał zbadania całokształtu materialnej podstawy żądania, a to oznacza nierozpoznanie istoty sprawy. W tych okolicznościach jedynym możliwym rezultatem kontroli instancyjnej zaskarżonego postanowienia było wydanie orzeczenia na podstawie art. 386 § 4 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., polegającego na uchyleniu tego postanowienia i przekazaniu sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania, przy czym Sąd ten rozstrzygać będzie także o kosztach postępowania toczącego się przed Sądem II instancji, jak to wynika z art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. Rozstrzygnięcie takie powoduje, że bezcelowe jest odnoszenie się przez Sąd odwoławczy do podnoszonych w apelacji zarzutów i zgłaszanych wniosków dowodowych, gdyż dotyczą one w całości zagadnień z zakresu merytorycznego rozpoznania sprawy, w szczególności oceny przeprowadzonych dowodów, poczynienia na ich podstawie ustaleń faktycznych oraz zastosowania w sprawie przepisów prawa materialnego, tymczasem kwestie te ostatecznie nie stały się przedmiotem rozważań na etapie postępowania odwoławczego i będą badane przez Sąd niższej instancji przy ponownym rozpoznawaniu sprawy.

33 Dodać można ponadto, że z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia daje się odczytać, że intencją jego wydania było dążenie Sądu I instancji do rozstrzygnięcia w pierwszej kolejności o zasadności podnoszonego przez uczestnika postępowania zarzutu zasiedzenia służebności gruntowej o treści odpowiadającej treści służebności przesyłu, jednak Sąd ten, chcąc taki cel osiągnąć, wybrał – jak wywiedziono powyżej – drogę pozostającą w sprzeczności z obowiązującymi przepisami prawa, a przez to do takiego celu się nienadającą. Prawidłowa droga jednak istnieje i Sąd może ją zastosować, jeśli ze względu na kryteria celowości i efektywności postępowania oraz stopień skomplikowania sprawy pod względem faktycznym lub prawnym uzna, że w konkretnych jej okolicznościach zachodzi taka potrzeba. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zdecydowanie dominuje pogląd opowiadający się za dopuszczalnością wydawania postanowień wstępnych w sprawach rozpoznawanych w trybie nieprocesowym, na podstawie odpowiednio stosowanego w postępowaniu nieprocesowym art. 318 § 1 k.p.c., przy czym podkreśla się, że instytucję tę należy odróżnić od postanowień wstępnych wymienianych w przepisach regulujących ten tryb postępowania, kiedy to ustawodawca wprost wskazuje rodzaje spraw oraz przedmiot postępowania, który może zostać w ten sposób rozstrzygnięty (np. art. 567 § 2 k.p.c., art. 618 § 1 k.p.c. lub art. 685 k.p.c.). Możliwość wydania postanowienia wstępnego na podstawie art. 318 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c. uzależniona jest od charakteru sprawy, w szczególności od tego, czy da się w niej wyróżnić sfery orzekania o zasadzie żądania oraz o pozostałych kwestiach wymagających rozstrzygnięcia, jak również od istnienia pomiędzy uczestnikami postępowania sporu co do tego, czy żądanie jest usprawiedliwione co do zasady.

34 Sąd Najwyższy początkowo uznał w postanowieniu z dnia 21 lipca 2016 r., II CSK 604/15, niepubl., za niedopuszczalne wydanie w sprawie o ustanowienie służebności przesyłu postanowienia wstępnego o uznaniu roszczenia za usprawiedliwione w zasadzie w związku z nieuwzględnieniem podniesionego przez uczestnika zarzutu zasiedzenia tej służebności (podobnie w postanowieniu SN z dnia 14 marca 2017 r., II CSK 360/16, OSNC Nr 12 z 2017 r., poz. 138). W późniejszych orzeczeniach Sąd Najwyższy jednak od stanowiska tego odstąpił, opowiadając się za dopuszczalnością wydania takiego rozstrzygnięcia oraz podnosząc, że także w sprawie o ustanowienie służebności przesyłu możliwe jest wyróżnienie sfery rozstrzygania o zasadzie roszczenia i należy do niej zaliczyć orzekanie o tym, czy na nieruchomości posadowiono urządzenie przesyłowe należące do przedsiębiorstwa przesyłowego, czy służebność przesyłu jest konieczna do korzystania z tych urządzeń, czy przedsiębiorca przesyłowy odmawia zawarcia ustanawiającej służebność umowy, a także, czy nie przysługuje mu inny tytuł prawny do korzystania z nieruchomości np. służebność nabyta uprzednio w wyniku zasiedzenia. Podniesienie przez przedsiębiorstwo przesyłowe zarzutu zasiedzenia służebności przesyłu dowodzi, że zasada roszczenia jest między wnioskodawcą i uczestnikiem sporna, a w takim wypadku zarzut oparty na własnym prawie uczestnika ma zasadniczy i bezpośredni wpływ na byt prawny roszczenia wnioskodawcy o ustanowienie służebności przesyłu. Niespełnienie przez uczestnika przesłanek warunkujących nabycie tego prawa przez zasiedzenie powoduje – przy jednoczesnym zaistnieniu pozostałych wskazanych wyżej przesłanek – że roszczenie wnioskodawcy jest usprawiedliwione w zasadzie, a przesądzenie tej kwestii może nastąpić w drodze wydania postanowienia wstępnego (tak w uchwale SN z dnia 15 września 2017 r., III CZP 34/17, OSNC Nr 6 z 2018 r., poz. 57 lub w postanowieniu SN z dnia 8 października 2020 r., II CSK 775/18, niepubl.). W sprawie niniejszej możliwe było zatem rozstrzygnięcie w kwestii zasadności podnoszonego przez uczestnika postępowania zarzutu zasiedzenia, przed rozpoznaniem i rozstrzygnięciem sprawy w pozostałym zakresie, dzięki wykorzystaniu instytucji postanowienia wstępnego z art. 318 § 1 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.c. Lektura akt sprawy daje podstawy, by przyjąć, że wnioskodawca – po zasygnalizowaniu przez Sąd I instancji na rozprawie w dniu 31 lipca 2024 r. budzącego zasadnicze wątpliwości zamiaru wydania postanowienia częściowego – sugerował w swym piśmie procesowym z dnia 4 grudnia 2024 r. skorzystanie z takiego rozwiązania, jednak z dalszego przebiegu postępowania wynika, iż Sąd meriti tej sugestii nie dostrzegł albo też nie potrafił z niej skorzystać.