Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 5 grudnia 2024 r., I AGa 11/24

wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 5 grudnia 2024 r., I AGa 11/24

Tekst

1 Sygn. akt I AGa 11/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 5 grudnia 2024 r.

3 Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny w składzie:

4 Przewodniczący: SSO del. Robert Bury

5 Protokolant:sekretarz sądowy Mariusz Zając

6 po rozpoznaniu 14 listopada 2024 r. w Szczecinie na rozprawie

7 sprawy z powództwa B. S.

8 przeciwko (...) spółce akcyjnej w S.

9 o zapłatę

10 na skutek apelacji pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie

11 z 14 września 2023 r., VIII GC 657/21

12 1. oddala apelację;

13 2. zasądza od pozwanej na rzecz powoda 8.100 zł (osiem tysięcy sto złotych) z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia tytułem kosztów procesu w postępowaniu apelacyjnym;

14 3. zasądza od pozwanej na rzecz powoda:

15 a. 39.007,18 zł (trzydzieści dziewięć tysięcy siedem złotych i osiemnaście groszy) tytułem kosztów postępowania zabezpieczającego, w tym 2.700 zł (dwa tysiące siedemset złotych) tytułem kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu zabezpieczającym;

16 b. 1.800 zł (jeden tysiąc osiemset złotych) tytułem kosztów postępowania zażaleniowego w sprawie I AGz 11/24;

17 z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia ogłoszenia wyroku.

18 Robert Bury

19 Sygnatura akt I AGa 11/24

Uzasadnienie

20 1. Sąd Okręgowy w Szczecinie wyrokiem z 14 września 2023 roku w sprawie z powództwa B. S. przeciwko (...) spółce akcyjnej w S., uwzględniając w całości powództwo, zasądził od pozwanej na rzecz powoda 259.950,76 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w transakcjach handlowych liczonymi od kwot: 347,87 zł od dnia 5 września 2021 roku, 9.623,15 zł od dnia 1 października 2021 roku, 119.130,04 zł od dnia 7 października 2021 roku, 31.354,70 zł od dnia 7 października 2021 roku, 3.876,63 zł od dnia 7 października 2021 roku, 3.691,85 zł od dnia 16 października 2021 roku, 26.426,55 zł od dnia 31 października 2021 roku, 841,17 zł od dnia 31 października 2021 roku, 64.648,80 zł od dnia 1 listopada 2021 roku; zasądził od pozwanej na rzecz powoda 2.268,94 zł odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia 2 grudnia 2021 roku tytułem rekompensaty za koszty odzyskiwania należności, a także zasądził od pozwanej na rzecz powoda 23.815,00 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się wyroku tytułem kosztów procesu.

21 Wyrok zapadł w sprawie, w której powód dochodził zapłaty wynagrodzenia na podstawie umowy ramowej stron z 19 maja 2017 r. oraz umów o prace naprawcze, które dotyczyły remontu polskiego okrętu transportowo-minowego (...) L.. Na podstawie odrębnych zleceń pozwanej, powód wykonywał także szereg prac dodatkowych, za które wystawił faktury i nie otrzymał zapłaty. Pozwana, domagając się oddalenia powództwa w całości podniosła, że potrąciła wierzytelności powoda objęte pozwem ze swoimi wierzytelnościami z tytułu kar umownych w taki sposób, że roszczenie to wygasło. Wyjaśniła, że wobec zakończenia współpracy z powodem z przyczyn leżących po jego stronie, wystawiła powodowi notę księgową wzywającą do zapłaty kar umownych w kwocie 738.053,55 zł. Pozwana podniosła zarzut wygaśnięcia roszczenia, ewentualnie zarzut potrącenia całości roszczenia powoda z roszczeniami pozwanej z tytułu kar umownych.

22 2. Sąd pierwszej instancji ustalił, że 19 maja 2017 r. strony zawarły umowę ramową nr (...). Usługi miały być zlecane przez pozwanego na rzecz powoda na podstawie „zlecenia wstępnego” oraz dokumentu zlecenia finalnego (§ 1 ust 1 - 2). W przypadku konieczności wykonania usług dodatkowych, strony miały uzgodnić na piśmie pod rygorem nieważności warunki wykonania tych usług. Termin realizacji prac miał ulegać przedłużeniu o czas niezbędny na wykonanie prac dodatkowych (§ 3 ust. 1).

23 23 kwietnia 2018 r. strony zawarły umowę nr (...), w której ustalono, że wykonawca zobowiązał się do wykonania prac zgodnie z WPN na statku (...) L. (§ 1 ust. 1). Zakres rzeczowy prac określony został w załącznikach nr 1-2. Termin rozpoczęcia prac ustalono na 12 marca 2018 r. a zakończenia na 31 marca 2019 r. (§ 5 ust. 1). Wykonawcy przysługiwało od zamawiającego wynagrodzenie ryczałtowe w kwocie 4.615.352,17 zł (§ 6 ust. 1). Obowiązkiem wykonawcy było skompletowanie i przedstawienie zamawiającemu dokumentów do oceny prawidłowości wykonania prac (§ 8 ust. 3). W przypadku odstąpienia przez zamawiającego od umowy z przyczyn leżących po stronie wykonawcy, wykonawca miał zapłacić zamawiającemu karę umowną w wysokości 10% wynagrodzenia (§ 17 ust. 1 lit. b). Zamawiającemu przysługiwało prawo odstąpienia od umowy m.in.: jeżeli wykonawca bez uzasadnionych przyczyn przerwał wykonywanie prac i mimo pisemnego wezwania do ich wznowienia przerwa trwała dłużej niż 5 dni (§ 19 ust. 1 lit d), jeżeli wykonawca opóźniał się z realizacją prac i opóźnienie wykonawcy przekracza 10 dni (§ 19 ust. 1 lit. e). Aneksem nr (...) z 18 stycznia 2019 r. strony zmodyfikowały termin zakończenia prac, wskazując 29 października 2019 r. Aneksem nr (...) z 13 września 2019 r. strony m.in. zmieniły miejsce wykonania przedmiotu umowy; nadto termin zakończenia prac został ustalony w harmonogramie (zał. nr 1 do aneksu).

24 Strony 13 września 2019 r. zawarły umowę nr (...). Wykonawca zobowiązał się do wykonania prac zgodnie z pracami weryfikacyjnymi PW na okręcie (...) L. (§ 1 ust. 1). W myśl § 1 ust. 2) zakres rzeczowy prac określony został załącznikach nr 1-2. Termin rozpoczęcia prac ustalono na 12 marca 2018 r., a zakończenia wg załączonego harmonogramu prac (§ 5 ust. 1). Wykonawcy przysługiwało od zamawiającego wynagrodzenie ryczałtowe w kwocie 1.772.329,25 zł (§ 6 ust. 1). Obowiązkiem wykonawcy było skompletowanie i przedstawienie zamawiającemu dokumentów pozwalających na ocenę prawidłowości wykonania prac (§ 7 ust. 3). W przypadku odstąpienia przez zamawiającego od umowy z przyczyn leżących po stronie wykonawcy, wykonawca miał zapłacić zamawiającemu karę umowną w wysokości 10% wynagrodzenia (§ 16 ust. 1 lit. b). Zamawiającemu przysługiwało prawo odstąpienia od umowy m.in.: jeżeli wykonawca bez uzasadnionych przyczyn przerwał wykonywanie prac i mimo pisemnego wezwania do ich wznowienia przerwa trwa dłużej niż 5 dni (§ 18 ust. 1 lit d), jeżeli wykonawca opóźnia się z realizacją prac i opóźnienie wykonawcy przekracza 10 dni (§ 18 ust. 1 lit. e).

25 W tej samej dacie strony zawarły także umowę nr (...). W jej § 1 ust. 1-2 wykonawca zobowiązał się do wykonania prac zgodnie z pracami WPN: 213,161,191,194,198,214 oraz „instalacja elektryczna rozruchu elektrycznego ZP1”, „instalacja elektryczna żurawia - rufa”, „instalacja elektryczna żurawia - dziób” na okręcie (...) L.. Zakres rzeczowy prac określony został w załącznikach nr 1-5. Termin rozpoczęcia prac ustalono na 12 marca 2018 r., a zakończenia wg załączonego harmonogramu prac (§ 5 ust. 1). Wykonawcy przysługiwało od zamawiającego wynagrodzenie ryczałtowe w kwocie 992.884,09 zł (§ 6 ust. 1). Obowiązkiem wykonawcy było skompletowanie i przedstawienie zamawiającemu dokumentów pozwalających na ocenę prawidłowości wykonania prac, w szczególności dokumentacji o jakiej mowa w § 11 umowy (§ 7 ust. 3). W przypadku odstąpienia przez zamawiającego od umowy z przyczyn leżących po stronie wykonawcy, wykonawca miał zapłacić zamawiającemu karę umowną w wysokości 10% wynagrodzenia (§ 16 ust. 1 lit. b). Zamawiającemu przysługiwało prawo odstąpienia od umowy m.in., jeżeli wykonawca bez uzasadnionych przyczyn przerwał wykonywanie prac i mimo pisemnego wezwania do ich wznowienia przerwa trwa dłużej niż 5 dni (§ 18 ust. 1 lit d); jeżeli wykonawca opóźnia się z realizacją prac i opóźnienie wykonawcy przekracza 10 dni (§ 18 ust. 1 lit. e).

26 Powód wykonał także szereg prac dodatkowych na podstawie odrębnych zleceń pozwanej. Pozwana 21 czerwca 2021 r. zleciła powodowi na podstawie zlecenia prac (...) do wykonania prace kadłubowe. Prace te zostały bez zastrzeżeń odebrane przez przedstawicieli pozwanej 1 września 2021 r. Powód wystawił fakturę (...) na kwotę 31.364,70 zł z terminem płatności do 6 października 2021 r., doręczoną pozwanej 15 września 2021 r.

27 Pozwana 21 czerwca 2021 r. zleciła powodowi wykonanie modernizacji systemów elektrycznych na 2 pokładach, na podstawie zlecenia nr (...). Prace zostały wykonane i odebrane przez pozwaną 1 września 2021 r., w związku z czym powód wystawił pozwanej fakturę (...) na kwotę 119.130,04 zł z ter­minem płatności do 6 października 2021 r., doręczoną pozwanej 15 września 2021 r.

28 Pozwana 5 sierpnia 2021 r. na podstawie zamówienia nr(...)zleciła po­wodowi dostarczenie kabla okrętowego. Powód złożył powódce ofertę i w dniu 5 sierpnia 2021 r. dostarczył towar pozwanej. Powód wystawił pozwanej fakturę (...) na kwotę 76,51 euro (347,87 zł) z terminem płatności do 4 września 2021 r., doręczoną pozwanej 15 września 2021 r.

29 Na podstawie zlecenia prac nr (...)z 24 sierpnia 2021 r. powód zobowiązał się do wykona­nia dodatkowych prac elektrycznych w nadbudówce. Pozwana prace te odebrała 31 sierpnia 2021 r. bez zastrze­żeń. Powód wystawił fakturę (...) na kwotę 26.426,55 zł z terminem płatności do 30 października 2021 r., doręczoną pozwanej 13 października 2021 r.

30 Na podstawie zlecenia prac (...) z 26 sierpnia 2021 r. pozwana zleciła powodowi kompletację materiałów zgodnie z umową o prace naprawcze nr (...). Powód wy­konał prace, które zostały odebrane przez pozwaną 26 sierpnia 2021 r. bez zastrzeżeń i wystawił za nie fakturę (...) na kwotę 9.623,15 zł z ter­minem płatności do 30 września 2021 r., doręczoną pozwanej 15 września 2021 r.

31 Na podstawie zamówienia nr (...)pozwana 26 sierpnia 2021 r. zleciła powodowi dostarczenie masy uszczelniającej. Powód dostarczył towar 3 września 2021 r. i wystawił pozwanej fakturę (...) na kwotę 3.876,63 zł z termi­nem płatności do 6 października 2021 r., doręczoną pozwanej 15 września 2021 r.

32 Pozwana zleciła powodowi 4 września 2021 r. wykonanie wymiany okablowania, zgodnie ze zleceniem prac (...). Zlecenie zostało wykonane bez zastrzeżeń i odebrane przez pozwaną 1 października 2021 r. Po­wód wystawił fakturę (...) na kwotę 64.648,80 zł z terminem płatności do 31 października 2021 r., doręczoną pozwanej 4 października 2021 r.

33 Na podstawie zamówienia nr (...) pozwana zleciła powodowi 13 września 2021 r. dostarczenie stacji sterującej. Pozwana odebrała towar 14 września 2021 r. bez zastrzeżeń, a powód wysta­wił fakturę (...) na kwotę 3.691,85 zł z terminem płatności do 15 października 2021 r., doręczoną pozwanej 22 września 2021 r.

34 Na podstawie zamówienia nr (...) pozwana zleciła powodowi 22 września 2021 r. dostarczenie kabla okrętowego, który dostarczono 22 września 2021 r. Powód wystawił fakturę (...) na kwotę 181,73 euro (841,17 zł) z terminem płatności do 30 października 2021 r., doręczoną pozwanej 6 października 2021 r.

35 Początkowo współpraca stron przebiegała pomyślnie. Po przeholowaniu okrętu do S. w kwietniu 2019 r., pojawiły się problemy ze zdawaniem i rozliczaniem wykonanych prac i przekazywaniem informacji, a także z uzyskaniem zlecenia na dany WPN. Prace powoda podczas holowania były wykonywane w ograniczonym zakresie, często były to prace zastępcze. W trakcie samego holowania nie można było wykonywać prac.

36 W grudniu 2020 r. pozwana sygnalizowała, że powód ma zbyt małą obsadę pracowników. Powód 23 grudnia 2020 r. zwracał pozwanej uwagę na brak zapłaty za wykonane prace, co uniemożliwiało mu płynne prowadzenie kolejnych prac. Powód poinformował, że zmniejszył obsadę na jednostce i przełożył wykonywanie prac związanych z wodą lodową. Z uwagi na brak zapłaty, powód przełożył też przyjazd swojego podwykonawcy. W kwietniu 2021 r. powód domagał się od pozwanej zaległych zleceń i potwierdzeń wykonanych prac. Sytuacja powtórzyła się w maju 2021 r. i czerwcu 2021 r. W sierpniu 2021 r. pozwana nie mogła rozliczyć prac z uwagi na brak ofert powoda, pozwana nie wiedziała też do której karty pracy przypisać brakującą kwotę. Pozwana nie dysponowała odpowiednią liczbą pracowników zdolnych do obsługi projektu.

37 W czerwcu 2021 r. NIK przeprowadziła u pozwanej kontrolę, która dała wynik negatywny. W konsekwencji oświadczeń powoda złożonych w trakcie kontroli, pozwana zaprzestała odbierania od niego prac. Powód odbierał to jako szykanę.

38 Powód 22 czerwca 2021 r. wystawił pozwanej notę odsetkową nr (...) z tytułu niezapłaconych faktur na łączną kwotę 26.355,57 zł i wyznaczając termin 5 dni do zapłaty.

39 Aneksem nr (...) z 15 lipca 2021 r. do umów nr (...) strony uzgodniły, że zakończenie prac nastąpi zgodnie z harmonogramem stanowiącym załącznik do aneksu. Większość prac miała zostać wykonana do 31 lipca 2021 r., zaś system klimatyzacji - do 15 sierpnia 2021 r. Pozwana zasugerowała powodowi, że w razie braku podpisania aneksu może być problem z płatnościami i że współpraca zostanie zakończona. Harmonogram ten nie był ustalany ani akceptowany przez powoda. Zwracał on uwagę na brak realności wskazanego terminu. Pozwana potwierdziła, że w 10 - 12 przypadkach blokowała prace powoda. Były sytuacje, że powód mógł wykonać prace, jednak wobec powiązania ich z innymi pracami w ramach danego WPN, nie można ich było odebrać i sprawdzić prawidłowości systemu. Dotyczyło to np. pulpitu nawigacyjnego. W okresie wakacyjnym 2021 r. pozwana nie mogła zdać większości systemów, bowiem nie był uruchomiony GTR jako główny element elektrowni.

40 Pozwana 13 września 2021 r. przekazała powodowi, że musi on wykonywać polecenia – w przeciwnym razie zostanie usunięty z inwestycji i nie znajdzie zatrudnienia czy kontraktu w stoczniach, w których zarząd sprawuje partia rządząca ( (...)).

41 Prace zlecone powodowi umowami nr (...), nie zostały zrealizowane w całości w terminie. Powód 19 lipca 2021 r. wskazał pozwanej problemy, które wstrzymują wykonywanie jego prac i zdawanie systemów: brak manometrów w kotle parowym (WPN 158), brak przełącznika DU na WPN 176, błędne zamówienie przez pozwaną grzejników na WPN 177,180, 18, brak zdemontowanej nagrzewnicy na WPN 189, brak fundamentu i lampy, brak przywrócenia do stanu pierwotnego na WPN 167, brak fundamentów na wyciągarki oraz prowadnic na galę świetlną na WPN 172, brak dokumentacji sufitów w zakresie oświetlenia na WPN 168/169/179/175 i z tego powodu brak możliwości przystosowania prac powoda do tego okablowania i oznaczenia.

42 W lipcu 2021 r. powód poinformował o gotowości do zdawania prac, wskazując na prace już zdane, ale niepotwierdzone przez pozwaną. Poprosił o wystawienie zlecenia/potwierdzenia wykonania prac zrealizowanych, wynikających z ofert (...) i (...) oraz dotyczących WPN 200, 193, 206. Powód nie otrzymał nadal zleceń na podłączenie skrzynki przyłączeniowej, przewodów do armat, pomocy technologicznej, rozdzielni, przewodów do mikrofonu, dostarczenie 3 apatorów, zainstalowanie dodatkowego oświetlenia nad zejściówką, systemów TW i maszynki sterowej. Powód 18 lipca 2021 r. zgłaszał też problem związany z terminami wykonania prac związanych z wodą lodową – z uwagi na nieszczelność systemu musiał odwołać firmę zamówioną do jego napełniania. Bez tej szczelności, powód nie mógł wykonywać swoich prac.

43 Powód 27 lipca 2021 r. wyjaśniał, że wobec uszkodzeń systemu wody lodowej nie może wejść na teren prac zgodnie z harmonogramem. Wskazał, że nikt nie ustalał z nim ilości osób na terenie okrętu i podkreślił, że nie może wystawić faktur i zdać swoich prac wobec braku odbioru tych prac i podpisania dokumentów potwierdzających ich wykonanie. Odnosząc się do kwestii oświetlenia wskazał, że za dokumentację odpowiada pozwana, a mimo próśb, pozwana do tej pory nie przekazała jej powodowi.

44 Powód 10 sierpnia 2021 r. wskazywał, że brak zdania prac wynikał wielokrotnie z zachowania pozwanej. Mimo kilkukrotnych wezwań, pozwana nie odebrała wykonanych prac. Powód załączył też listę zgłoszonych do odbioru WPN-ów. Zauważył, że obsada pozwanej jest zbyt mała do obsługi zgłoszeń odbiorów (...)ów/systemów.

45 Strony od 26 do 30 sierpnia 2021 r. prowadziły korespondencję w sprawie harmonogramu prac. Powód 10 września 2021 r. domagał się uzupełnienia zaległych zleceń/potwierdzeń; pozwana 13 września 2021 r. przesłała powodowi harmonogram prac elektrycznych, w którym dokonano korekty terminów zakończenia poszczególnych WPN-ów. Powód 15 września 2021 r. podał, że harmonogram jest sprawdzany, wskazał też na problem z agregatami oraz na błędnie wystawione zlecenia co do 4 WPN-ów. Przedstawiony we wrześniu 2021 r. przez powoda harmonogram prac obejmował termin wykonania prac krótszych niż miesiąc. Nadto, strony nadal poruszały temat brakujących dokumentów. Pozwana zarzucała powodowi niezapewnienie pracownika podczas prac na kotle. Powód zaś domagał się dokumentów PW i odebrania prac ze zlecenia (...)

46 Powód 17 września 2021 r. pytał pozwaną, kiedy będą sprawne wszystkie agregaty wskazując, że bez ich działania nie jest w stanie sprawdzić wykonanych prac. Pozwana wskazała, że próby agregatów z oporami planowane są w dniach 21-23 września 2021 r. W odpowiedzi powód wskazał, że nie jest możliwe zachowanie wyznaczonego terminu, skoro agregaty nie działają. Zaznaczył, że potrzebuje ok. miesiąca na wykonanie swoich obowiązków, jednak agregaty muszą być dostępne i działać.

47 Sprawne agregaty potrzebne były do uruchomienia wszystkich systemów, w tym tablicy rozdzielczej. Gdyby były one sprawne, powód w ciągu ok. miesiąca byłby w stanie uruchomić system.

48 Pozwana pismem z 20 września 2021 r. potwierdziła otrzymanie dokumentacji zdawczej okrętu (...) L. w zakresie określonych WPN - ów. W uwagach odnotowano brak załączonych atestów/certyfikatów, trwałej oprawy dokumentów i instrukcji użytkowania.

49 Pozwana w mailach z września 2021 r. wielokrotnie wzywała powoda do zakończenia prac zgodnie z harmonogramami i do zwiększenia ilości pracowników. Zarzucała, że powód nie wykonuje dokumentacji zgodnie z ustaleniami i umową, a także że nie posiada informacji na temat prac, które powód wykonał i nie otrzymał zleceń. Podniosła, że skorygowała terminy zakończenia prac związanych w wykonaniem (...)ów. Domagała się też wskazania dat dostarczenia dokumentacji zdawczej.

50 Pozwana 21 września 2021 r. stwierdziła, że prace powoda nie są realizowane zgodnie z harmonogramem, wskazując na pozycje nr: 13, 40, 42, 43, 52, 56, 78, 79, 84. Dalej wskazała, że powód nie realizował innych (...)ów, tj. pozycji w harmonogramie nr: 30, 45, 51, 87. Wezwała też powoda do natychmiastowego zwiększenia ilości pracowników.

51 We wrześniu 2021 r. powód nadal domagał się od pozwanej wskazania terminu uruchomienia agregatów. Poinformował, że otrzymany harmonogram nie został przez niego przyjęty, a także zwrócił uwagę na problemy komunikacyjne. Wskazał, że ukończył system (...) w styczniu 2021 r. a pozwana nie dokonała jego odbioru, mimo kilkukrotnego zgłoszenia. Nadal też domagał się zaległych PW. Powód 26 września 2021 r. argumentował, że pozwana nie wystawia zleceń ani ich potwierdzeń - powód wykonuje więc od 2 lat prace bez tych dokumentów, co uniemożliwia otrzymywanie wynagrodzenia za te prace.

52 Powód 26 września 2021 r. informował o zakończeniu prac dotyczących kotła oraz że prace związane z wodą lodową będą wykonywane w ciągu 2 - 3 dni. Dopytywał o agregaty podając, że musi zaplanować harmonogram. Powód zgłaszał też uwagi do harmonogramu wysłanego przez pozwaną podając, jakie informacje musi uzyskać by planować obsadę i harmonogram prac.

53 Powód 30 września 2021 r. wyjaśniał, że problemy z agregatami uniemożliwiają mu prace związane z GTR i wskazał, że mimo zakończenia prac w zakresie kotła, nie otrzymał zlecenia i potwierdzenia wykonania prac. Pozwana twierdziła, że powód zgłasza do odbioru prace nieprzygotowane do tych czynności; wskazywała na obowiązek powoda dot. prawidłowego przygotowania dokumentacji do każdego WPN. Nadto kwestionowała prawidłowość dokumentacji przyjętej 20 września 2021 r. Powód 28 września 2021 r. ponownie dopominał się o przekazanie podpisanego protokołu wykonania prac (...). Pozwana 30 września 2021 r. zarzuciła powodowi, że brak jego współpracy w zakresie uruchomienia kotła powoduje przedłużanie się wykonania prac.

54 Pozwana 8 października 2021 r. stwierdziła, że prace naprawcze nie zostały wykonane. Wezwała powoda do zakończenia i zdania prac naprawczych: uzupełnienia zgodnie z zapisami umów (...)ów, 17-18, 23, 26, 60, 117, 133, 136-137, 141, 146, 149, 151, 154, 156, 157, 158, 160-162, 164-169, 171-183, 186-192, 194, 196-198, 203-205, 207, 208-209, 212, 387, do uzupełnienia zgodnie z zapisami umów przekazanej dokumentacji zdawczej dla (...)ów: nr 26, 60, 149, 151, 154, 156, 182-183, 186, 191, 194, 198, 205, 209, 212, 387 do 11 października 2021 r., do przekazania dokumentacji zdawczej dla (...)ów nr: 17-18, 23, 117, 133, 136-137, 141, 146, 157-158, 160-162, 164-169, 171-181, 187-190, 192, 196-197, 203-204, 207-208 do dnia 11 października 2021 r.; do przeprowadzenia odbiorów wykonywanych prac, które wg powoda są zakończone w dniu 12 października 2021 r. Powód zgłosił pozwanej gotowość do odbiorów (...)ów nr: 179, 189, 190, 192, 194, 196, 117, 139. Nadto potwierdził termin zdawania zakończonych prac na 12 października 2021 r. i wezwał pozwaną do wystawienia zaległych zleceń.

55 Powód 11 października 2021 r. prosił pozwaną o potwierdzenie, czy 12 października 2021 r. odbędzie się odbiór, w jakim zakresie, jakie WPN-y, w jakiej kolejności. W tej dacie dokonano odbiorów montażowych i sporządzono protokół odbioru nr (...). W treści tego protokołu komisja stwierdziła: WPN nr 179, 189 - nie odebrano, odpowiednio WPN nr 179 - brak aktualnej dokumentacji zdawczej, WPN nr 189 - brak uziemień nagrzewnic stacjonarnych, nieaktualne opisy na kablach, opisy pół GTR niezgodne z dokumentacją; WPN nr 190, 192, 194, 196, 117 - nie gotowe do odbiorów, odpowiednio WPN nr 194 - brak amortyzatorów, brak opisów na żyłach, nieaktualna dokumentacja, opisy zabezpieczeń niezgodne z dokumentacja, opisy kabli niezgodne z dokumentacją.

56 Przedstawiciel powoda brał udział w tym odbiorze, ale protokół ten nie został sporządzony w jego obecności, brak też na tym protokole jego podpisu. Wcześniej takie protokoły nie były sporządzane w toku prac powoda. Pozwana nie przesłała tego protokołu do powoda.

57 Powód 14 października 2021 r. przypominał pozwanej o dokumentach dot. złożonych wcześniej ofert. Prace objęte tym protokołem były już na ukończeniu, przy założeniu, że pozwana udostępniłaby odpowiednią liczbę pracowników, wszystkie systemy mogłyby zostać zakończone i odebrane w czasie ok. 2 miesięcy.

58 Pozwana zleciła dokończenie prac firmie (...), która wykonała je w ciągu roku, tj. jesienią 2022 r. W momencie początkowym firma ta skierowała do prac 8 osób, a następnie 5. Od tego momentu były wykonywane próby belek TW i próby morskie. Na 18 maja 2023 r. remont jeszcze się nie zakończył, trwały próby na uwięzi, wcześniejsze odebranie prac nie było możliwe.

59 Pozwana pismem z 14 października 2021 r. oświadczyła o odstąpieniu od umowy nr (...) w części niewykonanej na dzień złożenia oświadczenia, wskazując na § 19 ust. 1 lit. d) umowy oraz § 19 ust. 1 lit e) umowy. Wezwała powoda do wykonania zobowiązań z § 19 ust. 4 umowy, w szczególności do przystąpienia do sporządzenia protokołu inwentaryzacji prac w toku do 19 października 2021 r. Jednocześnie wezwała powoda do zapłaty kary umownej z § 17 ust. 1 lit. b) umowy w wysokości 461.532,22 zł w terminie do 21 października 2021 r.

60 Pismem z 14 października 2021 r. pozwana oświadczyła o odstąpieniu od umowy nr (...) w części niewykonanej na dzień złożenia oświadczenia, wskazując na § 18 ust. 1 lit. d) umowy oraz § 18 ust. 1 lit e) umowy. Wezwała powoda do wykonania zobowiązań z § 18 ust. 4 umowy, w szczególności do przystąpienia do sporządzenia protokołu inwentaryzacji prac w toku do 19 października 2021 r. Jednocześnie wezwała powoda do zapłaty kary umownej z § 16 ust. 1 lit. b) umowy w wysokości 177.232,92 zł w terminie do 21 października 2021 r.

61 Pismem z 14 października 2021 r. pozwana oświadczyła o odstąpieniu od umowy nr (...) w części niewykonanej na dzień złożenia oświadczenia, wskazując na § 18 ust. 1 lit. d) umowy oraz § 18 ust. 1 lit e) umowy. Wezwała powoda do wykonania zobowiązań z § 18 ust. 4 umowy, w szczególności do przystąpienia do sporządzenia protokołu inwentaryzacji prac w toku do 19 października 2021 r. Jednocześnie wezwała powoda do zapłaty kary umownej z § 16 ust. 1 lit. b) umowy w wysokości 99.288,41 zł w terminie do 21 października 2021 r.

62 Pracownikom powoda 14 października 2021 r. zabrano przepustki na teren stoczni i uniemożliwiono ponowne wejście. Przedstawicieli powoda wpuszczono po kilku dniach; stwierdzono wówczas, że niektóre systemy zostały włączone i poprzepinane.

63 W dniach 3 i 5 listopada 2021 r. sporządzone zostały protokoły inwentaryzacji prac wykonanych przez powoda w zakresie WPN 179 i WPN 189. W piśmie z 21 grudnia 2021 r. pozwana zgłosiła uwagi do raportów z inwentaryzacji.

64 Pismem z 24 listopada 2021 r. powód wezwał pozwaną do zapłaty kwoty 259.950,76 zł tytułem należności głównej wynikającej z wystawionych faktur VAT wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w transakcjach handlowych. Nadto, wezwano pozwaną do zapłaty kwoty 2.268,94 zł tytułem rekompensaty za koszty odzyski­wania należności. Termin zapłaty powódka ustaliła na 1 grudnia 2021 r., który upłynął bezskutecznie.

65 Pozwana 25 listopada 2021 r. wystawiła powodowi notę księgową nr (...) na łączną kwotę 738.053,55 zł tytułem naliczonych kar umownych z terminem do 21 października 2021 r.

66 Pozwana pismem z 17 stycznia 2022 r. złożyła oświadczenie o potrąceniu wierzytelności powoda, dochodzonych w postępowaniu X GC 907/21 w wysokości 22.702,71 zł tytułem odsetek ustawowych za opóźnienie oraz w wysokości 60.998,47 zł tytułem rekompensaty z wierzytelnościami pozwanej w łącznej kwocie 738.053,55 zł tytułem naliczonych kar umownych z umowy nr (...).

67 Pismem z 19 stycznia 2022 r. pozwana złożyła oświadczenie o potrąceniu wierzytelności powoda objętych wezwaniem do zapłaty z 24 listopada 2021 r. i wynikających z wystawionych faktur, z wierzytelnościami pozwanej stanowiącymi naliczone kary umowne. Pozwana stwierdziła, że w wyniku potrącenia wierzytelność powoda wygasła.

68 Sąd pierwszej instancji uwzględnił powództwo w całości. Wskazał, że przedstawione wraz z pozwem faktury VAT zostały wystawione w związku z wykonaniem prac oraz dostarczeniem materiałów na podstawie odrębnych zleceń wynikających z umowy ramowej z 19 maja 2017 r. Celem zleceń nr (...), (...), (...) i (...) było osiągnięcie określonego rezultatu, zatem istota tych umów wykazuje cechy umowy o dzieło (art. 627 k.c.) Natomiast treść zleceń nr: (...), (...), (...), (...), (...) wskazuje, że w tym zakresie strony łączyły umowy sprzedaży (art. 535 k.c.). Wskazał, że niesporne było zrealizowanie przez powoda przedmiotowych zleceń oraz wysokość roszczenia. Pozwana zarzuciła wygaśnięcie roszczenia na skutek złożenia oświadczenia o potrąceniu w piśmie z 19 stycznia 2022 r. wobec tego Sąd uznał, iż pozwana potwierdziła przysługujące powodowi roszczenie o zapłatę objęte pozwem.

69 Zdaniem Sądu Okręgowego pozwana nie dowiodła, że posiada wierzytelność wynikającą z kar umownych, przedstawioną do potrącenia z wierzytelnością powoda. Oświadczenia pozwanej o odstąpieniu od umowy nie były skuteczne, bowiem nie zaistniały do tego podstawy. W zakresie pierwszej podstawy odstąpienia (przerwa w wykonywaniu prac powyżej 5 dni), pozwana nie zaprezentowała twierdzeń i nie dowiodła okoliczności wskazanych w oświadczeniach o odstąpieniu od umowy. Powód natomiast wykazał, że nie nastąpiła jakakolwiek przerwa w wykonywaniu prac. Odnosząc się do drugiej podstawy (opóźnienia w realizacji prac powyżej 10 dni) Sąd Okręgowy wskazał, że choć w treści umowy wskazano na „opóźnienie”, to jednak wynikało z twierdzeń stron oraz z faktu, iż podstawą naliczenia kary umownej jest odstąpienie od umowy z winy wykonawcy, że stronom chodziło o zwłokę (opóźnienie kwalifikowane). Bezspornie doszło w sprawie do opóźnienia w wykonaniu umów, jednak nie z winy powoda, lecz pozwanej, która nie dała mu możliwości terminowego wykonania umowy.

70 Zdaniem Sądu Okręgowego, jednym z najistotniejszych problemów wstrzymujących prace powoda był brak sprawności agregatów na okręcie, za które odpowiadała pozwana. Wpływ na termin realizacji umów miała też decyzja pozwanej o zmianie miejsca wykonywania prac i przeholowanie okrętu ze Ś. do S., jak również problemy z dokumentacją. Wszystkie te okoliczności – zależne od pozwanej Stoczni (...) - wpłynęły na organizację pracy, która negatywnie wpłynęła na terminowość wykonywania prac powoda. Nadto Sąd I instancji przyjął, że choć strony określiły termin zakończenia prac w aneksie nr (...), to jednak był on niemożliwy do dotrzymania. Także okoliczności związane z kontrolą NIK uwiarygadniały twierdzenia powoda o wymuszeniu zawarcia aneksu nr (...). Wątpliwe było też przyjęcie, że przesłanką do odstąpienia od umów o prace naprawcze były wnioski z protokołu odbioru montażowego z 14 października 2021 r., skoro protokół ten nie został przedstawiony do podpisu przedstawicielowi powoda P. O.. Nadto, w dacie sporządzenia protokołu prace powoda zmierzały ku końcowi. Zlecenie dokończenia tych prac firmie (...) Sąd Okręgowy ocenił więc jako nieracjonalne.

71 Reasumując całokształt rozważań, Sąd I instancji stwierdził, że żądania pozwu były zasadne w całości. Opóźnienie w wykonaniu prac nie wynikało z winy powoda, a wręcz spowodowane było brakiem działań po stronie pozwanej. Nie zaistniały zatem podstawy do odstąpienia od umów z winy powoda, a tym samym roszczenie z tytułu kar umownych nie powstało. Zarzut pozwanej dotyczący wygaśnięcia roszczenia był więc nieskuteczny i nie mógł wywołać oczekiwanych skutków prawnych.

72 3. Wyrok został zaskarżony w całości apelacją przez pozwanego, który domagał się jego uchylenia w całości i skierowania sprawy do ponownego rozpoznania przez sąd pierwszej instancji, ewentualnie jego zmiany przez oddalenie powództwa w całości.

73 Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:

74 1. art. 227 w zw. z art. 235² oraz art. 458⁵ § 4 w zw. z art. 458⁵§ 3 k.p.c. poprzez pominięcie na rozprawie w dniu 18.05.2023 r. twierdzeń i wniosków z pisma procesowego pozwanego z 24.02.2023 r., mimo iż zostały one złożone zgodnie z zobowiązaniem Sądu Okręgowego z dnia 27.01.2023 r.;

75 2. art. 278 § 1 k.p.c. poprzez samodzielne dokonanie przez Sąd Okręgowy oceny technicznej okoliczności, które wymagały wiadomości specjalnych posiadanych przez biegłego sądowego;

76 3. art. 177 § 1 pkt 1) k.p.c. poprzez oddalenie wniosku pozwanego o zawieszenie postępowania do czasu rozstrzygnięcia postępowania w sprawie toczącej się przed Sądem Okręgowym w Szczecinie pod sygnaturą VIII GC 85/22,

77 4. art. 219 k.p.c. poprzez nieuwzględnienie wniosku o połączenie do łącznego rozpoznania niniejszej sprawy oraz sprawy rozpoznawanej przez Sąd Okręgowy w Szczecinie pod sygnaturą VIII GC 85/22;

78 5. art. 379 pkt 5) k.p.c. - nieważność postępowania z powodu pozbawienia pozwanego możności obrony swoich praw,

79 6. art. 233 § 1 k.p.c. przez dowolną, a nie swobodną ocenę dowodów poprzez:

80 a) uznanie, że harmonogram przewidziany w aneksie nr (...) z 15.07.2021 r. nie był ustalany ani akceptowany przez powoda,

81 b) uznanie, że przeholowanie okrętu (...) L. miało istotny wpływ na opóźnienie prac,

82 c) odmowę uznania autentyczności i wiarygodności protokołu odbioru montażowego z 12 października 2021 r. podpisanego 14 października 2021 r., a także nieuwzględnienie, że 2 dni po przeprowadzeniu odbiorów pozwany wypowiedział umowy powodowi, a więc przekazanie protokołu nie było najistotniejsze z punktu widzenia pozwanego, który musiał szybko zorganizować dalsze wykonawstwo;

83 d) bezkrytyczne, nielogiczne i wewnętrznie sprzeczne ustalenie, że prace Powoda zmierzały ku końcowi, że powód wykonał 90-95% zakresu prac, a do dokończenia prac wystarczyłoby dwa miesiące, a jednocześnie ustalenie, że kolejna firma zatrudniona do dokończenia prac potrzebowała do tego 12 miesięcy intensywnej pracy;

84 e) dowolne uznanie, że problemy z agregatami i GTR uniemożliwiały prowadzenie prac przez powoda, a także uznanie, że pozwany oczekiwał od powoda zakończenia wszystkich prac, nie uwzględniając warunków na statku,

85 f) bezkrytyczne i sprzeczne z materiałem dowodowym ustalenie, że WPN 117 dot. wody lodowej był na etapie uruchamiania i był gotowy do zdania,

86 g) dowolne i bezpodstawne, negatywne ocenienie korelacji czasowej między wypowiedzeniem umowy a zablokowaniem dostępu na teren pozwanego;

87 h) pominięcie okoliczności, że powód notorycznie nie przedstawiał do odbiorów aktualnej dokumentacji zdawczej opisującej rzeczywisty układ zamontowanego systemu;

88 i) dowolne i niepoparte materiałem dowodowym wskazanie, że fakt, iż powód musiał oczekiwać na zlecenia od pozwanego by rozliczyć wykonane prace, wstrzymywał i spowalniał wykonywanie prac przez Powoda;

89 j) sprzeczne z zasadami logicznego rozumowania stwierdzenie, że mała ilość osób odpowiedzialnych u pozwanego za odbiory jest jedną z głównych przyczyn opóźnień,

90 k) nieuwzględnienie, że w rzeczywistości korelacja czasowa między odbiorem z 14.10.2021 r., a wypowiedzeniem umów z 16.10.2021 r., oraz poszerzony skład osobowy przy jego przeprowadzaniu, wskazują na to, że odbiór ten był tzw. „odbiorem ostatniej szansy";

91 7. art. 316 § 1 k.p.c. poprzez pominięcie przy wyrokowaniu dowodów, którymi Sąd Okręgowy dysponował, a których znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy nie rozważył, z których wynika, że powód w 2021 r. zapewniał zbyt małą obsadę, co było główną przyczyną opóźnień powoda;

92 8. art. 327¹k.p.c. § 1 pkt 1) k.p.c. poprzez ograniczenie uzasadnienia wyroku, co uniemożliwia rekonstrukcję podstaw faktycznych rozstrzygnięcia oraz pełną kontrolę apelacyjną;

93 9. art. 65 § 2 w zw. z § 1 k.c. w zw. z § 19 ust. 1 lit. e umowy nr (...) oraz § 18 ust. 1 ppkt 3) umów nr (...) w zw. z § 17 ppkt 6) umowy (...) oraz § 16 lit. b) umów nr (...) poprzez błędną ich wykładnię;

94 10. art. 65 § 2 w zw. z § 1 k.c. w zw. z § 17 ppkt 6) umowy (...) oraz § 16 lit. b) umów nr (...) poprzez błędną ich wykładnię;

95 11. art. 65 § 2 w zw. z § 1 k.c. w zw. z § 23 ust. 1 umów nr (...) poprzez błędną ich wykładnię;

96 12. art. 10 ust. 1 w zw. z art. 11 ust. 1 i 2 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych poprzez jego niewłaściwą wykładnię.

97 Ponadto pozwany wniósł o przeprowadzenie dowodów z dokumentów i innych źródeł dowodowych, które zostały pominięte przez Sąd Okręgowy.

98 Powód domagał się oddalenia apelacji.

99 Sąd Apelacyjny zważył, co następuje.

100 1. Sąd Apelacyjny, wskazując podstawę faktyczną rozstrzygnięcia, przyjmuje za własne ustalenia Sądu pierwszej instancji (art. 387 § 2¹ pkt 1 k.p.c.), za wyjątkiem niżej wskazanych; oceny prawne wymagają uzupełnienia na skutek zarzutów apelacji. W postępowaniu drugoinstancyjnym przyjęto jednak, że żądanie zapłaty kar umownych z tytułu opóźnienia powoda jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, zatem nie jest zostało uznane za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony (art. 5 k.c.). Z uwagi na merytoryczny charakter postępowania przed Sądem drugiej instancji ustalenie negatywnej nerytycznej przesłanki orzekania w postaci sprzeczności za zasadami współżycia społecznego może nastąpić także na tym etapie procesu, nie wymaga wniosku ani żądania strony, jest dokowana z urzędu. Materialna w aspekcie pozytywnym (art. 365 k.p.c.) nie rozciąga się na uzasadnienie wyroku w tej sprawie, ocena odmowy ochrony wierzytelności pozwanej dotyczy jedynie tego procesu, w danych, ustalonych okolicznościach faktycznych.

101 2. Pozwany w odpowiedzi na pozew nie kwestionował wykonania przez powoda poszczególnych umów o dzieło oraz umów sprzedaży. Umowy o dzieło stanowią część umów, których przedmiotem jest remont okrętu wykonywany na podstawie łączących strony umów albo dodatkowych umów o dzieło. Istnienie wierzytelności powoda z tych stosunków prawnych jest niesporne, a obrona pozwanego została sprowadzona do powołania się na zarzut potrącenia wierzytelności w znaczeniu informującym, to znaczy do odwołania się do faktu potrącenia mającego miejsce przed procesem.

102 3. Kara umowna została zastrzeżona w każdej z łączących strony umów na wypadek złożenia przez pozwaną oświadczenia o odstąpieniu, przy czym jedną z podstaw skuteczności oświadczenia było opóźnienie z realizacją prac przekraczające 10 dni. Sąd pierwszej instancji trafnie stwierdził, że sformułowanie “opóźnienie” zawarte w łączących strony umowach należy interpretować jako zwłokę, zawinione opóźnienie, co wynika ze sformułowania zawartego w umowach (§ 17 ust. 1 b), że kara umowna „przysługuje w przypadku odstąpienia przez zamawiającego od umowy z przyczyn leżących po stronie wykonawcy”. Kwestia ta została objęta zarzutami apelacyjnymi i zostanie niże wyjaśniona.

103 4. Sąd pierwszej instancji trafnie przyjął, że pozwany nie zgłosił twierdzeń faktycznych i dowodów, które dotyczą drugiej z powoływanych podstaw warunkujących skuteczność odstąpienia od umowy, mianowicie przerwy w wykonywaniu prac trwającej dłużej niż 5 dni. Rozstrzygnięcie sprawy zależy zatem od skontrolowania poprawności ustaleń faktycznych Sądu prowadzących do konstatacji o braku winy powoda w opóźnieniu wykonywaniu prac, które to jest bezsporne. Ustalenie stanu faktycznego sprawy przez sąd pierwszej instancji poprzedzone jest badaniem prawidłowości prowadzenia postępowania dowodowego, przy czym zarzuty naruszenia prawa procesowego powinny być eksplikowane w apelacji i poprzedzone zgłoszeniem zastrzeżenia z art. 162 k.p.c. Sprawa w postępowaniu apelacyjnym jest rozstrzygana ponownie w zakresie ustaleń faktycznych i kwalifikacji prawnej, niezależnie od zgłoszonych zarzutów błędów w ustaleniach faktycznych.

104 5. W pierwszej kolejności rozważeniu podlegają zarzuty naruszenia prawa procesowego, które mogą prowadzić do uchylenia zaskarżonego wyroku z powodu nierozpoznania istoty sprawy albo pozbawienia pozwanej możności obrony praw, co musi być poprzedzone kontrolą prawidłowości postanowienia Sądu pierwszej instancji o odmowie zawieszenia postępowania oraz rozpoznaniem tożsamego wniosku zgłoszonego w apelacji, a opartego na twierdzeniu, że rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku postępowania toczącego się przed Sądem Okręgowym w Szczecinie, sygn. akt VIII GC 85/22 (połączono ze sprawą VIII GC 437/22). W sprawach tych pozwany podniósł ten sam zarzut potrącenia wierzytelności oparty na twierdzeniu, że do potrącenia doszło przed wszczęciem procesów. Teza apelującej o łączności prejudycjalnej obu postępowań wynika z rozstrzygania w obu postępowaniach tej samej kwestii, skuteczności oświadczenia o potrąceniu wierzytelności pozwanej z tytułu kar umownych z wierzytelnością powoda, co ma mieć wpływ na przebieg rozstrzyganej sprawy.

105 6. Powszechnie przyjęta interpretacja zależności rozstrzygnięcia sprawy od wyniku innej sprawy oparta jest na ustaleniu istnieniu kwestii wstępnej, rozstrzyganej w tym innym procesie, między tymi samymi stronami, w sposób wiążący zgodnie z art. 365 k.p.c. i jednocześnie kwestia ta stanowi element stanu faktycznego rozstrzyganej sprawy. Zależność stanowiąca podstawę zawieszenia postępowania powinna istnieć na płaszczyźnie faktycznej albo prawnej, co oznacza, że fakt albo stan prawny, istotny dla rozstrzygnięcia i stanowiący element podstawy faktycznej orzeczenia, jest przedmiotem rozstrzygnięcia w innej sprawie. Kwestia mająca znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy powinna być objęta prawomocnością materialną z art. 365 k.p.c.; zatem jedynie wiążące w innym postępowaniu ustalenie faktu lub prawa jest przyczynkiem do uznania ich za prejudycjalne.

106 7. Istota prawomocności materialnej ujawnia się w innym postępowaniu, niż to, w którym je wydano, dwuaspektowo, w sensie pozytywnym jako moc wiążąca (art. 365 k.p.c.) oraz w sensie negatywnym jako powaga rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.). Pierwsze ujęcie zakłada istnienie oddziaływania na inne postępowania w tym sensie, że rozstrzygnięcie pewnej kwestii staje się wiążące w innym postępowania, przy tożsamości stron procesu i braku tożsamości przedmiotu procesu. Drugie ujęcie wyklucza prowadzenie kolejnego postępowania, którego przedmiotem jest już kwestia rozstrzygnięta prawomocnym wyrokiem przy tożsamości przedmiotu procesu i stron (identyczność podmiotowa i przedmiotowa obu postępowań prowadzi do odrzucenia pozwu w sprawie wszczętej później art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c., w toku postępowania – do jego umorzenia jako niedopuszczalnego, art. 355 k.p.c.).

107 8. Efektywność ochrony prawnej, jak podstawowy cel porządku prawnego, wymaga, aby wyrok niewzruszalny w toku instancji, nie mógł być kwestionowany w innym postępowaniu toczącym się między tymi samymi stronami. Konieczne jest jednak uchwycenie problemu zakresu związania wyrokiem na podstawie art. 365 k.p.c. w kontekście ustaleń faktycznych sądu prowadzących do wydania orzeczenia i odpowiedź na pytanie, w jaki sposób ustalenia faktów albo prawa oddziałują na rozpoznawaną, więc czy zachodzi sugerowana przez apelującą łączność prejudycjalna. W odniesieniu do mocy wiążącej orzeczenia dominują dwa stanowiska, szerokie i wąskie.

108 9. Szerokie ujęcie prawomocności materialnej w aspekcie mocy ważącej wyraża się koniecznością uwzględniania ustalenia stanu faktycznego i prawnego w poprzednio wydanym orzeczeniu, nawet jeśli w kwestia, będąca obecnie kwestią wstępną, nie stanowiła samodzielnego przedmiotu orzekania, a była rozstrzygana przesłanko. Ten nurt orzecznictwa przejawia się przykładowo w tezie, że w procesie o dalszą - ponad prawomocnie uwzględnioną - część świadczenia z tego samego stosunku prawnego, sąd nie może w niezmienionych okolicznościach odmiennie orzec o zasadzie odpowiedzialności pozwanego (por. np.: uchwała SN z 29.03.1994 r., III CZP 29/94). Związanie prawomocnym wyrokiem, o jakim mowa w art. 365 § 1 k.p.c., oznacza, że sąd obowiązany jest uznać, że kwestia prawna, która była już przedmiotem rozstrzygnięcia w innej sprawie, a która ma znaczenie prejudycjalne w innej sprawie przez niego rozpoznawanej, kształtuje się tak, jak przyjął sąd w prawomocnym wcześniejszym wyroku, nawet jeżeli argumentacja prawna, na której opiera się to rozstrzygnięcie jest nietrafna. Zakres przedmiotowy związania sądu innym prawomocnym orzeczeniem jest rozciągany na kwestie wskazane w uzasadnieniu orzeczenia na ustalenia, mające wpływ na końcowe rozstrzygnięcie, w szczególności na ustalenia prejudycjalne, których skutkiem było wydanie określonego orzeczenia co do istoty sprawy (por. wyrok SN 19.10.2012 r., V CSK 485/11). Doniosłe i wiążące mogą być również motywy rozstrzygnięcia zawarte w uzasadnieniu orzeczenia, szczególnie ustalenia prejudycjalne sądu, prowadzące do oddalenia powództwa lub wniosku. Szerokie rozumienie kwestii prejudycjalnej zaprezentowano także w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 2016 r. (V CNP 55/15), w którym przyjęto, że w przypadku braku tożsamości przedmiotowej pomiędzy dwoma postępowaniami, w których występuje jednak ta sama kwestia prejudycjalna, następne postępowanie pomiędzy tymi samymi stronami może się toczyć, a jedynie co do kwestii mającej charakter prejudycjalny, rozstrzygniętej już w prawomocnym wyroku, zarówno postępowanie dowodowe, jak również dokonywanie samodzielnych ocen prawnych jest bezprzedmiotowe ze względu na normę wynikającą z art. 365 § 1 k.p.c.

109 10. Przedstawiając kwestię wąskiego rozumienia mocy wiążącej, tytułem przykładu można odwołać się do wyroku Sądu Najwyższego z dnia 7 kwietnia 2016 r. (III CSK 276/15), zgodnie z którym nie jest uprawnione stanowisko, że gdy w jednym postępowaniu sądowym sąd oceni istnienie konkretnego stosunku prawnego, ponieważ zasądzi mające wynikać z niego świadczenie, to w innym postępowaniu sąd jest tą oceną związany. Wyrok wiąże, co do jego rozstrzygnięcia, mianowicie przysługiwania tego konkretnego roszczenia, natomiast nie co do oceny prawnej relacji między stronami, z której to roszczenie miałoby wynikać. Motywy orzeczenia nie mają znaczenia w sprawie o inny przedmiot, choćby część przedtem dochodzona razem z nim stanowiła jedną całość (...) prawomocność uzyskuje jedynie ten „stosunek prawny”, który stanowił bezpośredni przedmiot rozstrzygnięcia. (…). Sąd nie orzeka o stosunku prawnym (stosunkach prawnych) między stronami, lecz o żądaniu powoda (art. 321 § 1 i art. 325 k.p.c.). Wiążące ustalenie stosunku prawnego będącego źródłem świadczenia możliwe jest natomiast tylko wtedy, gdy stanie się przedmiotem wyraźnego żądania strony podniesionego w drodze szczególnego powództwa. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2016 r. (III CNP 29/15) uznano, że moc wiążącą z perspektywy kolejnych postępowań uzyskują jedynie ustalenia dotyczące tego, o czym orzeczono w związku z podstawą sporu (art. 365 w zw. z art. 366 k.p.c.). Moc wiążąca orzeczenia nie rozciąga się na kwestie prejudycjalne, które sąd przesądził, dążąc do rozstrzygnięcia o żądaniu i których rozstrzygnięcie znajduje się poza sentencją. Treść uzasadnienia może jedynie służyć sprecyzowaniu rozstrzygnięcia zawartego w sentencji.

110 11. Problemem w zakresie przedmiotowym, ujawniającym się w rozpoznawanej sprawie, stanowi moc wiążąca wyroku, którym zasądzono w całości roszczenie powoda nie uwzględniając zarzutu potrącenia oraz moc wiążąca wyroku, którym powództwo oddalono z uwagi na uwzględnienie zarzutu potrącenia. Odwołanie się do sformułowania “uwzględnienie” jest pewnym skrótem myślowym, ponieważ sąd nie orzeka o potrąceniu w wyroku, nie możliwe wydanie wyroku wstępnego ani częściowego odnoszącego się do zarzutu potrącenia.

111 12. W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2015 r. (IV CSK 181/14) przejęto, że z mocy wiążącej wyroku o świadczenie korzysta jedynie rozstrzygnięcie, nie rozciąga się ona na kwestie pozostające poza sentencją, w tym ustalenia i oceny dotyczące stosunku prawnego stanowiącego podstawę żądania, o którym orzeczono. Stanowisko to można ująć syntetycznie w tezie, że wynikająca z art. 365 § 1 k.p.c. moc wiążąca wyroku dotyczy związania sentencją, a nie uzasadnieniem wyroku innego sądu, czyli przesłankami faktycznymi i prawnymi przyjętymi za jego podstawę, gdyż zakresem prawomocności materialnej jest objęty tylko ostateczny wynik rozstrzygnięcia a nie jego przesłanki (por. także szeroko cytowane w uzasadnieniu tego wyroku orzecznictwo Sądu Najwyższego). Wąskie ujęcie zakresu mocy wiążącej prawomocnego wyroku przeważa w nowszym piśmiennictwie i zdecydowanie dominuje w orzecznictwie.

112 13. Ocena skuteczności potrącenia wymagająca ustalenia istnienia oraz zdatności do potrącenia wierzytelności wzajemnej pozwanego, stanowi kwestię wstępną nieobjętą rozstrzygnięciem sądu. Okoliczności faktyczne uzasadniające skuteczność potrącenia wchodzą w skład stanu faktycznego sprawy i znajdują swój wyraz jedynie w uzasadnieniu wyroku, a nie w jego sentencji. Ocena tych faktów wyrażająca się w skuteczności oświadczenia o potrąceniu jest jedynie jedną z przesłanek warunkujących uwzględnienie lub oddalenie powództwa. Bez względu na kwalifikowanie potrącenia jako faktu albo jako prawnej oceny faktu, zdarzenie to wynika jedynie z uzasadnienia orzeczenia sądu i nie jest wiążące dla innego postępowania cywilnego. Przy takim ujęciu nieuwzględnienie zarzutu potrącenia w jednym postępowaniu nie ma żadnego znaczenia dla dopuszczalności podniesienia tego samego zarzutu w innym postępowaniu i uzyskaniu orzeczenia oddalającego powództwo (“uwzględniającego” zarzut potrącenia), mimo że w innym postępowaniu zarzut potrącenia nie został “uwzględniony”, zatem powództwo uwzględniono. “Nieuwzględnienie” zarzutu potrącenia nie jest objęte prawomocność materialną w znaczeniu pozytywnym i nie wiąże innych sądów zgodnie z artykułem 365 k.p.c. i oczywiście nie korzysta z prawomocności materialnej w znaczeniu negatywnym, nie prowadzi do odrzucenia pozwu w kolejnym procesie (art. 366 k.p.c.).

113 14. W sytuacji, kiedy w innym procesie sąd oddalił powództwo, a więc “uwzględniono” zarzut potrącenia, czego skutkiem jest umorzenie wierzytelności, zarzut ten został niejako “skonsumowany” w znaczeniu materialnoprawnym. Wobec przyjęcia wąskiej mocy wiążącej orzeczenia sądowego, sytuacja ta może wywołać wątpliwość interpretacyjną, skoro skutek materialnoprawny oświadczenia o potrąceniu nie znajduje wyrazu w sentencji wyroku, a jedynie w uzasadnieniu. Należy jednak mieć na uwadze, że prawomocność materialna obejmuje również wyroki oddalające powództwo. Motywy, którymi kierował się sąd, służą do oceny granic podjętego rozstrzygnięcia. W rozważanej sytuacji należy przyjąć, że jeżeli sąd prawomocnie oddalił powództwo wskutek uwzględnienia zarzutu potrącenia, to sądy w innych postępowaniach związane są tym rozstrzygnięciem w zakresie podstawy faktycznej, jednak jedynie w wąskim zakresie, czyli przyczyn oddalenia powództwa, którą było ustalenie istnienia wierzytelności wzajemnej pozwanego. Kwestia ta nie wymaga jednoznacznego rozstrzygnięcia, ponieważ każda z dwóch wymienionych sytuacji nie tworzy zależności prejudycjalnej między rozpoznawaną sprawą a sprawą VIII GC 85/22. “Uwzględnienie” potrącenia w sprawie VIII GC 85/22 spowoduje umorzenie wierzytelności pozwanego, zatem nie mógłby powoływać się na tę wierzytelność jako przedmiot zarzutu potrącenia w rozpoznawanej sprawie. “Nieuwzględnienie” potrącenia sprawie VIII GC 85/22 pozostaje bez wpływu na możliwości pozytywnego ustalenia istnienia wierzytelności wzajemnej pozwanego w rozpoznawanej sprawie. Podobna zależność zachodzi w drugą stronę; nieuwzględnienie zarzutu potrącenia w tej sprawie nie wyłącza jego uwzględnienia w innej, a uwzględnienie zarzutu potrącenia w tej sprawie wyłącza jego uwzględnienie w innej. Nie ma oczywiście żadnych podstaw normatywnych dla ustalenia prejudycjalności w oparciu o ustalenia faktyczne sądu zawarte w uzasadnieniu wyroku, za wyjątkiem niżej wskazanym, więc oddalenia powództwa wskutek uwzględnienia potrącenia. W rezultacie nie ma podstaw przed sądami pierwszej instancji i drugiej instancji do zawieszenia postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.

114 15. Apelujący w nadmiernie rozbudowanej apelacji wskazuje również w kilku fragmentach, że wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie w sprawie VIII GC 85/22 ma stanowić prejudykat w zakresie “podstaw do rozwiązania umów“, “nadmiarowości naliczenia roszczeń na podstawie ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych”. Wyżej wyjaśniono, że wąskie rozumienie pozytywnego aspektu prawomocności materialnej wyłącza związanie innego sądu treścią uzasadnienia orzeczenia wydanego innej sprawie.

115 16. Zarzut naruszenia art. 327¹ § 1 k.p.c. zasadny jest tylko wówczas, gdy z powodu braku w uzasadnieniu wymaganych wskazaną normą elementów, zaskarżone orzeczenie nie poddaje się kontroli, więc treść uzasadnienia orzeczenia sądu pierwszej instancji uniemożliwia całkowicie odkodowanie toku wywodu, który doprowadził do jego wydania (np.: wyroki SN z 27.03.2008 roku, III CSK 315/07; z 21.02.2008, III CSK 264/07). Uzasadnienie wyroku sądu jest odzwierciedleniem sylogizmu prawniczego, który podczas narady nad wyrokiem umożliwia stosowanie konsekwencji normy prawnej do ustalanych faktów istotnych dla rozstrzygnięcia, a wypełniających jej hipotezę. Apelujący wskazuje na wadliwość uzasadnienia wyroku Sądu przez niewskazanie, jakim osobowym źródłom dowodowym sąd odmówił wiarygodności i mocy dowodowej przez ogólne wskazanie, że ustalenia faktyczne poczyniono w oparciu o dowody zeznania świadków oraz przesłuchanie powoda w zakresie, w jakim korespondowały ze sobą (...). W pierwszej kolejności należy wskazać, że obowiązkiem sądu jest wskazanie, którym dowodom odmówiono wiarygodności i mocy dowodowej (art. 327¹ § 1 pkt 1 k.p.c.), wskazanie dowodów, którym dano wiarę znajduje się w części wstępnej uzasadnienia, a uzasadnianie ich wiarygodności i mocy dowodowej, co do zasady zbędne, jest celowe jedyne, kiedy służy uzasadnieniu braku wiarygodności innych dowodów. Apelujący trafnie wskazuje, że w uzasadnieniem wyroku zabrakło wprost wyjaśnienia, z jakich powodów uznano za niewiarygodne zeznania świadków, z których miały wynikać negatywne dla powoda okoliczności w zakresie ustalenia winy, przykładowo L. G. (1), który twierdził że powód miał wpływ na opóźnienie prac (k. 807) oraz że powstał wykaz błędów sporządzonych przez firmę (...), kończącą prace powoda. Podobnie z zeznaniami D. O. wynika, że informacje, które podawał powód, a dotyczące opóźnienia, były “próbą szukania wymówek (...), a głównym powodem w mojej ocenie był brak zasobów”. Rzecz jednak w tym, że żadne z zeznań świadków, z których mają wynikać okoliczności negatywne w zakresie winy powoda w opóźnieniu wykonania zobowiązań nie sposób uznać za niewiarygodne, ponieważ są to jedynie oceny i z relacji żadnego ze świadków nie wynikają konkretne fakty. Z drugiej strony konkretne są przyczyny powodujące opóźnienia, mianowicie choćby z zeznań świadka J. W. wynika, że aby sprawdzić elektrownię jako całość powinny być sprawne 3 zespoły prądotwórcze, nie było to wykonane i uniemożliwiało to powodowi wykonanie prac. Niezależnie od powyższego wyżej wskazano, że wady uzasadnienia wyroku sądu mogą skutkować jego uchyleniem wskutek nierozpoznanie istoty sprawy jedynie wyjątkowo, mianowicie, kiedy nie da się odtworzyć rozumowania sądu; to zaś jest jasno wyłożone, sąd przyjął brak winy powoda w wykonaniu zobowiązania uzasadniając ten fakt odwołaniem się do zeznań świadków uznanych za wiarygodne oraz do korespondencji email; nieodniesienie się do zeznań świadków wskazujących na zawinienie powoda jest naturalne wskutek niepodawania przez nich konkretnych okoliczności. Rekonstrukcja podstaw faktycznych rozstrzygnięcia jest możliwa w oparciu o dowody, które sąd wskazał jako podstawę faktyczną wyrokowania w części wstępnej uzasadnienia. Sposób sporządzenia uzasadnienia wyroku nie może być podstawą jego uchylenia wskutek nierozpoznania istoty sprawy, co wywołuje naruszenie art. 327¹ § 1 pkt 1) k.p.c.

116 17. Apelujący w różnych fragmentach apelacji i z różnymi uzasadnieniami odwołuje się do nierozpoznania istoty sprawy w sposób sprzeczny z powszechnie przyjętym rozumieniem tej instytucji w orzecznictwie Sądu Najwyższego i doktrynie prawa procesowego cywilnego. Przyjmuje się, że „nierozpoznanie istoty sprawy” w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. polega na poprzestaniu na błędnym przyjęciu przez sąd pierwszej instancji przesłanki niweczącej lub hamującej roszczenie (prekluzja, przedawnienie, potrącenie, brak legitymacji, prawo zatrzymania itp.) albo na zaniechaniu zbadania (w ogóle) materialnej podstawy żądania pozwu, niezbadaniu podstawy merytorycznej dochodzonego roszczenia albo całkowitym pominięciu merytorycznych zarzutów pozwanego i ma miejsce wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 Nr 1, poz. 22; z dnia 28 października 1999 r., II CKN 521/98, LEX nr 50700; z dnia 28 listopada 2000 r., IV CKN 175/00, LEX nr 515416; z dnia 8 listopada 2001 r., II UKN 581/00, LEX nr 567859; z dnia 6 grudnia 2001 r., I PKN 714/00, OSNP 2003 Nr 22, poz. 544; z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 Nr 3, poz. 36, z glosą E. Rott-Pietrzyk; z dnia 12 września 2002 r., IV CKN 1298/00, LEX nr 80271; 2 października 2002 r., I PKN 482/01, LEX nr 577445; 25 listopada 2003 r., II CK 293/02, LEX nr 151622; z dnia 21 października 2005 r., III CK 161/05, LEX nr 178635; 17 kwietnia 2008 r., II PK 291/07, LEX nr 837059; z dnia 11 sierpnia 2010 r., I CSK 661/09, LEX nr 737251). Nierozpoznanie istoty sporu wystąpi wówczas, gdy z materialnoprawnego punktu widzenia dojdzie do rozdźwięku między żądaniem a orzeczeniem (albo jeśli nie zostaną uwzględnione procesowe przesłanki unicestwiające roszczenie). Wobec tego utrwalony jest pogląd, że przez pojęcie "nierozpoznania istoty sprawy" w rozumieniu art. 386 § 4 k.p.c. należy rozumieć nierozstrzygnięcie o żądaniu stron, czyli niezałatwienie przedmiotu sporu (zob. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 17 stycznia 2019 r., IV CZ 77/18, LEX nr 2607303; z dnia 28 lutego 2017 r., I CZ 27/17, LEX nr 2241376; z dnia 25 kwietnia 2014 r., II CZ 117/13, LEX nr 1458823).

117 18. Zupełnie poza wskazaną materią lokuje się twierdzenie apelującej, oparte na tezie, że niezawieszenie postępowania powoduje nierozpoznanie istoty sprawy. Nieuwzględnienie wniosków procesowych stron może być zwalczane w środku odwoławczym, w tym w apelacji, przy uprzednim wytknięciu naruszenia przepisów postępowania zgodnie z art. 162 k.p.c.

118 19. Analogiczna uwaga odnosi się do nieprzeprowadzenia przez Sąd pierwszej instancji dowodów zgłoszonych przez stronę, a przez to do ustalenia przez sąd stanu faktycznego w sposób odmienny, niż prezentowany przez stronę w toku postępowania sądowego. Nieuwzględnienie wniosków dowodowych stron może mieć swoje źródło w ich negatywnej ocenie ich przydatności dokonanej na podstawie art. 235² k.p.c. albo wskutek zastosowania przez sąd przepisów wprowadzających momenty koncentracyjne (związane z zasadą koncentracji materiału procesowego, czasem nazywane jako prekluzyjne). Sąd rozpoznaje istotę sprawę odnosząc się do jej meritum albo do zarzutów merytorycznych pozwanego na podstawie materiału procesowego, który uznał na podstawie artykułu 227 k.p.c. za istotny dla rozstrzygnięcia. Jeśli sąd nie odniósł się do tego, co jest istotą rozstrzygnięcia, omówioną wyżej, mimo istnienia w tym zakresie odpowiedniego materiału dowodowego, mamy do czynienia z nierozpoznaniem istoty sprawy. Zupełnie na innej płaszczyźnie znajdują się wadliwe decyzje sądu w zakresie postępowania dowodowego, w tym pominięcie dowodów, również przy odwołaniu się do momentów w koncentracyjnych, których zwalczanie odbywa się przez sformułowanie odpowiedniego zarzutu w apelacji, poprzedzonego zgłoszeniem zastrzeżenia do protokołu na podstawie art. 162 k.p.c.

119 20. Na zbliżonej płaszczyźnie należy rozważyć zarzut naruszenia art. 458⁵ § 4 k.p.c. Zasady koncentracji materiału dowodowego wymagają od strony powodowej zamieszczenia w pozwie twierdzeń i dowodów odnoszących się do podstawy faktycznej, którą tworzą fakty prawotwórcze, opisane normami prawa cywilnego materialnego. Na stronie pozwanej spoczywa ciężar przytoczenia i dowodu faktów prawoniweczących i prawotamujących, które w rezultacie mają zwalczać roszczenie strony powodowej od strony elementów je tworzących albo niweczących (np. potrącenie) lub tamujących (np. niewymagalność). Powód domaga się od pozwanego zapłaty wynagrodzenia za wykonane dzieła oraz zapłaty ceny, przytoczył okoliczności faktyczne wskazujące na istnienie roszczenia o zapłatę wynagrodzenia i ceny, odniósł się do stosunku prawnego łączącego strony oraz do faktu wykonania zobowiązania w zakresie roszczeń, które zostały zgłoszone w pozwie. W odpowiedzi na pozew pozwany twierdził, że wierzytelności powoda wygasły wskutek materialnoprawnego oświadczenia o potrąceniu z wierzytelnościami z tytułu kar umownych, dokonanego przed doręczeniem pozwu. Wierzytelność pozwanego z tytułu kar umownych ma wynikać z odstąpienia od umowy, co było spowodowane opóźnieniem realizacji prac powoda i wstrzymaniem prac na czas dłuższy niż 5 dni. Odwołanie się do potrącenia dokonanego przed procesem jest zgłoszeniem zarzutu potrącenia w znaczeniu informującym (co oznacza, że do potrącenia miało dojść przed procesem lub w toku procesu, lecz nie w jego ramach) podlegającym regulacji art. 203¹ k.p.c. i według obecnej nomenklatury nie jest twierdzeniem o wygaśnięciu zobowiązania wskutek potrącenia. Podniesienie tego rodzaju zarzutu oznacza przyznanie, że powód wykonał prace i że należy się jemu wynagrodzenie, jednak jego wierzytelność z tego tytułu wygasła wskutek potrącenia z wierzytelnością pozwanej z tytułu kar umownych. Fakty decydujące o istnieniu wierzytelności powoda stały się w ten sposób przyznane i niewymagające dowodu (art. 230 k.p.c.). Proces ustabilizował się zatem po wniesieniu odpowiedzi na pozew w zakresie faktów niespornych decydujących o istnieniu wierzytelności powoda oraz spornych, którymi są fakty decydujące o istnieniu wierzytelności pozwanej. Pozwana w odpowiedzi na pozew miała możliwość i potrzebę powołania wszystkich faktów i dowodów wskazujących na istnienie wierzytelności wzajemnej. Bezspornie powód pozostawał w opóźnieniu z wykonaniem części prac, nazywanych umowami jako WPN, ciężarem dowodowym strony pozwanej objęte było zatem wyłącznie złożenie oświadczenia o odstąpieniu od umowy, co zostało uczynione w odpowiedzi na pozew. W umowach stron zastrzeżono, że pozwana może odstąpić od umów z przyczyn leżących po stronie wykonawcy, nie zmienia to jednak ogólnego rozkładu ciężaru dowodu wynikającego z art. 471 k.c. i art. 6 k.c. Wierzytelność z tytułu kary umownej jest zryczałtowaną formą odszkodowania kontraktowego, co oznacza, że materialnoprawny ciężar dowodu wynika z art. 471 k.c.; ciężar dowodu niewykonania zobowiązania spoczywa na wierzycielu, a ciężar dowodu braku winy na dłużniku. W procesie o karę umowną ciężar dowodu przesłanek uzasadniających powstanie roszczenia spoczywa na wierzycielu, a braku winy na pozwanym i ta sama zasada dotyczy zgłoszenia wierzytelności z tytułu kar umownych jako zarzutu potrącenia; na pozwanej w rozpoznawanej sprawie spoczywa ciężar dowodu nienależytego wykonania zobowiązania w zakresie jego terminu, a na powodzie ciężar dowodu braku winy w wykonaniu zobowiązania. W odpowiedzi na pozew pozwana odwołała się do zawinienia powoda w niedotrzymaniu terminu wykonania zobowiązania wykraczając poza swoje ciężary procesowe na tym etapie postępowania. Powód w replice na odpowiedź na pozew uprawniony był do obrony przed zgłoszonym zarzutem potrącenia przez dowodzenie braku zawinienia w niewykonaniu zobowiązania, także przez zgłoszenie dowodu z opinii biegłego. Zachowując równość stron procesu pozwana w kolejnym piśmie procesowym mogła zgłosić dowody przeciwieństwa zmierzające do wykazania nieprawdziwości faktów podawanych przez powoda albo dowody przeciwne, zmierzające do wykazania ich niewiarygodności, wskazujące ostatecznie jednak na zawinienie powoda. Odwołanie się do zawinienia powoda jest oczywiście pewnym skrótem myślowym, ponieważ chodzi o cały zespół okoliczności, które mogą decydować o przypisaniu winy dłużnikowi w niewykonaniu zobowiązania. Tak rozumiany rozkład ciężaru dowodu powinien lec u podstaw decyzji sądu o pominięciu dowodów zgłoszonych w piśmie z 24 lutego 2023 roku (k. 638), którymi strona pozwana zamierzała dowieść:

120 ˗

121 istnienia szczegółowych wymogów dla dokumentacji technicznej, co nie miało znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, ponieważ ustalenia Sądu pierwszej i drugiej instancji w odniesieniu do braku winy albo sprzeczności żądania zapłaty kary umownej z zasadami współżycia społecznego nie są oparte na argumencie dotyczącym zmian dokumentacji technicznej dokonywanej przez pozwaną;

122 ˗

123 nienależytego wykonania zobowiązania przez pozwanego i wad istniejących w poszczególnych WPN, co nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, skoro wierzytelność z tytułu kar umownych dotyczy opóźnienia pozwanego w wykonaniu zobowiązania, a nie odszkodowania także w postaci kar umownych z tytułu nienależytego wykonania zobowiązania w zakresie jakości świadczenia;

124 ˗

125 potrącenia pozaprocesowego, które miało mieć miejsce 20 października 2021 roku, poprzedzonego wezwaniem do zapłaty i którego powołanie w procesie jako procesowego zarzutu potrącenia w piśmie z 24 lutego 2023 r. z uwagi na treść art. 203¹ k.p.c. jest niedopuszczalne;

126 ˗

127 dowodu z opinii biegłego, który miał służyć stwierdzeniu niewykonania albo nienależytego wykonania prac przez powoda na poszczególnych WPN oraz kosztów usunięcia tych wad, co nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia, ponieważ wierzytelność z tego tytułu nie została przedstawiona do potrącenia. Fakty dotyczące wad wykonanych prac pozostają poza faktami, jak wskutek pozwu i odpowiedzi na pozew stały się istotnymi dla rozstrzygnięcia.

128 W piśmie z 24 lutego 2023 r. pozwany wniósł o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego, jednak dla ustalenia, czy powód wykonał należycie zobowiązanie, jeśli nie, jakie były koszty usunięcia wad albo dokończenia jego pracy oraz zaistnienia opóźnienia po stronie powoda i czasu trwania tego opóźnienia. Żadna z tych okoliczności nie dotyczy przyczyn, które spowodowały opóźnienie w wykonaniu zobowiązania, więc winy powoda, która to okoliczność stała się sporna wskutek powołania się przez pozwaną wyłącznie w zarzut potrącenia z tytułu kar umownych z tytułu opóźnienia. Jak wskazano w piśmie przygotowawczym, pozwana mogła kwestionować wiarygodność dowodów wskazujących na brak zawinienia powoda w wykonaniu zobowiązania, jednak tego nie uczyniła, pozostaje zatem rozstrzygnięcie sprawy na podstawie dowodów zgłoszonych przez powoda w pozwie i dalszym piśmie przygotowawczym oraz przez pozwaną w odpowiedzi na pozew. Sąd pierwszej instancji prawidłowo pominął wnioski dowodowe zgłoszone w piśmie przygotowawczym strony pozwanej, błędnie jednak odwołując się do art. 458⁵ § 4 k.p.c. Ocena, czy wnioski dowodowe złożono w terminie koncentracyjnym powinna być poprzedzona oceną, czy w ogóle są przydatne do rozstrzygnięcia sprawy; podstawą do pominięcia wniosków dowodowych był zatem art. 235¹ § 1 pkt 2 i 5 k.p.c., co oczywiście nie ma żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

129 21. Twierdzenia apelującej, że w momencie składania odpowiedzi na pozew nie była w posiadaniu dokumentów załączonych do pisma z 24 lutego 2023 roku są bez znaczenia dla sprawy, ponieważ nie dotyczą ustalenia winy pozwanego w opóźnieniu wykonania prac (pomijając, że nie są poparte uprawdopodobnieniem, że powołanie ich w odpowiedzi na pozew nie było możliwe). Protokoły inwentaryzacji prac, które zostały sporządzone po wniesieniu odpowiedzi na pozew i z tej racji nie mogły być przedstawione w tym piśmie procesowym, dotyczyć mogą jedynie kwestii nienależytego wykonania zobowiązania przez powoda w zakresie jakości prac, co nie jest przedmiotem tego postępowania. Kwestia dokumentacji technicznej nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, co zostanie niżej wyjaśnione.

130 22. Pozwany błędnie rozumie zarządzenie przewodniczącego zobowiązujące do złożenie pisma przygotowawczego przez stronę pozwaną w odpowiedzi na replikę powoda na odpowiedź na pozew. Zarządzenie nie oznaczało, że strona pozwana może zgłaszać te twierdzenia i dowody, które powinny być zgłoszone na poprzednim etapie postępowania, a więc te, co do których istniała możliwość albo potrzeba ich zgłoszenia w odpowiedzi na pozew. Pozwana mogła odnieść się do twierdzeń i dowodów powoda dotyczących braku winy w opóźnionym wykonaniu zobowiązania. Przewodniczący nie wyznaczył terminu, o jakim mowa w art. 458⁵ § 3 k.p.c., ponieważ przepis ten umożliwia wyznaczenia dłuższego terminu do złożenia wszystkich twierdzeń dowodów w pozwie albo odpowiedzi na pozew, jeśli strona nie jest reprezentowana przez pełnomocnika procesowego i w zależności od stopnia skomplikowania sprawy. Treść normatywną tego przepisu należy odczytywać w kontekście paragrafu pierwszego i drugiego art. 458⁵ k.p.c., które dotyczą zgłoszenia twierdzeń dowodów pozwie i odpowiedzi na pozew, a nie w toku postępowania. Uwaga ta jest formułowana jedynie na marginesie rozstrzygnięcia o zarzutach procesowych, dlatego że podstawą pominięcia dowodów było ustalenie ich nieprzydatności dla rozstrzygnięcia sprawy, a nie zgłoszenie po momencie koncentracyjnym.

131 23. Obecnie obowiązujące przepisy koncentracyjne wprowadzające system prekluzji, w opozycji do systemu dyskrecjonalnej władzy sędziego, nie posługują się przesłanką wpływu na przedłużenie postępowania, jako warunkującą dopuszczalność twierdzeń i dowodów zgłoszonych po momencie koncentracyjnym. Dołączenie do pisma z 24 lutego 2023 roku dokumentów samo przez się nie może decydować o dopuszczalności przeprowadzenia z nich dowodu.

132 24. Pisma przygotowawcze w toku postępowania mogą być składane na skutek zarządzenia przewodniczącego; w praktyce przyjęto możliwość złożenia takiego pisma bez zarządzenia przewodniczącego z jednoczesnym wnioskiem o wydanie takiego zarządzenia, czyli de facto o zezwolenia na złożenie pisma. Opisanej praktyce odpowiada złożenie przez powoda pisma z 15 marca 2022 roku oraz zezwolenie Przewodniczącego na jego złożenie wydane ex post.

133 25. Sąd może zarządzić połączenie kilku oddzielnych spraw w celu łącznego ich rozpoznania i rozstrzygnięcia, jeżeli pozostają one ze sobą w związku (art. 219 k.p.c.). Decyzja procesowa sądu uzależniona jest jednak od oceny etapu postępowania, twierdzeń faktycznych powoda, zarzutów pozwanego oceny istnienia materiału dowodowego wspólnego dla potencjalnie łączonych spraw, w rezultacie od konkluzji, czy w wyniku połączenia efektywność postępowania sądowego w aspekcie sprawności wzrośnie. Decyzja sądu jest jednak fakultatywna, co oznacza, że strona nie może oczekiwać, że jej wniosek dotyczący tej kwestii zostanie uwzględniony, a w wypadku jego nieuwzględnienia, wyprowadzać konsekwencji procesowych w zakresie potrzeby wprowadzenia do procesu nowych faktów i dowodów po upływie momentów koncentracyjnych wyznaczonych w postępowaniu odrębnym w sprawach gospodarczych (prekluzyjnych w powszechnym rozumieniu). Innymi słowy, sąd mógł połączyć sprawy do wspólnego rozpoznania, a pozwany nie mógł oczekiwać pozytywnej decyzji sądu, zatem z niepołączenia spraw nie można wyprowadzać żadnych konsekwencji procesowych w zakresie wadliwości procedowania.

134 26. Brak rozstrzygnięcia sądu w tym przedmiocie nie ma żadnego znaczenia, ponieważ o niepołączeniu spraw do wspólnego rozpoznania świadczy kontynuowanie procedowania przez Sąd pierwszej instancji po wniesieniu wniosku o połączenie spraw.

135 27. Apelujący wbrew powszechnemu i utrwalonemu rozumieniu instytucji nieważności postępowania w aspekcie pozbawienia strony możliwości obrony uargumentuje zarzut tego rodzaju odwołując się do niepołączenia spraw do wspólnego rozpoznania, odmowy zawieszenia postępowania, pominięcia wniosków dowodowych i przeprowadzenia samodzielnej oceny zagadnień technicznych przez sąd. Pozbawienie strony możności obrony jej praw polega na tym, że z powodu wadliwości czynności procesowych sądu lub strony przeciwnej nie mogła ona brać i nie brała udziału w istotnej części postępowania, przy czym chodzi tu o całkowite pozbawienie możliwości obrony. Pozbawienie to zachodzi tylko wtedy, gdy strona w ogóle nie miała możności obrony swych praw (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 28 listopada 2002 r., II CKN 399/01). O pozbawieniu strony możności obrony swych praw przesądza kumulatywne wystąpienie trzech okoliczności: naruszenie przez sąd przepisów procesowych będących źródłem uprawnień strony, wpływ tego uchybienia na wyłączenie możliwości działania strony w postępowaniu oraz niemożność obrony swych praw w postępowaniu w następstwie wystąpienia obu uprzednio wymienionych okoliczności. Nie dochodzi do nieważności postępowania, gdy mimo naruszenia przez sąd przepisów postępowania strona podjęła czynności w procesie (zob. np. wyroki SN: z 15 października 2015 r., II CSK 690/14; z 1 marca 2017 r., IV CSK 350/16; z 19 lutego 2021 r., III CSKP 31/21; postanowienie SN z 21 lutego 2024 r., III CZ 262/23). Chodzi przykładowo o sytuację, kiedy strona wskutek wadliwego działania sądu nie uczestniczyła w rozprawie, nie miała dostępu do akt, naruszono jej prawo do prowadzenia sprawy w zrozumiałym języku, nie odroczono rozprawy, mimo niemożności uczestniczenia strony, pozbawiono stronę możności wysłuchania. Kwestia połączenia spraw do wspólnego rozpoznania oraz zawieszenia postępowania nie mają nic wspólnego z niemożnością podejmowania czynności. Podobnie nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego wbrew wnioskom strony może być zwalczane przez zarzut apelacyjny poprzedzony zastrzeżeniem z art. 162 k.p.c., a nie w zakresie nieważności postępowania. W odniesieniu do postępowania dowodowego – strona, której wniosków dowodowych nie uwzględniono i która nie została pozbawiona możności składania wniosków dowodowych nie jest pozbawiona możności działania. Kwestią zupełnie odrębną od możności działania strony, lokującą się na innej płaszczyźnie, jest ocena sądu, czy dowody te są przydatne dla rozstrzygnięcia sprawy. Uzasadnieniem pozbawienia możliwości obrony praw nie mogą stanowić domniemane samodzielne ustalenia sądu, a które wymagały wiedzy specjalnej; wadliwość procedowania sądu w tym przypadku może być jedynie objęta zarzutem naruszenia art. 278 k.p.c. albo 233 k.p.c., zatem naruszenia przepisów postępowania dowodowego prowadzącego do błędnych ustaleń faktycznych albo do braku tychże ustaleń. Twierdzenia apelującej o nieważności postępowania z powodu pozbawienia możności obrony praw są bezzasadne i pozostają w sprzeczności z rozumieniem tego terminu.

136 28. Ustalenia faktyczne sądu wymagają dowodu z opinii biegłego, kiedy wiedza specjalistyczna jest nieodzownym elementem i komponentem tych ustaleń; innymi słowy, konieczność postępowania dowodowego z udziałem biegłego pojawia się, jeśli bez wiedzy specjalistycznej nie jest możliwe ustalenie okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Żadna ze stron nie złożyła wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego dla ustalenia przyczyn opóźnienia ze strony powoda, teza dowodowa zgłoszona w piśmie przygotowawczym pozwanej z 24 lutego 2023 roku nie dotyczyła ustalenia winy powoda, a innych okoliczności nieistotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, przede wszystkim prawidłowości wykonania przez powoda prac, kosztów usunięcia wad oraz opóźnienia, przy czym ta ostatnia okoliczność jest bezsporna. Dopiero uzasadnienie apelacji w odniesieniu do zarzutu naruszenia art. 278 § 1 k.p.c. prawidłowo wymienia okoliczności, które powinny być ustalone za pomocą wiedzy specjalistycznej, odnoszące się do winy powoda w opóźnieniu. Umowy łączące strony są na tyle szczególne, że przewidują szereg prac na podstawie szczegółowych zleceń i każda z tych prac może mieć własne przyczyny niewykonania w terminie. Apelujący trafnie wskazuje, że konieczne jest ustalenie, czy występowanie wskazanych zdarzeń w rzeczywistości uniemożliwiało ukończenie prac na wszystkich 62 WPN, więc czy powód mógł kontynuować inne prace w innym zakresie albo inne prace, mimo tych przeszkód. Istotne też jest ustalenie, jak długo trwały przeszkody i czy cały czas ich trwania wydłużał okres kończenia prac przez powoda. Sąd pierwszej instancji przyjął, że opisane wyżej przeszkody spowodowane działaniami albo zaniechaniami pozwanej są jednoznaczne z brakiem współdziałania pozwanej w wykonaniu zobowiązania, co dalej skutkuje brakiem winy powoda wykonaniu wszystkich prac, dokonując swobodnej oceny zeznań świadków i powoda. Z zeznań świadków wskazywanych przez Sąd pierwszej instancji wynikają bezspornie okoliczności, które bez odwoływania się do wiedzy specjalistycznej wskazują na przeszkody po stronie pozwanej co najmniej utrudniające wykonanie co najmniej części prac. Apelujący trafnie wskazuje, że bez dowodu z opinii biegłego nie można jednoznacznie przesądzić, czy powód bez swojej winy pozostawał w opóźnieniu co do wszystkich prac. Materiał dowodowy sprawy wskazuje na szereg okoliczności utrudniających wykonanie zobowiązania przez powoda, co nie jest jednak wystarczające dla ustalenia, że powód nie ponosi winy za opóźnienie wykonania wszystkich prac. W sytuacji jednak, kiedy istnieje tak znaczne nagromadzenie okoliczności leżących po stronie pozwanej, które bezopornie skutkowały opóźnieniami powoda, co można ustalić bez dowodu z opinii biegłego (przykładowo opóźnienia innych wykonawców), żądanie zapłaty kar umownych jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.).

137 Porządkując powyżej zasygnalizowane kwestie, Sąd pierwszej instancji przyjął, że pozwana nie współdziałała z powodem w wykonaniu umowy, co przejawiało się w następujących okolicznościach:

138 a. w wielu przypadkach, bez szczegółowego wymienienia, co wynika z zeznań świadków powołanych przez stronę powodową i pozwaną oraz korespondencji email wskazywanych przez sąd pierwszej instancji (s. 25 uzasadnienia), prace powoda były wstrzymywane przez niewykonanie prac innych podwykonawców albo błędy pozwanej, w szczególności:

139 ˗˗

140 ˗

141 brak manometrów w kotle parowym (WPN 158),

142 ˗

143 brak przełącznika DU na WPN 176,

144 ˗

145 błędne zamówienia grzejników przez pozwaną,

146 ˗

147 brak nagrzewnicy na WPN 189,

148 ˗

149 brak fundamentu i lampy,

150 ˗

151 brak przywrócenia do stanu pierwotnego na WPN 167,

152 ˗

153 brak fundamentów na wyciągarki oraz prowadnic na galę świetlną na WPN 172,

154 ˗

155 braku dokumentacji sufitów w zakresie oświetlenia na WPN 168/169/179/175,

156 ˗

157 nieszczelność systemu zasilanego wodą lodową, co uniemożliwiało wykonanie prac z zakresu klimatyzacji, powód uzyskał informację o naprawie tego systemu jednak pozwana nie poinformowała, kiedy będzie gotowy do napełnienia, co też wydłużało czas realizacji prac;

158 ˗

159 brak usunięcia kabli pod nadbudówką,

160 ˗

161 brak sprawności agregatów na okręcie, za które odpowiadała pozwana, a co uniemożliwiało kontynuowanie procesu synchronizacji i automatyki, czyli prac związanych główną tablicą rozdzielczą, w tym wykonania innych systemów oraz sprawdzenia ich w działaniu, wynika z zeznań wszystkich świadków, także powołanych przez stronę pozwaną i co potwierdza to korespondencja e-mail powoda z 27 września 2021 r. (k. 242) i z 21 września 2021 r. (k. 253);

162 ˗

163 brak możliwości uruchomienia przez powoda pulpitu nawigacyjnego ze względu na niewykonanie prac przez innych wykonawców (zeznania J. W., k 812);

164 b. decyzja pozwanej o zmianie miejsca wykonywania prac i przeholowanie okrętu ze Ś. do S.,

165 c. paraliż decyzyjny po stronie pozwanej, się problem z koordynacją prac i przekazywaniem informacji, problemy z uzyskaniem zlecenia na dany WPN;

166 d. problemy z dokumentacją, powód wykonywał prace nie mając dokumentu zlecenia, co uniemożliwiało wystawienie faktur i otrzymanie należności za prace;

167 e. zmiany w dokumentacji DZ;

168 f. problem z odbiorem prac.

169 29. Nie wkraczając w wymóg odniesienia się do wiedzy specjalistycznej i odwołując się jedynie do swobodnej oceny zeznań świadków i powoda, można przyjąć, co prawidłowo uczynił Sąd pierwszej instancji, negatywny wpływ wszystkich okoliczności związanych z nieprzekazywaniem powodowi “frontu robót”, nie można jednak ustalić, czy były to okoliczności jedyne i wystarczające dla przyjęcia, że powód nie ponosi winy w wykonaniu zobowiązania, czyli wszystkich prac objętych WPN, co trafnie eksponuje apelujący. Okoliczności te mogą wynikać jedynie z zeznań świadków i korespondencji email, brak jest natomiast jednoznacznie specjalistycznej oceny, czy rzeczywiście powód nie miał możliwości wykonania zobowiązania w zakresie wszystkich prac w terminie. Najważniejszym elementem wstrzymującym prace powoda było nieuruchomienie agregatów przez powódkę i bez odwołania się do wiedzy specjalistycznej można jednoznacznie stwierdzić, że wywołało to co najmniej poważne trudności w uruchomieniu systemów, które wymagają przecież zasilania. Okoliczność ta wynika nie tylko z zeznań świadków i powoda, ale także przykładowo w emailu z 30 września 2021 r. powód wyjaśniał, że problemy z agregatami na okręcie uniemożliwiają mu kontynuowanie procesu synchronizacji automatyki, czyli prac związanych z GTR. Świadek J. W. potwierdził uszkodzenie agregatu i brak możliwości uruchomienia przez powoda pulpitu nawigacyjnego ze względu na niewykonanie prac przez innych wykonawców. Z zeznań świadka powołanego przez stronę pozwaną P. G. (1) wynika, że powód nie mógł zakończyć prac w umówionym terminie, ponieważ nie zostały zakończone prace, za które odpowiadała pozwana, nie dostarczono odpowiednich materiałów albo konieczne były dodatkowe ustalenia. Zeznania wszystkich świadków potwierdzają, że uruchomienie głównej tablicy rozdzielczej wymagało uprzedniego uruchomienia agregatów, a pracę w tym zakresie nie należały do powoda i agregaty nie zostały ostatecznie uruchomione. Sąd Okręgowy odwołał się do zeznań świadków D. W. i P. G. (1), z których wynika, że powód nie mógł zakończyć prac, ponieważ inni wykonawcy nie zakończyli swoich prac oraz odwołał się do szeregu wiadomości email z których wynika niemożność wykonywania prac przez powoda, co było spowodowane opóźnieniami po stronie pozwanej. Z zeznań świadka P. G. (1), pracownika strony pozwanej (k. 810 v. 00:12:34) wynika, że było kilka prac, których powód nie mógł zrealizować na czas (około 10 – 12); mogły to być takie przyczyny, że nie dotarł materiał albo prace innego wykonawcy nie zostały wykonane albo konieczne były inne ustalenia. Apelujący odniósł się do tych zeznań, z których wynika także, że w około 32 WPN niewykonywanie zobowiązania przez powoda nie znajdowało żadnego uzasadnienia, przy czym wbrew art. 368 § 1 ( 3) k.p.c. nie oznaczył części zapisu wskazującego na ten ostatni fakt. Wiarygodność świadków co do około 11 wymienionych przypadków nie budzi wątpliwości, skoro relacja ta pochodzi od osób związanych z wykonaniem umowy ze strony pozwanej i jest podobnie przekazywana przez innych świadków i powoda. Jeśli zaś istniały inne WPN, których powód nie wykonał w terminie z przyczyn leżących po jego stronie, to należało odnieść się do konkretnych okoliczności, przykładowo je wymieniając, co z zeznań świadków nie wynika. Nie wyklucza to oczywiście konstatacji, że mogą istnieć takie prace, których powód nie wykonał z przyczyn leżących po jego stronie. Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił w uzasadnieniu wyroku okoliczności, które mogłyby wskazywać na brak winy powoda w niewykonaniu zobowiązania, jednak konkretne okoliczności w tym zakresie nie wynikają z materiału dowodowego sprawy. Z zeznań części świadków wynikają oceny, że nie było przeszkód, aby powód zakończył prace w terminie, jednak jest to wyłącznie ocena zaistniałych faktów bez podawania konkretów. Wadliwość w ocenie materiału dowodowego sprawy nie ma miejsca, skoro Sąd nie odnosi się do ocen formułowanych przez świadków.

170 Istotne są fakty jednoznaczne wskazującą na brak współdziałania pozwanej w wykonaniu zobowiązania, które doprowadziły Sąd pierwszej instancji do wniosku o braku winy powoda, a Sąd drugiej instancji do wniosku o sprzeczności żądania zapłaty kar umownych z zasadami współżycia społecznego.

171 30. Należy przypomnieć, że Sąd nie mógł oprzeć się na wiedzy specjalistycznej, ponieważ strona powodowa związana dowodem braku winy nie wniosła przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego. Trafnie wskazuje apelujący, jednak dopiero w apelacji, że dla ustalenia braku winy powoda konieczne jest uchwycenie związku czasowego i zależności między opóźnieniem powoda w wykonaniu wszystkich poszczególnych prac a opóźnieniem w wykonywaniu prac zleconych przez stronę pozwaną, a których zakończenie z kolei umożliwiało rozpoczęcie prac przez powoda. Ujmując tę kwestię inaczej, konieczne jest ustalenie, czy powód mógł zakończyć prace w terminie, mimo opóźnień ze strony pozwanej. Trafnie wskazuje apelujący, że powód nie udowodnił, że nie miał możliwości ukończenia pracy na wszystkich 62 WPN. W rozważanym zakresie zarzut naruszenia art. 278 k.p.c. jest częściowo zasadny, błędnie przyjęto bez odwołania się do wiedzy specjalistycznej, że wszystkie okoliczności związane z nieprzekazywaniem powodowi prac decydowały o braku winy, co oznacza, że powód nie udowodnił w tym procesie i co nie jest wiążące dla innych procesów, że nie ponosi winy za niewykonanie, co należy podkreślić, wszystkich prac w terminie. Jednak również i ta okoliczność nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, ponieważ powód udowodnił brak współdziałania pozwanej w wykonaniu zobowiązania, którego natężenie wskazuje na sprzeczność żądania zapłaty kar umownych z zasadami współżycia społecznego.

172 31. Jednym z elementów bez wątpienia negatywnie wpływających na tempo prac powoda było przeholowanie okrętu do S.. Ostateczny termin zakończenia prac został ustalony aneksem numer (...) na dzień 31 lipca 2021 roku; z treści apelacji wynika, że apelujący łączy okoliczności, które mogą decydować o braku zawinienia powoda w opóźnieniu wykonania prac jedynie z okresem między podpisaniem aneksu a ustaloną datą zakończenia prac. Bezspornie przyczynami podpisania aneksu były okoliczności istniejące przed tym zdarzeniem, zatem na kwestię zawinienia powoda należy spojrzeć się przez pryzmat również i tych okoliczności. Z zeznań powoda wynika, że wymuszono na nim podpisanie aneksu, grożąc, że “niepodpisanie źle się dla niego skończy“. We wrześniu zaś oświadczono powodowi, że musi wykonywać polecenia pozwanej, ponieważ “firma zostanie wyrzucona z okrętu i więcej nie znajdzie zatrudnienia czy kontraktów w stoczniach, w których rządzi (...)”. Z zeznań powoda wynika, że wykonanie wszystkich prac do 31 lipca 2021 roku było nierealne, nawet przy uwzględnieniu wskazywanego przez niego zaawansowania prac na 95% i chociaż z tego powodu, że w dalszym ciągu były niesprawne agregaty. Do podpisania aneksu miało dojść po kontroli NIK, co miało miejsce w czerwcu 2021 roku. W tej sytuacji logiczne jest, że stocznia chcąc zabezpieczyć swoje interesy musiała dysponować harmonogramem wskazującym na krótki czas wykonania zobowiązaniem, bez względu na realia. Okoliczności te czynią wiarygodnymi zeznania powoda, że de facto termin wykonania zobowiązania został jemu narzucony. Uwagi apelującej dotyczące kwestii harmonogramu załączonego do aneksu numer (...), a sprowadzające się do twierdzenia, że powód negocjował treść aneksu i wyraził na niego zgodę są niepodważalne, skoro doszło do podpisania dokumentu, jednak z zeznań powoda wynika, że przebieg negocjacji nie pozostawiał powodowi wyboru. Zeznania świadka L. G., M. N. i P. G., z których ma wynikać, że harmonogram przedstawił powód, nie są niewiarygodne, jednak propozycja powoda nie mogła być inna. W opisanym zakresie nie doszło do naruszenia art. 233 § 1 k.p.c.

173 32. Ocena okoliczności utrudniających wykonanie zobowiązania, a które Sąd Okręgowy uznał za wyłączające winę powoda, powinna odbywać się przy uwzględnieniu okoliczności mających miejsce przed podpisaniem aneksu numer (...), zatem także przy uwzględnieniu skutków holowania okrętu do S.. Apelujący wskazuje, że jeśli przyjąć sześciomiesięczne opóźnienie w wykonaniu prac wskutek holowania okrętu, to okres ten został już uwzględniony przez uprzednio zawarte aneksy wydłużające termin wykonania umów. Nie jest to jednak wniosek oparty na materiale dowodowym i nielogiczny, ponieważ dokładnie nie wiadomo, czy aneksy uwzględniały czas holowania statku i z tej przyczyny je zawarto, czy też zawieranie aneksów uwzględniało zupełnie inne przyczyny mające wpływ na termin wykonania zobowiązania, przykładowo konieczność dokonywania uzgodnień, oczekiwania na materiał albo wykonanie prac przez innych podwykonawców. Z umowy ramowej wynika, że termin realizacji prac miał ulegać przedłużeniu o czas niezbędny na wykonanie prac dodatkowych (§ 3 ust. 1), te zaś wielokrotnie zlecano powodowi. Nie można wykluczyć, że czas wykonania umowy przedłużony aneksami uwzględniał inne przyczyny, a zatem wykonanie prac dodatkowych, a nie czas holowania statku. Przemieszczenie okrętu jest jednym z elementów wskazującym na utrudnienia w realizacji umowy wywołane postawą pozwanej, zatem brak współdziałania w wykonaniu zobowiązania.

174 33. Sąd Okręgowy trafnie ocenił zeznania świadków oraz powoda, z których wynikają problemy decyzyjne wywołujące nieprzekazywanie powodowi informacji oraz niewystawianie dokumentów zlecenia, co uniemożliwiało wystawianie faktur i otrzymywania należności. We wskazanym zakresie Sąd Apelacyjny w całości odwołuje się do ocen już dokonanych przez Sąd Okręgowy, dodatkowo wskazując, że kwestia niewystawiania przez pozwaną zleceń na określone prace wynika z zeznań powoda, a twierdzenia apelującej w tym zakresie nie są poparte materiałem dowodowym i pozostają w sprzeczności z zapisami umowy ramowej. W § 5 umowy zapisano, że obowiązkiem zamawiającego jest wydanie wykonawcy podpisanego zlecenia przed rozpoczęciem prac, a fakt związania stron umową ramową będzie wynikał z dalszej części uzasadnienia.

175 34. Na podstawie dowodów zgromadzonych w aktach sprawy nie można jednoznacznie ustalić konkretnych okoliczności związanych ze zmianą dokumentacji odbiorowej, w szczególności wskazywanej przez Sąd Okręgowy, które utrudniały powodowi wykonywanie zobowiązania. Trafnie apelujący wskazuje, że po dokonaniu odbioru 17 WPN powód dostarczył dokumentację we wrześniu 2021 roku, nie formułując jednak na tej podstawie żadnych konsekwencji w zakresie rozstrzygnięcia. Podobnie tezy dotyczące wadliwości dokumentacji odbiorowej sporządzanej przez powoda mogą wskazywać na nienależyte wykonanie zobowiązania, co jednak nie jest przedmiotem zarzutu potrącenia. Wskazane okoliczności pozostają bez wpływu na treść wyroku.

176 35. Na podstawie dowodów z akt sprawy nie można ustalić, czy pozwana dysponowała odpowiednią ilością pracowników dla obsługi kontraktu; jest to okoliczność nieistotna. Istotne jest to, że z zeznań powoda wynika, że były takie sytuacje, kiedy oczekiwano na odbiór WPN albo nie uzyskiwano zleceń na dane prace. Istotna była więc organizacja pracy strony pozwanej i są to okoliczności wskazujące na brak współdziałania.

177 36. Kwestia braków kadrowych po stronie powoda nie jest udowodniona; nie wiadomo jaka ilość pracowników była potrzebna, aby prace wykonać. Kwestia ta mogła mieć wpływ na terminowość prac powoda, jednak nie ma dowodu, który pozwalałby ustalić, że była jedyną przyczyną opóźnień wykonywania prac.

178 37. Wskazana wyżej argumentacja jest podstawą dla ustalenia, że powód nie wykazał, że nie ponosi winy za niewykonanie wszystkich zleconych prac, jednak udowodnił, że wadliwość działania pozwanej ewidentnie wpłynęła na opóźnienie w wykonaniu prac. Wymienione wyżej i szczegółowo opisane działania i zaniechania pozwanej negatywnie wpłynęły na pracę powoda co oznacza brak współdziałania w wykonaniu zobowiązania (art. 354 § 2 k.c.). Nie oznacza to, że jedynie dający zlecenie, który należycie wykonuje swoje obowiązki w zakresie współdziałania w wykonaniu zobowiązania może żądać kar umownych zastrzeżonych na wypadek opóźnienia z przyczyn leżących po stronie wykonawcy; rzecz w tym, że w rozpoznawanej sprawie ilość oraz natężenie zaniechań strony pozwanej jest tego rodzaju, że wywołuje sprzeczność żądania zapłaty kary umownej z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Dla oceny tej sytuacji bez znaczenia pozostaje nieskorzystanie przez powoda z możliwości odstąpienia od umowy na podstawie art. 640 k.c. Wskazany instrument ochrony praw przyjmującego zlecenie nie wyklucza możliwości odwołania się do sprzeczności żądania zapłaty kar umownych z tytułu opóźnienia z zasadami współżycia społecznego na podstawie art. 5 k.c. Żadna ze stron nie złożyła wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego na okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia, w ocenie Sądu Apelacyjnego ocena zawinienia powoda wyłącznie w oparciu o zeznania świadków i powoda czyniło - jednak jedynie częściowo - zasadnym zarzut naruszenia art. 278 k.p.c. Wyrok sądu musi lokować się w płaszczyźnie ogólnie rozumianych i powszechnie przyjętych zasad sprawiedliwości i współżycia społecznego. Ogólnie pojęte zasady słuszności i sprawiedliwości obowiązujące w obrocie gospodarczym nie będą spełnione, jeśli powód nie uzyska wynagrodzenia za bezusterkowe wykonane prace oraz dostarczone materiały, w sytuacji, kiedy strona pozwana co najmniej w znacznym stopniu przyczyniła się do opóźnienia strony powodowej, co warunkuje zapłatę kary umownej i skuteczność potrącenia. Sprzeczne z zasadami współżycia społecznego jest również żądanie zapłaty kary umownej w pełnej wysokości, kiedy zdecydowana część prac, oceniana przez powoda na 90%, została wykonana. Żądanie zapłaty całej kary umownej nie pozostaje w żadnej proporcji z opóźnieniem powoda oraz stopniem wykonania zobowiązania. Są to elementy powszechnie przyjęte jako decydujące o możliwości miarkowania kary umownej, jednak w rozpoznawanej sprawie wpisują się w argumentację sprzeczności żądania zapłaty kary umownej z zasadami współżycia społecznego. W rezultacie Sąd Apelacyjny doszedł do wniosku, że strona powodowa bezspornie udowodniła istnienie szeregu okoliczności mających wpływ na opóźnienie, a które leżały po stronie pozwanej. Wykonała znaczną część zobowiązania realizując wieloletni kontrakt ze stroną powodową. Żądanie zapłaty kar umownych z tytułu opóźnienia jest w takiej sytuacji sprzeczne zasadami współżycia społecznego, co decyduje o oddaleniu apelacji. Wobec rozbudowanej treści apelacji konieczne są jednak dalsze uwagi.

179 38. Kwestia odmowy autentyczności i wiarygodności protokołu odbioru montażowego z 12 października 2021 r., podpisanego 14 października 2021 r., stwierdzającego, że żaden z WPN przedstawionych przez powoda do odbioru montażowego nie nadaje się do odbioru i szerzej rozwijane kwestie przez apelującej (pkt 3. ppkt 4 apelacji) nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. W odniesieniu do jakości wykonanych przez powoda prac, ewentualne roszczenia z tego tytułu nie są przedmiotem zarzutu potrącenia. W odniesieniu do zakresu wykonanych przez powoda prac, protokół ten nie może być podstawą dla ustalenia, ponieważ został sporządzony bez udziału strony powodowej, co trafnie wyjaśnił Sąd pierwszej instancji i co Sąd drugiej instancji w pełni akceptuje. Bez dowodu z opinii biegłego nie jest możliwe ustalenie, czy są to wady na tyle istotne, że stanowią o niewykonaniu zobowiązania w całości w zakresie określonych WPN. Nie ma potrzeby jednak ustaleń w tym zakresie, ponieważ z zeznań powoda wynika, że wykonano około 90% prac i to jest wystarczający dla rozstrzygnięcia.

180 39. Podnoszona przez apelującej kwestia racjonalności odstąpienia od umowy przez stronę pozwaną oparta na twierdzeniu, że powód nie ukończył prac w 90 - 95%, ponieważ kolejny przedsiębiorca potrzebował 12 miesięcy intensywnej pracy, nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia. Kwestia racjonalności w ogóle pozostaje poza zakresem orzekania sądu. Stopień zakończenia prac przez powoda wynika z jego zeznań; kolejny wykonawca potrzebował 12 miesięcy na dokończenie prac, jednak nie wiadomo, jakie dokładnie prace wykonywał, czy były to prace dodatkowe, ponadto potrzebny był czas na zinwentaryzowanie prac powoda, ich sprawdzenie i ustalenie ewentualnych wad. Jest możliwe, że wymagany był czas na usuwanie usterek i wad prac wykonanych przez powoda, co nie było przedmiotem rozstrzygania w tej sprawie. Z faktu, że kolejny wykonawca wykonywał prace przez 12 miesięcy nie wynika, że stopień zaawansowania prac powoda nie wynosił 95%. Nie wiadomo, co obejmowały prace kolejnego wykonawcy,

181 40. Podobnie bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy pozostaje kwestia WPN 117 dotyczącego wody lodowej. System ten bez wątpienia został uszkodzony przez stronę pozwaną i nieprzekazany powodowi na czas, co jest okolicznością świadczącą o braku współdziałania pozwanej. Apelujący nie powołuje się na żadne konsekwencje twierdzonego przez siebie faktu, że WPN nie nadawał się do zdania w październiku 2021 roku.

182 41. Sąd pierwszej instancji trafnie, choć zbędnie, zbędnie odniósł krytycznie do korelacji czasowej między wypowiedzeniem umów a zablokowaniem dostępu na teren pozwanego; jest to okoliczność, która nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia.

183 42. Szeroko uzasadnione przez apelującej “niewłaściwe odczytywanie intencji pozwanego” pozostaje poza faktami, które są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Pozwana miała prawo oczekiwać i wymagać realizacji kontraktu i akcentować to w różnej formie za wyjątkiem gróźb niezawierania kontraktów z żadną inną stocznią, zarządzaną przez osoby z nominacji partii rządzącej.

184 43. Podobnie kwestia ewentualnych błędów powoda w dokumentacji zdawczej albo opóźnienia w jej przekazywaniu nie zmieniają ceny żądania strony pozwanej jako sprzecznej z zasadami współżycia społecznego.

185 44. Zarzut naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. może być skuteczny jedynie wtedy, kiedy sąd nie uwzględnił materiału faktycznego i stanu prawnego istniejącego na datę zamknięcia rozprawy. Zarzut apelacji wskazuje na materiał procesowy istniejący w chwili zamknięcia rozprawy, ponieważ dotyczy wiadomości email, które zostały załączone w odpowiedzi na pozew. Tak sformułowany zarzutu apelacji stanowi powielenie zarzutu naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. przez nierozważenie całości materiału procesowego sprawy. Zarzut ten jest bezpodstawny, Sąd pierwszej instancji uwzględnił rozważając materiał procesowy sprawy korespondencję email oraz zeznania świadków wskazywane przez apelującej, przyjmując tezę o braku winy pozwanego; nie doszło zatem do naruszenia art. 316 § 1 k.p.c.

186 45. Sąd pierwszej instancji nie naruszył art. 65 § 2 k.c. interpretując użyte w umowach łączących strony sformułowanie “opóźnienie” jako “zwłokę”, zatem zawinione opóźnienie. Jak wskazywano, w umowach w odpowiednich paragrafach przewidujących możliwość odstąpienia od umowy przyjęto, że odstąpienie to jest możliwe z przyczyn leżących po stronie wykonawcy. Zasadą jest odpowiedzialność dłużnika na zasadzie winy, zatem w razie wyjątkowego odstępstwa, brak winy, czyli odpowiedzialność obiektywna, powinna być wyraźnie wyartykułowana. Sformułowanie “przyczyny leżące po stronie wykonawcy” jest odwołaniem się do winy, zatem pozwana mogła odstąpić od umowy na wypadek zawinionego opóźnienia, zatem zwłoki powoda.

187 46. Rozważenie zarzut naruszenia art. 65 § 2 k.c. w odniesieniu do wysokości kary umownej, z uwagi na rozstrzygnięcie Sądu pierwszej i drugiej instancji, jest oczywiście bezprzedmiotowe.

188 47. Kolejny zarzut naruszenia art. 65 § 2 k.c. przez przyjęcie, że umowy łączące strony nie zostały zawarte w ramach umowy ramowej z 19 maja 2017 roku przez odwołanie się do zapisu, który istnieje w każdej z umów, że umowa ta zastępuje wszelkie wcześniejsze ustalenia stron dotyczące prac, jest oczywiście bezzasadny. Umowa ramowa nie jest umową, która “dotyczy prac”, ponieważ na jej podstawie nie zlecono żadnych prac, a ustalono sposób wykonywania innych umów, w tym jak wskazywano, obowiązek pozwanej wystawienia zleceń przed rozpoczęciem prac. Dowodzenie w apelacji, że zlecenia miały wyłącznie charakter księgowy, wobec treści umowy ramowej i nie wyłączenia jej innym kontraktem, jest bezpodstawne.

189 48. Według art. 11 ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych, odsetki za opóźnienie w spełnieniu każdej niezapłaconej części świadczenia w części oraz kwota stanowiąca rekompensatę za koszty odzyskiwania należności w tej części przysługuje stronie transakcji handlowej, jeśli sposób spełnienia świadczenia pieniężnego w części został ustalony w harmonogramie, który de facto stanowi umowę stron w tym przedmiocie. Należności przewidziane ustawą przysługują za częściowe niespełnienie świadczenia pieniężnego wtedy, kiedy taki sposób spełnienia świadczenia został ukształtowany umową stron, bez względu na okoliczność, czy została nazwana harmonogramem. Wbrew twierdzeniom apelującej, warunkiem przyznania należności z ustawy nie jest jedynie ustalenie kilku transakcji handlowych, ale również ustalenie, że umowa przewidywała częściowe płatności w ramach jednej transakcji handlowej. Umowy strony regulujące płatności (§ 6) przewidują płatności częściowe na podstawie faktur częściowych wystawianych przez wykonawcę zgodnie ze szczegółowym harmonogramem, który stanowił załącznik do umów oraz płatność końcową po zakończeniu i odbiorze końcowym całości prac na podstawie faktury końcowej. Bez względu na istnienie dokumentu, który nazwany został harmonogramem albo jego aktualizację, umowa stron przewidywała płatności częściowe na podstawie faktur częściowych wystawianych przez powoda, które dotyczyły zrealizowanych zleceń. Dotyczy to zleceń wykonywanych w ramach umów oraz jako prace dodatkowe. Taka interpretacja umowy wynika również z zachowania pozwanej, która dokonywała częściowych płatności na podstawie faktur dotyczących poszczególnych zleceń przez lata współpracy stron. Faktury dotyczące sprzedaży materiałów dotyczą już każdej odrębnej transakcji handlowej powstałej na podstawie odrębnej umowy. Z materiału dowodowego sprawy nie wynika, aby rzeczy sprzedane stronie pozwanej były tego samego rodzaju, a poszczególne należności z tytułu ceny stanowiły część ceny z jednej umowy sprzedaży, umowy te dotyczyły dwóch rodzajów kabla okrętowego, materiałów elektrycznych, masy uszczelniającej, stacji sterującej, a więc faktury nie dotyczyły jednej transakcji handlowej. Zarzut naruszenia art. 10 i 11 ustawy o transakcjach handlowych jest oczywiście bezzasadny. W zakresie wysokości roszczenia o rekompensatę z rozważanego tytułu Sąd Apelacyjny w całości odwołuje się do ustaleń Sądu Okręgowego.

190 49. Reasumując, powód nie udowodnił braku winy w niewykonania całości zobowiązania, jednak udowodnione okoliczności utrudniające wykonanie zobowiązania, leżące po stronie pozwanej, uznane prze Sąd pierwszej instancji za wyłączające winę powoda w opóźnieniu, zostały uznane przez Sąd Apelacyjny za uzasadniające sprzeczność żądania zapłaty kary umownej z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.). Żądanie ich zapłaty nie korzysta zatem z ochrony. Doszło do naruszenia art. 278 k.p.c. i 233 § 1 k.p.c. jedynie w odniesieniu do części materiału procesowego, jednak pozostaje to bez wpływu na rozstrzygniecie. Apelacja pozwanej podlegała zatem oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c. Pozwana przegrała sprawę i jest zobowiązana do zwrotu powodowi celowych kosztów procesu, wynagrodzenia adwokata ustalonego na podstawie § 2 pkt 1 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

191 50. Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem z 10 listopada 2023 roku zasądził od pozwanej na rzecz powoda 39.007,18 zł tytułem kosztów postępowania zabezpieczającego, w tym 2.700 zł tytułem kosztów zastępstwa prawnego w postępowaniu zabezpieczającym. Sąd Okręgowy ustalił, że prawomocnym postanowieniem komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym Szczecin- Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie ustalono koszty postępowania zabezpieczającego wszczętego w oparciu o tytuł zabezpieczenia, zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie z 14 września 2023 roku. Stwierdzono, że o kosztach postępowania zabezpieczającego rozstrzyga na wniosek strony sąd, który udzielił zabezpieczenia, jeśli koszty te powstały po wydaniu orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie. Sąd Okręgowy przyjął, że powód posiadał tytuł zabezpieczenia i miał prawo go wykonać, podjął działania, które zmierzają do zabezpieczenia roszczenia, który zostały przez ustawodawcę przewidziane. Nie wykazano, aby powód nadużył prawa procesowego. Sąd Okręgowy odwołał się do ogólnych zasad odpowiedzialności za wynik sprawy określonych w art. 98 k.p.c. i przyjął, że powód wygrał sprawę, co oznacza obowiązek zwrotu kosztów postępowania zabezpieczającego.

192 51. Postanowienie zostało zaskarżone zażaleniem przez stronę pozwaną która zarzuciła naruszenie art. 98 § 1 k.p.c. przez zasądzenie kosztów, które nie były niezbędne do celowego dochodzenia praw, gdyż nie istniało żadne ryzyko niewykonania przez obowiązanego wyroku, art. 4 ( 1) k.p.c. w zw. z art. 98 § 1 k.p.c. przez zasądzenie od obowiązanego na rzecz uprawnionego kosztów poniesionych wyłącznie w celu nadużycia prawa podmiotowego, art. 98 § 1 w zw. z art. 745 § 1 k.p.c. przez wydanie postanowienia przez Sąd Okręgowy, mimo że wyrok wydany w sprawie został zaskarżony, a więc nie zapadło jeszcze orzeczenie kończące postępowanie w sprawie. Skarżący argumentował, że zasądzone koszty nie są niezbędne i celowe, uprawniony przed skierowaniem do wykonania tytułu zabezpieczenia powinien każdorazowo ocenić, czy uzyskanie zabezpieczenie jest w rzeczywistości niezbędne i celowe. Sam fakt uzyskania formalnej możliwości wykonania zabezpieczenia nie przesądza o tym, że realizacja tytułu egzekucyjnego będzie stanowiła niezbędny i celowy koszt dochodzenia praw. Skarżący wskazał, że pozwana dysponuje olbrzymim majątkiem w postaci nieruchomości, urządzeń oraz wypracowuje znaczące zyski z działalności gospodarczej. Aktywa, w tym nieruchomości, mają wartość około 83 milionów złotych, a czysty majątek obowiązanego, uwzględniający aktywa pomniejszone o zobowiązania i rezerwy na zobowiązania, przekracza 33 miliony złotych. W ocenie skarżącego, powód nadużył prawa podmiotowego, ponieważ wykonanie zabezpieczenia miało inny cel, niż dochodzenie praw objętych procesem. Intencją uprawnionego było wykorzystanie zabezpieczenia dla umniejszenia renomy pozwanej, potrzeby publikacji prasowych, postępowanie zabezpieczające wszczęto 5 października 2023 roku, 6 października było wykonane w całości i w tym samym dniu na portalu (...) pojawił się obszerny artykuł wskazujący na kłopoty finansowe strony pozwanej, co miało ewidentne wydźwięk polityczny przed wyborami. Powód poinformował media o zajęciu natychmiast po wszczęciu postępowania albo przed jego wszczęciem; autor artykułu musiał mieć dostęp do informacji, skoro zamieszczono został na portalu 6 października o godzinie 13:35. Według pozwanego, wykonanie zabezpieczenia służyło innym celom, niż dochodzeniu praw. Informacja o zajęciu rachunków bankowych obniża renomę obowiązanego i wpływa na jego ocenę pod kątem rzetelności w obrocie gospodarczym.

193 52. W odpowiedzi na zażalenie pozwany wniósł o jego oddalenie i zasądzenia kosztów postępowania zażaleniowego oraz przeprowadzenie dowodu z wydruków z elektronicznych ksiąg wieczystych mających obrazować celowość wszczęcia postępowania zabezpieczającego. W ocenie powoda, wszczęcie postępowania zabezpieczającego było celowe, ponieważ istniało ryzyko niewykonania wyroku. Uprawniony odwołał się do sprawozdania z działalności obowiązanego za 2022 rok i do spadającego wskaźnika (...). Wskazano na wysokość hipotek umownych wpisanych na rzecz jednego wierzyciela, Funduszu (...) Spółek spółki akcyjnej w W.. W grudniu 2022 roku obowiązana otrzymała od wskazanego wierzyciela pożyczkę, która została zabezpieczona hipoteką na 45 milionów złotych.

194 53. Sąd Apelacyjny w Szczecinie postanowieniem z 29 maja 2024 roku uchylił postanowienie Sądu Okręgowego przyjmując, że wydane zostało ono przedwcześnie, przed uzyskaniem prawomocnego orzeczenia Sądu Apelacyjnego.

195 54. W rozważanej sytuacji procesowej istniały dwie możliwości rozstrzygnięcia w przedmiocie zasadności postanowienia Sądu Okręgowego zasądzającego koszty postępowania zabezpieczającego. Pierwsze to nieorzekanie o zażaleniu w toku postępowania apelacyjnego, lecz w orzeczeniu Sądu Apelacyjnego kończącym postępowanie, jako odrębne rozstrzygniecie. W takiej sytuacji znana jest strona wygrywająca sprawę i zobowiązana do poniesienia kosztów. Drugie z rozwiązań procesowych opiera się na założeniu, że o kosztach postępowania zabezpieczającego należy orzec w prawomocnym orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie, ponieważ dopiero wtedy wiadomo, która strona wygrała sprawę. W postanowieniu Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 29 maja 2024 roku błędnie zatem wskazano, że postanowienie Sądu Okręgowego zostało wydane przedwcześnie. Obie sytuacje są dopuszczalne procesowo, przy czym w razie uchylenia postanowienia w przedmiocie kosztów postępowania zabezpieczającego wydanego przez sąd pierwszej instancji, rozstrzygnięcie w tym przedmiocie powinno być zawarte w wyroku sądu drugiej instancji wraz z kosztami postępowania zażaleniowego.

196 55. Przy rozstrzyganiu w przedmiocie kosztów postępowania zabezpieczającego Sąd Apelacyjny miał zatem na względzie argumentację przytoczoną przez stronę skarżącą w zażaleniu oraz w kolejnym wpisie przygotowawczym w postępowaniu zażaleniowym oraz w odpowiedzi na zażalenie.

197 56. Istota rozstrzygnięcia w rozważanym przedmiocie, prawidłowo uchwycona przez skarżącego przez odwołanie się do art. 98 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c., sprowadza się do ustalenia, czy koszty postępowania zabezpieczającego są celowe i niezbędne dla dochodzenia praw stwierdzonych tytułem egzekucyjnym, zatem czy istniało ryzyko niewykonania wyroku. Skarżący trafnie wskazuje, że sam fakt posiadania tytułu egzekucyjnego nie decyduje o tym, że wszczęcie postępowania egzekucyjnego celem wykonania zabezpieczenia jest celowe, a zatem, że koszty tego postępowania powinien ponieść obowiązany. Przed wszczęciem postępowania zmierzającego do dokonania zabezpieczenia uprawniony jest zobowiązany do oceny, czy istnieje realne ryzyko niewykonania zobowiązania. Ocena musi być dokonywana w odniesieniu do modelu przeciętnego, racjonalnie działającego i dobrze poinformowanego uczestnika obrotu gospodarczego. Należy zatem odpowiedzieć na pytanie, czy przeciętny uczestnik obrotu gospodarczego, mając dostęp do powszechnie dostępnych informacji, mógł przewidywać, że istnieje zagrożenie do wykonania wyroku. Celem postępowania zabezpieczającego jest zapewnienie wykonania orzeczenia, uprawiony nie może ryzykować, że obowiązany nie dysponuje obecnie albo utraci w niedalekiej przyszłości majątek niezbędny dla zaspokojenia roszczenia, zatem wszelkie wątpliwości w zakresie celowości wszczęcia postępowania zabezpieczającego należy rozstrzygać na korzyść uprawnionego.

198 57. Przy ocenie celowości wszczęcia etapu wykonawczego postępowania zabezpieczającego wstępnie należy wskazać, że prawidłowo skarżący wskazuje, że wysokość hipotek obciążających nieruchomości nie ma znaczenia dla ustalenia stanu majątkowego pozwanej, ponieważ część z zabezpieczonych wierzytelności mogła zostać spłacona, zatem jedynym miarodajnym dokumentem jest sprawozdanie finansowe za 2022 rok, z którego wynika wysokość zobowiązań i rezerw na zobowiązania. Zysk ze sprzedaży wyniósł 1,26 miliona złotych, co stanowiło wyraźna poprawę w stosunku do 2012 r., kiedy spółka wykazała stratę, a zysk netto wygenerowała jedynie sprzedaż nieruchomości w Ś.. Może to sugerować poprawę kondycji finansowej i czynić nieistotnym spadek (...), w 2021 roku, jak wskazano, generowany sprzedażą nieruchomości, a nie przychodami operacyjnymi. Wysokość aktywów wskazano na blisko 83 miliony, zobowiązania i rezerwy na zobowiązania na około 49 milionów, co oznacza około 34 miliony nadwyżki wartości czystego majątku nad zobowiązaniami i rezerwami na zobowiązania. Nie powinno to także wywoływać obaw co do możliwości zaspokojenia roszczenia. W sierpniu 2022 r. dostępny był jednak raport NIK ((...)), z którego wynikało, że „w latach 2017–2021 G. z powodu trudnej sytuacji finansowej realizowała łącznie cztery plany naprawcze, ale ich realizacja nie przyczyniła się jednak w badanym okresie do poprawy kondycji finansowej Stoczni. Działalność G. w latach 2017–2020 – z wyjątkiem 2018 r. (zysk netto w kwocie 1,5 mln zł) – zamykała się stratą netto wynoszącą od 7,2 mln zł (za 2017 r.) do 23,6 mln zł (za 2020 r.). G. była podmiotem niesamodzielnym finansowo, zagrożonym utratą płynności finansowej, a jej działalność była nierentowna. W coraz większym stopniu korzystała z pożyczek od większościowego akcjonariusza, tj. (...). Skumulowana strata G., łącznie z wynikiem za 2020 r., wyniosła ponad 104 mln zł.”. W grudniu 2022 roku obowiązane uzyskał od Funduszu (...) spółek spółki akcyjnej w W. kolejną pożyczkę zabezpieczoną hipoteką, Przy takiej ocenie działalności spółki do sierpnia 2022 i kolejne pożyczce uprawniony mógł uzyskać wątpliwość co do rzeczywistego stanu majątkowego pozwanej. Uprawniony trafnie wskazuje, że jeśli sytuacja majątkowa strony powodowej była dobra, to udzielenie pożyczki jest zbędne. Ewentualne wszczęcie postępowania egzekucyjnego z majątku ruchomego lub nieruchomego strony powodowej jest oczywiście bardziej kłopotliwe i kosztowne, niż zajęcie rachunku bankowego. Decyzja powoda o wszczęciu postępowania zabezpieczającego przed komornikiem nie może uznana za jednoznacznie uzasadnioną, uprawniony powinien zdawać sobie sprawę z możliwości wyegzekwowania świadczenia, jednak stałe zadłużanie się pozwanej oraz raport NIK mogły sugerować, że sytuacja majątkowa strony pozwanej może łatwo ulec zmianie w sposób utrudniający uzyskanie zaspokojenia wierzytelności. Należy mieć również na uwadze, że decyzja ta była podejmowana w drugiej połowie 2023 roku, zatem kilka miesięcy po ostatnim dostępnym sprawozdaniu rachunkowym. Wątpliwości w zakresie celowości wszczęcia fazy wykonawczej postępowania zabezpieczającego Sąd Apelacyjny rozstrzygnął na korzyść uprawnionego przyjmując, że w opisanej sytuacji koszty postępowania zabezpieczającego są celowe i podlegają zwrotowi przez stronę przegrywającą sprawę.

199 58. Kwestia nadużycia prawa procesowego nie przedstawia się tak, jak sugeruje skarżący, ponieważ sankcjonowanie czynności procesowej strony, która została podjęta niezgodnie z celem przewidzianym ustanawiającą ją normą prawną wymaga normy prawnej przewidującej bezskuteczność takiej czynności. Norma art. 4¹ k.p.c. nie jest regulacją o charakterze ogólnym, na podstawie której można ubezskutecznić czynności procesowe strony. Normą sankcjonującą, w sytuacji, kiedy uprawniony wszczyna fazę wykonawczą postępowania zabezpieczającego i kiedy nie istnieje ryzyko niewykonania orzeczenia, stanowi art. 98 § 1 k.p.c. Zwrotowi podlegają tylko niezbędne i celowe koszty postępowania zabezpieczającego, zatem jeśli strona nadużywa uprawnienia do wszczęcia tego postępowania, sankcją jest nieprzyznanie tych kosztów.

200 59. Może budzić wątpliwości wczesne pojawienie się informacji w mediach o zajęciu rachunków bankowych pozwanej, pozwana nie ma jednak w postępowaniu zażaleniowym wiarygodnych dowodów co do obiegu informacji i że powód wszczął fazę wykonawczą postępowania zabezpieczającego jedynie celem szykany albo uzyskania innych celów. Zachowanie takie należałoby uznać za naganne i jednoznacznie świadczące o niecelowości postępowania zabezpieczającego. Wskazana wyżej argumentacja wskazująca na uzasadnione wątpliwości co do standingu finansowego pozwanej wskazuje jednak na celowość wszczęcia postępowania zabezpieczającego, bez względu na sugestie o szykanie strony pozwanej.

201 60. Ostatecznie strona pozwana zobowiązana jest do zwrotu powodowi kosztów postępowania zabezpieczającego zgodnie z prawomocnym postanowieniem komornika, o czym prawidłowo orzekł Sąd Okręgowy oraz kosztów postępowania zażaleniowego w wysokości 1.800 zł ustalonych na podstawie § 2 pkt 5 w zw. z § 10 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie.

202 Robert Bury