Uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 28 września 2023 r., II Ca 910/23

uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 28 września 2023 r., II Ca 910/23

Tekst

1 Sygn. akt II Ca 910/23

Uzasadnienie

2 Postanowieniem z dnia 27 kwietnia 2023 roku, sygn. akt I Ns 680/19, Sąd Rejonowy w Stargardzie:

3 ustalił, że udział w majątku wspólnym J. L. wynosi 70%, zaś K. L. 30%;

4 ustalił, że w skład majątku wspólnego J. L. i K. L. wchodzi prawo własności nieruchomości w postaci lokalu mieszkalnego numer (...), położonego przy ul. (...) w S., o powierzchni 68 m ( 2), oraz z pomieszczeniem przynależnym w postaci piwnicy numer(...) o powierzchni 9,66 m ( 2), dla której prowadzona jest księga wieczysta numer (...) wraz z prawem związanym w postaci udziału w wysokości 554/10000 w częściach wspólnych budynku, dla którego prowadzona jest księga wieczysta (...) oraz prawie własności gruntu, na którym został posadowiony, o łącznej wartości 307 000,- zł;

5 dokonał podziału majątku wspólnego w ten sposób, że przyznał składnik majątku opisany w punkcie II na wyłączną własność J. L.;

6 zasądził od J. L. na rzecz K. L. 92 100,- zł tytułem spłaty przypadającego jej udziału w majątku wspólnym, płatną w dwóch ratach wynoszących po 46 050,- zł w terminie odpowiednio 3 i 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie na wypadek opóźnienia w płatności którejkolwiek z rat;

7 ustalił, że J. L. dokonał nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny w kwocie 21 615,19 zł;

8 zasądził od K. L. na rzecz J. L. 6 484,56 zł tytułem zwrotu nakładów;

9 udzielił K. L. zabezpieczenia roszczenia opisanego w punkcie IV poprzez ustanowienie na jej rzecz hipoteki przymusowej do kwoty 92 100,- zł na nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta (...);

10 oddalił dalej idące wnioski;

11 ustalił, iż J. L. i K. L. ponoszą koszty procesu po połowie, pozostawiając ich szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu.

12 Uzasadnienie powyższego postanowienia sąd rejonowy zawarł na kartach 632 – 641 akt sprawy.

13 Apelację od powyższego postanowienia złożyła uczestniczka, zaskarżając je w części, tj. w zakresie punktu I, IV, V, VI oraz VIII. Zarzucił:

14 naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 233 § 1 k.p.c. polegające na dokonaniu oceny dowodów w sposób wybiórczy i niewszechstronny, sprzeczny z zasadami wiedzy, logiki i doświadczenia życiowego, poprzez przyjęcie, że w niniejszej sprawie ziściły się przesłanki do ustalenia nierównych udziałów, tj. że J. L. w większym stopniu przyczynił się do powstania majątku wspólnego oraz, że istnieją ważne powody w rozumieniu art. 43 k.r.o., w sytuacji, gdy prawidłowa ocena dowodów wskazuje, że brak jest podstaw do odstąpienia od zasady równych udziałów byłych małżonków w majątku wspólnym,

15 naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 233 § 1 k.p.c. i art. 320 k.p.c. polegające na dokonaniu oceny dowodów w sposób wybiórczy, niewszechstronny, sprzeczny z zasadami wiedzy, logiki i doświadczenia życiowego poprzez przyjęcie, że w niniejszej sprawie koniecznym jest rozłożenie na raty należności zasądzonej od J. L., podczas gdy biorąc pod uwagę aktualne realia ekonomiczne, w tym bardzo wysoką inflację i związaną z tym utratę wartości pieniądza, a nadto czas trwania postępowania (przeszło 5 lat) i bezsporny od początku postępowania sposób podziału, J. L. dysponował wystarczającym czasem aby stosowne środki zgromadzić,

16 naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 233 § 1 k.p.c. polegające na dokonaniu oceny dowodów w sposób wybiórczy, niewszechstronny, sprzeczny z zasadami wiedzy, logiki i doświadczenia życiowego poprzez przyjęcie, że J. L. dokonał nakładów w postaci opłat czynszu i danin publicznoprawnych podczas gdy nie są to nakłady a wydatki, a nadto poczynione zostały przez E. W.,

17 naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 321 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprze zasądzenie od uczestniczki na rzecz wnioskodawcy kwoty 6 484,56 zł tytułem zwrotu nakładów określonych w punkcie V wyroku w części odpowiadającej udziałowi K. L. w majątku wspólnym, podczas gdy żądanie takie nie zostało przez wnioskodawcę w ogóle zgłoszone,

18 naruszenie przepisu prawa materialnego, a mianowicie art. 5 k.c. i art. 45 § 1 zd. 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i nieprawidłowe zastosowanie, polegające na rozliczeniu w niniejszym postępowaniu wydatków w postaci należności opłat czynszu i danin publicznoprawnych, podczas gdy należności te nie powinny być rozliczane, albowiem przedmiotowym lokalem mieszkalnym dysponował wyłącznie wnioskodawca, który udostępnił go córce, uczestniczka była pozbawiona możliwości korzystania z niego i musiała zabezpieczać swoje potrzeby mieszkaniowe na swój koszt, a co za tym idzie, były to wydatki związane z faktycznym korzystaniem z lokalu i służące zaspokojeniu potrzeb wyłącznie jednego z małżonków i nie podlegają rozliczeniu na jego podstawie, a nadto są sprzeczne z zasadami współżycia społecznego,

19 naruszenie art. 206 k.c. w zw. z art. 224 § 2 lub art. 225 k.c. poprzez jego niezastosowanie i oddalenie żądania uczestniczki o zasądzenie na jej rzecz od wnioskodawcy wynagrodzenia za korzystanie przez wnioskodawcę z całej nieruchomości ponad przysługujący mu udział, w sytuacji gdy przez znaczny okres czasu bez uzasadnionego powodu pozbawiona została prawa do czerpania korzyści z przysługującego jej prawa własności.

20 Wskazując na te zarzuty, uczestniczka wniosła o:

21 stwierdzenie, że udziały zainteresowanych w majątku wspólnym są równe,

22 zasądzenie od wnioskodawcy na rzecz uczestniczki 153 500,- zł tytułem spłaty udziału z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w płatności od dnia uprawomocnienia orzeczenia do dnia zapłaty,

23 oddalenie roszczenia J. L. o zasądzenie od uczestniczki K. L. należności z tytułu nakładów na majątek wspólny w całości,

24 zasądzenie od J. L. na rzecz K. L. 53 588,- zł tytułem korzystania z nieruchomości objętej wnioskiem ponad udział w okresie od 7 lutego 2019 roku do 1 czerwca 2023 roku wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia orzeczenia do dnia zapłaty,

25 udzielenie K. L. zabezpieczenia roszczenia o spłatę udziału w majątku wspólnym i wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości objętej wnioskiem ponad udział J. L. poprzez ustanowienie na jej rzecz hipoteki przymusowej do kwoty 260 000,- zł na nieruchomości, dla której prowadzona jest księga wieczysta numer (...).

26 Nadto uczestniczka wniosła o zasądzenie od wnioskodawcy kosztów postępowania apelacyjnego.

27 W uzasadnieniu apelacji uczestniczka rozwinęła postawione zarzuty.

28 W odpowiedzi na apelację wnioskodawca wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania apelacyjnego.

29 Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

30 Apelacja uczestniczki okazała się zasadna jedynie w niewielkim zakresie.

31 Przed przystąpieniem do rozpoznania poszczególnych zarzutów apelacji uczestniczki wyjaśnienia wymaga, iż stosownie do art. 378 § 1 k.p.c. sąd drugiej instancji rozpoznaje sprawę w granicach apelacji; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. Z brzmienia w/w przepisu - który z mocy art. 13 § 2 k.p.c. znajduje odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym - wynika, iż sąd odwoławczy przy rozpoznawaniu środka zaskarżenia jest związany granicami apelacji, przy czym w polskiej procedurze cywilnej realizowana jest zasada pełnej apelacji ( tak np. SN w postanowieniu z dnia 21 maja 2014 r., II CZ 8/14). Przyjmuje się w związku z tym, że rzeczą sądu odwoławczego jest nie tylko rozpoznanie podniesionych w apelacji zarzutów, lecz szerzej rozpoznanie sprawy, niemniej tylko w granicach zaskarżenia.

32 Odnosząc się wpierw do kwestii ustalenia nierównych udziałów Sąd Odwoławczy wskazuje, iż w wyniku analizy zgromadzonego w tym postępowaniu materiału dowodowego pod kątem przesłanek ujętych w art. 43 § 2 i 3 k.r.o,. doszedł do przekonania, iż rozstrzygnięcie Sądu I instancji, który ustalił nierówne udziały małżonków w majątku wspólny w stosunku 70% - 30% z korzyścią dla wnioskodawcy jako trafne i odpowiadające prawu winno się ostać.

33 Godzi się bowiem zauważyć, iż zgodnie z art. 567 § 1 k.p.c., w postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami sąd rozstrzyga także o żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz o tym, jakie wydatki, nakłady i inne świadczenia z majątku wspólnego na rzecz majątku osobistego lub odwrotnie podlegają zwrotowi. W świetle jednoznacznego brzmienia powyższego przepisu nie może budzić zastrzeżeń stwierdzenie, iż w sprawie o podział majątku wspólnego sąd rozstrzyga również o zgłoszonym przez małżonków lub jednego z nich żądaniu ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym.

34 Materialnoprawne przesłanki uzasadniające ustalenie nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym zostały określone w art. 43 § 2 k.r.o., zgodnie z którym, z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. Jednocześnie na gruncie art. 43 § 3 k.r.o. zastrzeżono, że przy ocenie, w jakim stopniu każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego, uwzględnia się nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym. Warunkiem ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym jest łączne spełnienie dwóch wskazanych w tym przepisie przesłanek, a mianowicie, istnienia ważnych powodów oraz przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego w różnym stopniu ( por. postanowienia SN z dnia 24 kwietnia 2013 r., IV CSK 553/12 oraz z dnia 21 listopada 2002 r., III CKN 1018/00, LEX nr 77054).

35 Wskazane w art. 43 § 2 k.r.o. „ważne powody”, dotyczą oceny zachowania małżonka oraz spowodowanych przezeń takich stanów rzeczy, które stanowią przyczynę niższej wartości majątku wspólnego niż ta, która wystąpiłaby, gdyby postępował właściwie. Zachowanie to musi się sprowadzać do nieprawidłowego, rażącego lub uporczywego nieprzyczyniania się do zwiększania majątku wspólnego, mimo posiadanych możliwości zdrowotnych i zarobkowych ( por. postanowienie SN z dnia 30 listopada 1972 r., III CRN 235/72). Ocena tego zachowania winna uwzględniać całokształt postępowania małżonka w czasie wspólności majątkowej w zakresie wykonywania ciążących na nim obowiązków względem rodziny. Przez ważne powody rozumie się takie okoliczności, które oceniane z punktu widzenia zasad współżycia społecznego sprzeciwiają się przyznaniu jednemu z małżonków korzyści z tej części majątku wspólnego, do powstania której ten małżonek się nie przyczynił ( por. postanowienia SN z dnia 19 grudnia 2012 r., II CSK 259/12 oraz z dnia 28 kwietnia 1972 r., III CRN 626/71). Odnośnie przesłanki przyczyniania się małżonków do powstania majątku wspólnego wskazać trzeba, iż stanowią nie tylko ich działania prowadzące bezpośrednio do powiększenia substancji tego majątku, ale również kształtuje je całokształt starań o założoną przez zawarcie małżeństwa rodzinę i zaspokojenie jej potrzeb. Co ważne, o stopniu tego przyczynienia się nie decyduje wyłącznie wysokość zarobków lub innych dochodów osiąganych przez małżonków, wykorzystanych na zaspokojenie potrzeb rodziny. Dla jego określenia ma znaczenie, czy posiadanymi zasobami małżonkowie gospodarują racjonalnie, czy lekkomyślnie ich nie trwonią (zob. J.Piątowski, Udziały małżonków..., s. 291. K. Piasecki (red.), Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, wyd. V, LexisNexis 2011). Innymi słowy, dysproporcja w stopniu przyczynienia się do powstania majątku wspólnego może przybierać dwojaką postać: bądź braku przez jednego z małżonków właściwych starań o pomnażanie tego majątku, bądź też postępowania skutkującego jego trwonieniem.

36 Mając na uwadze domniemanie istnienia równych udziałów w majątku wspólnym (art. 43 § 1 k.r.o.), zgodnie z ogólną zasadą ciężaru dowodu (art. 6 k.c.), przesłanki o których mowa powyżej, musi udowodnić małżonek, który wystąpił z żądaniem ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym.

37 Analiza zgromadzonego w toku tego postępowania materiału dowodowego prowadzi w ocenie Sądu Okręgowego do wniosku, iż domagająca się ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym wnioskodawca temu ciężarowi sprostał, albowiem zdołał wykazać, iż uczestniczka nie przyczyniła się w równym stopniu co on do powstania majątku wspólnego oraz że w realiach sprawy zaistniały tego rodzaju szczególne okoliczności związane z rażąco naganną postawą uczestniczki, które uzasadniałyby ustalenie nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym.

38 Podkreślenia wymaga, że wbrew zarzutom uczestniczki, sąd orzekający w niniejszej sprawie był uprawniony, aby w tym postępowaniu zbadać okoliczności świadczące o tym jak małżonkowie funkcjonowali w trakcie trwania małżeństwa, albowiem było to niezbędne celem dokonania oceny nie winy któregoś z małżonków rozpadzie małżeństwa (to rozstrzyga ewentualnie sąd orzekający w sprawie o rozwód), ale tego, czy zaistniał ważne powody do ustalenia nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym oraz czy w równym stopniu przyczyniali się do jego powstania. Ocenie w tym postępowaniu, w kontekście zaistnienia ujętych w art. 43 § 2 i 3 k.r.o. przesłanek ustalenie nierównych udziałów w majątku wspólnym, musiał podlegać całokształt zachowań i postawa uczestniczki na przestrzeni całego trwania związku małżeńskiego.

39 Te zaś w żadnym razie nie wskazywały, by uczestniczka przyczyniała się do powstania majątku wspólnego w zakresie co najmniej takim samym jak wnioskodawca. Prawidłowo Sąd Rejonowy zaakcentował, że jedyny składnik majątku wspólnego powstał i został zachowany dzięki staraniom wnioskodawcy, to wnioskodawca przez 20 lat zajmował się tą nieruchomością, czynił nakłady i ponosił bieżące koszty jej utrzymania.

40 Jednocześnie niewątpliwie zaistniały ważne powody, aby ustalić te nierówne udziały stron w majątku wspólnym, albowiem całokształt zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału dowodowego potwierdzenia, że uczestniczka nie wykazywała zainteresowania i dbałości o dobro rodziny oraz majątku wspólnego. Wypłaciła również z rachunków bankowych i spożytkowała wyłącznie na swoje potrzeby wszystkie środki finansowe. Podnoszone w apelacji argumenty, iż związek małżeński stron został rozwiązany bez orzekania o winie, jak również uczestniczka nie posiada uzależnień, jest osobą spokojną i nie trwoniła majątku wspólnego nie równoważą powyżej wskazanych okoliczności. Przede wszystkim bowiem brak zainteresowania majątkiem wspólnym, jak również podkreślić należy, że w momencie wykupu mieszkania uczestniczka już w nim nie mieszkała, a stawiła się jedynie do aktu notarialnego. W istocie zaś to wnioskodawca poniósł samodzielnie ciężar finansowy zakupu tego składnika majątku.

41 Z tych to względów brak jest podstaw do uwzględnienia zarzutów uczestniczki zmierzających do podważenia ustalenia przez sąd pierwszej instancji nierównych udziałów stron w majątku wspólnym.

42 Odnosząc się z kolei do zarzutów apelującej oscylujących wokół kwestii żądania rozliczenia nakładów i wydatków poczynionych przez wnioskodawcę z majątku osobistego na majątek wspólny Sąd Odwoławczy wskazuje, iż w myśl art. 45 § 1 i 2 k.r.o., każdy z małżonków przy podziale majątku wspólnego powinien zwrócić wydatki i nakłady poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, z wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty majątkowe przynoszące dochód. Może żądać zwrotu wydatków i nakładów, które poczynił ze swojego majątku osobistego na majątek wspólny. Choć na gruncie art. 684 k.p.c. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. w przypadku dokonywania podziału majątku wspólnego, to rzeczą sądu jest ustalenie z urzędu co wchodzi w skład majątku objętego wspólnością ustawową małżeńską, jak też jego wartość. To jednak roszczenie rozliczenia nakładów, pomimo że zgłaszane w postępowaniu nieprocesowym, ma poza wszelką wątpliwością charakter ściśle procesowy i sąd nie ustala z urzędu faktu poczynienia ewentualnych nakładów oraz ich wartości, bowiem w tym zakresie inicjatywa dowodowa należy do stron ( vide: postanowienie SN z dnia 16 października 1997 r., III CKN 395/97, LEX nr 50532).

43 Dla skutecznego zgłoszenia powyższych roszczeń niezbędne jest zatem wykazanie faktu poniesienia danego nakładu lub wydatku i jego wartości. Ciężar udowodnienia, iż taki nakład został poczyniony, jego wysokość oraz konieczność poniesienia, spoczywa stosownie do dyspozycji art. 6 k.c. na tej stronie, która z faktu poczynienia nakładu wywodzi korzystne dla siebie skutki prawne. Aczkolwiek trafnie apelująca zarzuca, że kwota ustalona przez Sąd Rejonowy w punkcie V postanowienia nie stanowi nakładu na majątek wspólny, a jedynie wydatek związany z jego utrzymaniem, kwestia ta nie jest decydująca dla rozstrzygnięcia tegoż problemu, albowiem błędne nazwanie konkretnego roszczenia nie przesądza o jego bezzasadności.

44 W postępowaniu o podział majątku wspólnego, poza rozliczeniem nakładów i wydatków poczynionych z majątku wspólnego na majątek odrębny i z majątku odrębnego na majątek wspólny w czasie trwania wspólności ustawowej małżeńskiej, następuje także rozliczenie nakładów i wydatków dokonanych przez każde z małżonków (lub byłych małżonków) w okresie od ustania wspólności do chwili podziału majątku wspólnego. Podstawę procesową dokonania takich rozliczeń stanowią art. 567 § 1 k.p.c. w zw. z art. 686 k.p.c. Materialnoprawną podstawę orzeczenia w tym zakresie nie stanowi już jednak art. 45 § 1 k.r.o., który nie dotyczy przesunięć majątkowych dokonanych po ustaniu wspólności, lecz art. 207 k.c., który obciąża współwłaścicieli rzeczy obowiązkiem ponoszenia wydatków i ciężarów związanych z rzeczą wspólną w stosunku do wielkości ich udziałów w rzeczy wspólnej ( por. postanowienia SN: z dnia 2 lipca 2009 r. V CSK 481/08, LEX nr 627260l; z dnia 7 stycznia 2009 r., II CSK 390/08, LEX nr 490512; z dnia 18 marca 1999 r., I CKN 928/97, Wokanda 1999/7/8). Stosownie bowiem do art. 207 k.c., pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom w stosunku do wielkości udziałów; w takim samym stosunku współwłaściciele ponoszą wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną. Cytowany przepis statuuje obowiązek współwłaścicieli nieruchomość do ponoszenia wydatków i ciężarów związanych z rzeczą wspólną. Przez wydatki w myśl rozumieniu tego przepisu należy rozumieć nakłady poczynione na nieruchomość, które są konieczne, związane z normalną eksploatacją rzeczy, a także inne nakłady, w tym użyteczne, a nawet zbytkowne, jeżeli przy zachowaniu reguł zarządu rzeczą wspólną uzgodniono takie wydatki. Współwłaściciel, który poniósł wydatki na rzecz wspólną, może w związku z tym żądać od pozostałych współwłaścicieli ich zwrotu w częściach odpowiadających ich udziałom ( A. Kidyba Andrzej (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom II. Własność i inne prawa rzeczowe, wyd. II, LEX 2012; E. Gniewek Edward, Kodeks cywilny. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe. Komentarz, Zakamycze 2001; Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 31 maja 2010 r., I ACa 458/10, LEX nr 1680271).

45 Odnosząc powyższe rozważania na kanwę rozpatrywanej sprawy Sąd Odwoławczy doszedł do przekonania, iż co do zasady na uwzględnienie zasługiwać mogły także wydatki związane z utrzymaniem nieruchomości wspólnej, które zostały poczynione przez wnioskodawcę po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej. Zwrócić należy uwagę, że uczestniczka jako współwłaścicielka przedmiotowego lokalu mieszkalnego była co do zasady obowiązana do ponoszenia kosztów jego utrzymania. Tym niemniej Sąd Odwoławczy doszedł do przekonania, iż w realiach tej sprawy, gdy wnioskodawca z wyłączeniem uczestniczki korzystał ze spornej nieruchomości, nie sposób przyjąć jak uczynił to Sąd I instancji, że wydatki na utrzymanie tej nieruchomości, powinny w jakiejś części obciążać również uczestniczkę. Sytuacja stron była bowiem na tyle szczególna, że w istocie od 20 lat strony żyły w rozłączeniu i każde prowadziło samodzielne gospodarstwo domowe. Opłaty związane z korzystaniem z lokalu obciążałyby w takim samym stopniu wnioskodawcę także wtedy, gdy strony niezwłocznie dokonały podziału majątku wspólnego. Ponadto zasadnicze wydatki na utrzymanie nieruchomości wspólnej nie zostały przez wnioskodawcę prawidłowo wykazane.

46 Brak jest podstaw do obciążani współwłaściciela kosztami ogrzewania wody, zużycia wody, zużycia centralnego ogrzewania, zużycia gazu i kosztów wywozu nieczystości stałych, albowiem są to opłaty związane ze zużyciem, które generował wnioskodawca i inne osoby zamieszkujące w lokalu. Wprawdzie można zgodzić się z poglądem, iż ogrzewanie budynku w polskich warunkach klimatycznych można rozpatrywać nie tylko jako wydatek wynikający z normalnej eksploatacji nieruchomości i zasad prawidłowej gospodarki, ale nawet jako nakład konieczny na przedmiot współwłasności, wobec czego co do zasady roszczenia wnioskodawcy z tytułu poniesionych wypadków na ogrzewanie nieruchomości mogłyby zostać uwzględnione (tak SN w uzasadnieniu postanowienia z dnia 19 czerwca 2009 r., V CSK 485/08). Tym niemniej jednak nie można tracić z pola widzenia tej jakże istotne okoliczności, iż w okresie objętym żądaniem wniosku wnioskodawca stale zamieszkiwał w nieruchomości wspólnej. Oczywistym jest, że ogrzewanie służyło nie tylko zachowaniu substancji nieruchomości w niepogorszonym stanie, lecz również zapewnieniu komfortu cieplnego współwłaścicielowi, który korzysta w sposób wyłączny z nieruchomości, a więc na cel, który leży już poza sferą nakładów koniecznych na nieruchomość. Rzeczą wnioskodawcy była zatem zgodnie z art. 6 k.c. wykazanie, w jakim zakresie wydatki poniesione na ogrzewanie stanowiły wydatek konieczny na utrzymanie samej substancji nieruchomości wspólnej w stanie niepogorszonym, a w jakim zakresie stawiły koszty związane tylko z zamieszkiwaniem przez wnioskodawcę w lokalu, którymi to kosztami nie sposób było obciążać już uczestniczki. Tymczasem wnioskodawca nie zaprezentował jakiegokolwiek dowodu, który by pozwolił na wskazanie jaka część z tych nakładów to nakłady związane z utrzymaniem substancji nieruchomości. Wnioskodawca przedstawił jedynie szczątkową dokumentację rozliczeń pomiędzy nim a wspólnotą, na podstawie której nie sposób ustalić, jakie wydatki były związane z kosztami zarządu nieruchomością wspólną, funduszem remontowym, a jakie z opłatami za wodę, ścieki i wywóz nieczystości. Wobec czego jego roszczenie jako niewykazane co do wysokości nie mogło zostać uwzględnione.

47 W niniejszej sprawie uczestniczka domagała się zasądzenia na swoją rzecz wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości wspólnej przez wnioskodawcę ponad jego udział. W tym zakresie rozstrzygnięcie sądu rejonowego uznać należy także za trafne. Występujący bowiem po dniu 27 kwietnia 2018 roku (data ustalania wspólności majątkowej pomiędzy stronami) w niczym nie odbiegał od utrwalonego od 18 lat stanu korzystania przez strony. W szczególności przez ten czas uczestniczka nie wyrażała woli powrotu do S. i zamieszkania w nieruchomości wspólnej, trafnie więc działania uczestniczki zostały przez sąd rejonowy ocenione jako pozorne.

48 Wprawdzie współwłaściciel może domagać się od współwłaściciela, korzystającego z rzeczy wspólnej z naruszeniem art. 206 k.c. w sposób wyłączający jego współposiadanie, wynagrodzenia za korzystanie z tej rzeczy na podstawie art. 224 § 2 lub art. 225 k.c. ( por. uchwała składu siedmiu sędziów SN z dnia 19 marca 2013 r., III CZP 88/12, OSNC 2013/9/103), to jednak nie może usprawiedliwiać takiego żądania posiadanie przez pozostałych współwłaścicieli rzeczy wspólnej „ponad udział”, gdyż w sytuacjach objętych zakresem zastosowania art. 206 k.c. nie sposób zasadnie mówić o uprawnieniu współwłaścicieli do korzystania z rzeczy wspólnej w granicach udziału ( por. uchwała pełnego składu SN z dnia 28.9.1963 r., III CO 33/62, oraz wyrok SN z dnia 25.10.1973 r., III CRN 247/73; uchwała SN z dnia 13 marca 2008 r., III CZP 3/08, Legalis nr 95702). Samo twierdzenie współwłaściciela o korzystaniu przez innego współwłaściciela z rzeczy wspólnej w zakresie przewyższającym przysługujący mu udział nie może dawać podstaw do dochodzenia od niego z tego tytułu jakiegokolwiek roszczenia ( por. wyrok SN z dnia 27 kwietnia 2001 r., III CKN 21/99). Roszczenie współwłaściciela przeciwko innemu współwłaścicielowi o wynagrodzenie za korzystanie przez niego z rzeczy wspólnej może uzasadniać tylko ziszczenie się określonych w art. 224 § 2 k.c. lub w art. 224 § 2 k.c. w związku z art. 225 k.c. przesłanek w razie naruszenia przez tego innego współwłaściciela art. 206 k.c. Innymi słowy, uczestniczce przysługiwałoby wobec wnioskodawcy roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie ze wspólnej nieruchomości, gdyby wykazała, że bezprawnie uniemożliwiał jej korzystanie z tego składnika majątku wspólnego. Tymczasem uczestniczka tej okoliczności nie wykazała (art. 6 k.c. oraz art. 232 k.p.c.). A stan, gdy uczestniczka nie korzystała z lokalu był utrwalony od 2000 roku.

49 W szczególności zatem, skoro sąd odwoławczy nie znalazł podstaw do zasądzenia od uczestniczki zwrotu wydatków na utrzymanie nieruchomości wspólnej, brak jest także podstaw do przyznania uczestniczce wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości przez wnioskodawcę.

50 W związku z tym Sąd Odwoławczy zmienił zaskarżone orzeczenie w zakresie jego punktu V oddalając wniosek o ustalenie nakładów z majątku osobistego wnioskodawcy na majątek wspólny, czego konsekwencją było uchylenie punktu VI.

51 Brak uwzględnienia żądań uczestniczki przyznania jej większego udziału w majątku wspólnym oraz zasądzenia wynagrodzenia za korzystanie z nieruchomości wspólnej przez wnioskodawcę czyniło bezprzedmiotowym żądanie ustanowienia hipoteki w rozmiarze większym niż uczynił to sąd rejonowy. Aktualnie cała spłata należna uczestniczce został zabezpieczona hipoteką.

52 Za chybione należy uznać zarzuty uczestniczki wadliwego określenia terminu spłaty. Zgodnie z art. 212 § 3 k.c., jeżeli ustalone zostały dopłaty lub spłaty, sąd oznacza termin i sposób ich uiszczenia, wysokość i termin uiszczenia odsetek, a w razie potrzeby także sposób ich zabezpieczenia. W zakresie rozłożenia dopłat i spłat na raty terminy ich uiszczenia nie mogą łącznie przekraczać lat dziesięciu. W wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd na wniosek dłużnika może odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych.

53 Na kanwie cytowanego przepisu ustawodawca przewidział zatem, że w sprawie w której następuję zniesienie współwłasności rzeczy i ustalone zostają dopłaty lub spłaty, sąd oznaczając termin i sposób ich uiszczenia, może rozłożyć płatność świadczenia na raty lub oznaczyć termin płatności dopłaty(spłaty), przy czym termin ten nie może łącznie przekraczać 10 lat. W literaturze trafnie zostało wyjaśnione, że orzekając w tym przedmiocie sąd winien uwzględnić zarówno usprawiedliwione interesy zobowiązanego, jak i uprawnionego do tych świadczeń (A. Kidyba (red.), Kodeks cywilny. Komentarz. Tom II. Własność i inne prawa rzeczowe, wyd. II, LEX 2012). W związku z tym, sąd winien zbadać i rozważyć sytuację uczestników obciążonych spłatami i uprawnionych do spłat, a w konsekwencji tak rozłożyć ciężar spłat, aby z jednej strony umożliwić zobowiązanemu realną spłatę, a z drugiej strony – uwzględnić interes uprawnionego w jak najszybszym terminie należnego mu świadczenia. Jak trafnie zauważył w tej mierze Sąd Apelacyjny w Katowicach w wyroku z dnia 16 października 2015 r. (V ACa 899/14, LEX nr 1856597), „ Ochrona , jaką zapewnia pozwanemu dłużnikowi art. 320 k.p.c. nie może być stawiana ponad ochronę wierzyciela w procesie cywilnym i wymaga uwzględnienia wszelkich okoliczności sprawy, w tym uzasadnionego interesu podmiotu inicjującego proces”. Dla określenia terminu spłat nie bez znaczenia jest przy tym czas trwania postępowania podziałowego, jeżeli w tym okresie uczestnik zobowiązany do spłat korzystał z przedmiotu objętego węzłem współwłasności ( por. uzasadnienie postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 24 stycznia 2013 r., V CSK 79/12, LEX nr 1296718).

54 W niniejszej sprawie Sąd I instancji, mając na uwadze ogół jej okoliczności faktycznych określił termin spłaty na rzecz wnioskodawcy w ten sposób, iż rozłożył płatność należności na 2 równe raty, płatna co 3 miesiące. W przekonaniu Sąd Okręgowego w realiach sprawy brak było uzasadnienia dla ingerencji w to rozstrzygnięcie. Uczestniczka nie była zainteresowana rozliczeniem majątkowym swego związku z wnioskodawcą od 2000 roku, zaś podnoszona kwestia realiów ekonomicznych straciła na aktualności. Od kilku miesięcy inflacja bowiem systematycznie maleje, zaś okres, w którym uczestniczka ma otrzymać należną jej spłatę jest bardzo bliski.

55 Tak argumentując Sąd Okręgowy częściowo w uwzględnieniu apelacji wnioskodawcy zmienił zaskarżone orzeczenie we wskazanym wyżej zakresie, o czym na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. orzekł w punkcie 1. sentencji.

56 W pozostałym zakresie, w jakim z przyczyn szeroko opisanych wyżej nie doprowadziły do zmiany zaskarżonego orzeczenia, apelacja uczestniczki została oddalona, o czym na podstawie art. 385 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. orzeczono w punkcie 2. Sentencji postanowienia.

57 O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd Okręgowy rozstrzygnął w punkcie 3. postanowienia na podstawie art. 520 § 1 k.p.c.. Przyjmując, iż tak wnioskodawca jak i uczestniczka postępowania w tym samym stopniu zainteresowani byli rozstrzygnięciem sporu związanego z podziałem majątku wspólnego, uznano, iż brak było podstaw do odstąpienia od wyrażonej w tym podstawowej reguły orzekania w przedmiocie kosztów postępowania. Tym bardziej, że w orzecznictwie w zasadzie zgodnie przyjmuje się, iż w tzw. sprawach działowych (tj. o dział spadku, podział majątku wspólnego, zniesienie współwłasności) z reguły nie występuje pomiędzy zainteresowanymi sprzeczność interesów, gdyż jego wynik prowadzi zgodnie z interesem uczestników do wyjścia ze wspólności składników majątkowych i uregulowaniem wzajemnych stosunków majątkowych ( vide: postanowienia SN: z dnia 3 lutego 2012 r., I CZ 133/11; z dnia 6 czerwca 2012 r., IV CZ 13/12; z dnia 9 maja 2013 r., II CZ 28/13 oraz z dnia 23 października 2013 r., IV CZ 74/13).

58 sędzia Tomasz Szaj

59 (...)

60 (...)

61 (...)

62 (...)

63 (...)