Uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 29 grudnia 2025 r., II Ca 1585/24

uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 29 grudnia 2025 r., II Ca 1585/24

Tekst

1 Sygn. akt II Ca 1585/24

Uzasadnienie

2 Postanowieniem z dnia 21 czerwca 2024 r. Sąd Rejonowy w Stargardzie po rozpoznaniu

3 sprawy z wniosku S. D. z udziałem M. B. o dział spadku oraz zniesienie współwłasności (sygnatura I Ns 900/19):

4 I. ustalił, że w skład spadku po W. B. (córce I. i W.), zmarłej w dniu 20 lipca 1993 r. w S. oraz tam ostatnio stale zamieszkałej wchodzi udział 3/4 części w gospodarstwie rolnym składającym się z nieruchomości zabudowanej położonej w S. przy ul. (...) na działce nr (...) o pow. 19.831 m2, Kw nr (...) o wartości 4.590.600 zł,

5 II. ustalił, że M. B. przysługuje udział 1/4 części w gospodarstwie rolnym składającym się z nieruchomości zabudowanej w S. przy ul. (...) na działce nr (...) o pow. 19.831 m2, Kw nr (...) o wartości 1.530.200 zł,

6 III. dokonał działu spadku po W. B., oznaczonego w pkt I postanowienia oraz zniósł współwłasność gospodarstwa rolnego wskazanego w pkt I i II postanowienia w ten sposób, że:

7 1. dokonał podziału gospodarstwa rolnego opisanego w pkt. I i II postanowienia na dwa gospodarstwa rolne zgodnie z mapą z projektem podziału nieruchomości sporządzoną przez geodetę J. K. w dniu 16 sierpnia 2023 r. (k. 487 akt), stanowiącą integralną część niniejszego postanowienia, to jest na:

8 a. gospodarstwo rolne, składające się z nieruchomości zabudowanej budynkiem gospodarczym, oznaczonej na mapie z projektem podziału jako działka nr (...) o pow. 0,5 ha i wartości 1.543.240 zł,

9 b. gospodarstwo rolne, składające się z nieruchomości zabudowanej budynkami mieszkalnymi, oznaczonej na mapie z projektem podziału jako działka nr (...) o pow. 1,4831 ha i wartości 4.577.560 zł,

10 2. gospodarstwo rolne opisane w pkt III podpunkt 1 „a” przyznał na rzecz S. D.,

11 3. gospodarstwo rolne opisane w pkt III podpunkt 1 „b” przyznał na rzecz M. B.,

12 4. ustanowił na prawie własności nieruchomości zabudowanej, stanowiącej działkę nr (...) o pow. 1,4831 ha oznaczonej na mapie z projektem podziału nieruchomości sporządzonej przez geodetę J. K. w dniu 16 sierpnia 2023 r. (k. 487 akt) służebność gruntową drogi koniecznej polegającą na prawie przejazdu i przechodu w obrębie pasa gruntu, oznaczonego kolorem niebieskim na stanowiącej integralną część orzeczenia mapie (k. 487) o pow. 0,0288 ha i kolorem zielonym na stanowiącej integralną część orzeczenia mapie (k. 487) o pow. 0,0389 ha na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości stanowiącej działkę nr (...) o pow. 0,5 ha oznaczonej na mapie z projektem podziału nieruchomości sporządzonej przez geodetę J. K. w dniu 16 sierpnia 2023 r. (k. 487 akt),

13 IV. oddalił wniosek M. B. z dnia 20 grudnia 2023 r. o wyrównanie udziałów w spadku po W. B. przez przyznanie dopłaty na jego rzecz od S. D.,

14 V. oddalił wniosek S. D. z dnia 23 stycznia 2024 r. o wyrównanie udziałów w spadku po W. B. przez przyznanie dopłaty na jej rzecz od M. B.,

15 VI. oddalił wniosek M. B. z dnia 16 lutego 2024 r. o stwierdzenie, że nabył w drodze zasiedzenia prawo własności nieruchomości stanowiącej dom o pow. 265,34 m2, położony na nieruchomości w S. przy ul. (...), Kw nr (...),

16 VII. oddalił wniosek M. B. z dnia 16 lutego 2024 r. o rozliczenie nakładów poczynionych na nieruchomość w S. przy ul. (...), Kw nr (...),

17 VIII. ustalił, że każdy z uczestników postępowania ponosi koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie,

18 IX. nakazał pobrać od wnioskodawczyni na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Stargardzie kwotę 805,73 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych,

19 X. nakazał pobrać od uczestnika na rzecz Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w Stargardzie kwotę 805,72 zł tytułem nieuiszczonych kosztów sądowych.

20 Uzasadnienie powyższego rozstrzygnięcia sąd zawarł na k. 643-654 akt.

21 Apelację od powyższego postanowienia wywiódł uczestnik, który zaskarżając je w pkt III. ppkt 1 – 3 sentencji, zarzucił sądowi pierwszej instancji:

22 a) naruszenie art. 233 § 1 k.p.c. poprzez dokonanie dowolnej, sprzecznej z zasadami logiki i doświadczenia życiowego oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym:

23 

24 zeznań wnioskodawczyni w zakresie w jakim wskazywała na zasadność dokonania podziału nieruchomości w sposób wskazany przez geodetę jako wariant 1, który miał pozostawać względniejszy w związku z produkcją rolną obejmującą uprawę warzyw, gdy nie wykazała w żaden sposób owej okoliczności, nadto podnosiła, iż nie zamierza uprawiać warzyw, a kwiaty z czym wiąże się zmiana charakteru gospodarstwa rolnego, w tym nie mają znaczenia podnoszone przez nią kwestie związane z manewrowaniem ciągnikiem i usytuowaniem tuneli foliowych, nadto pominięcie, iż w formułowanym wniosku o podział spadku wnosiła o dokonanie podziału w sposób odmienny, aniżeli czyni to obecnie,

25 

26 zeznań uczestnika, który odnośnie upraw w 2020 r. jednoznacznie wskazał, iż „w tym roku wnioskodawczyni i jej rodzina próbowali rozpocząć uprawy, ale nic im z tego nie wyszło”, co w sposób klarowny działania podejmowane przez wnioskodawczynię w zakresie prowadzenia gospodarstwa rolnego,

27 

28 zeznań świadka K. B. (1) w zakresie w jakim wskazał, że „tunele ogrodnicze są w zaniedbanym stanie, na trzech z nich nie ma folii, nawierzchni, nie w każdym tunelu jest uprawa, stoją puste” i że „dwa namioty foliowe z których korzysta wnioskodawczym, które są obsadzone, to są obsadzone w części. W jednym jest ogórek, który zaraz zgnije, bo jest chyba niedopatrzony. Pomidory też są marnej jakości, chyba za mało nawozu dostały”, podczas gdy z zeznań owych wynika, iż wnioskodawczyni zaprzestała prowadzenia profesjonalnej produkcji rolnej na nieruchomości,

29 

30 dokumentu w postaci rysunku technicznego przedłożonego przez wnioskodawczynię zawierającego usytuowanie namiotów foliowych na działce wedle wariantu 1, podczas gdy rysunek ów nie został sporządzony przez osobę posiadającą w tym zakresie uprawnienia lub wykształcenie, ani nie jest rezultatem przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego sądowego stosownej specjalności, a nadto nie sposób przyjąć, że został wykonany w odpowiedniej skali, jak również że wymiary naniesione nań odpowiadają rzeczywistym wymiarom nieruchomości, jak również został wykonany w sprzeczności z zasadami prowadzenia produkcji rolnej, w zakresie upraw pod namiotami, gdyż namioty nie mogą nachodzić na siebie i konieczne jest zachowanie odstępów między nimi, a ponadto nie uwzględnia on usytuowania elementów infrastruktury technicznej niezbędnej do prowadzenia produkcji rolnej, w szczególności doprowadzenia wody, przyłączy energii elektrycznej oraz pomieszczeń gospodarczych,

31 

32 sprzeczność między przyjętym przez sąd rejonowy wariantem podziału nieruchomości, a sposobem ustalenia drogi koniecznej, gdyż ze wskazań ujętych na rysunku technicznym przedłożonym przez wnioskodawczynię wynika, że ustalenia jej w zakresie możliwości usytuowania namiotów foliowych nie odnoszą się do żadnego z wariantów drogi oznaczonej przez biegłego geodetę jako wariant A i wariant B, co oznacza, iż ustalenia sądu w zakresie ilości namiotów foliowych, możliwości manewrowania ciągnikiem, nie będą mogły zostać zrealizowane z uwagi na przyjęty wariant poprowadzenia drogi dojazdowej do nieruchomości;

33 b) naruszenie art. 327¹ § 1 pkt 1 k.p.c. poprzez niewskazanie w uzasadnieniu postanowienia przyczyn, dla których sąd rejonowy odmówił wiarygodności dowodom przeprowadzonym przez uczestnika, w zakresie zaprzestania produkcji rolnej przez wnioskodawczynię (dokumentacja fotograficzna), a także zasadności wyboru wariantu 2 (zeznania uczestnika);

34 c) dokonanie błędnych ustaleń faktycznych w zakresie ustalonego przez sąd sposobu podziału nieruchomości obejmującego przyznanie wnioskodawczyni części nieruchomości zgodnego z opisanym przez biegłego geodetę wariantem 1, podczas gdy w stanie faktycznym zasadne byłoby ustalenie sposobu podziału w sposób obejmujący wariant 2.

35 Wskazując na powyższe zarzuty uczestnik wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia w pkt III ppkt 1-3 poprzez dokonanie podziału gospodarstwa rolnego na dwa gospodarstwa rolne w sposób wskazany przez geodetę J. K. oznaczony jako wariant 2, oznaczonych jako działka nr (...) o pow. 0,5 ha oraz jako działka nr (...) o pow. 1,4831 ha, a dalej przyznanie gospodarstwa rolnego oznaczonego jako działka nr (...) wnioskodawczyni i gospodarstwa rolnego oznaczonego jako działka nr (...) uczestnikowi oraz zasądzenie na rzecz uczestnika wnioskodawczyni kosztów postępowania apelacyjnego, w tym zastępstwa procesowego wedle norm przepisanych.

36 W ramach uzupełniającego postępowania dowodowego skarżący wniósł o dopuszczenie i przeprowadzenie przez sąd okręgowy dowodu z dokumentów - rysunków technicznych (2 sztuki) - rys. 1 sposób rozmieszczenia namiotów przy podziale wskazywanym przez uczestnika; rys. 2 sposób rozmieszczenia namiotów przy podziale wskazywanym przez wnioskodawczynię - na okoliczność: rzeczywistej możliwości rozmieszczenia tuneli foliowych po dokonaniu podziału nieruchomości, braku różnicy w ilości namiotów wnioskodawczyni w każdym z wariantów, ograniczeń w gospodarowaniu nieruchomością przez uczestnika po dokonaniu podziału poprzez stworzenie gospodarstwa rolnego z ograniczoną możliwością ustawienia namiotów z jednoczesnym zachowaniem uprawy w gruncie tj. bez tuneli foliowych. Wskazał, że przeprowadzenie dowodu z dokumentów na tym etapie postępowania nie wpłynie negatywnie na jego przebieg, a zasadność jego przeprowadzenia obecnie wynika z ustaleń dokonanych przez sąd pierwszej instancji w zakresie przyjętego sposobu podziału i możliwości usytuowania tuneli foliowych na nieruchomości.

37 W uzasadnieniu apelacji uczestnik rozwinął tak postawione zarzuty oraz wniósł jak na wstępie.

38 W odpowiedzi wnioskodawczyni wniosła o oddalenie apelacji, pominięcie wniosków dowodowych zgłoszonych w apelacji oraz zasądzenie od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kosztów postępowania apelacyjnego wedle norm przepisanych wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

39 Sąd okręgowy zważył, co następuje:

40 Apelacja uczestnika okazała się w tym sensie uzasadniona, że skutkowała wydaniem postanowienia o charakterze kasatoryjnym z uwagi na nierozpoznanie przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy. W myśl art. 386 § 4 k.p.c. sąd drugiej instancji może uchylić zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania w razie nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji. Do nierozpoznania istoty sprawy w rozumieniu w/w przepisu dochodzi, gdy sąd meriti rozstrzygnął nie o tym, co było przedmiotem sprawy czy zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania, tj. nie wyjaśnił i pozostawił poza oceną okoliczności faktyczne, stanowiące przesłanki zastosowania normy prawa materialnego będące podstawą roszczenia, czy też nie rozważył wszystkich zarzutów dotyczących kwestii faktycznych bądź prawnych rzutujących na zasadność zgłoszonego roszczenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 2012 r., III SZ 3/12 oraz z dnia 11 marca 2015 r., III PZ 1/15).

41 Odpowiednie zastosowanie z mocy art. 13 § 2 k.p.c. w postępowaniu nieprocesowym pojęcia „nierozpoznania istoty sprawy” odbywa się z uwzględnieniem specyfiki danej kategorii sprawy podlegającej rozpoznaniu w tym postępowaniu (vide postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 grudnia 2012 r., I CZ 168/12, z dnia 21 sierpnia 2013 r., II CZ 26/13 i dnia 3 lutego 2014 r., V CZ 3/14). W realiach rozpatrywanej sprawy, bacząc na jego przedmiot, nie budziło wątpliwości sądu odwoławczego, iż rozpoznając spór poddany pod rozstrzygnięcie w tym postępowaniu sąd rejonowy zaniechał wniknięcia w jego istotę, doprowadzając do sytuacji o której mowa w art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., to zaś determinowało konieczność uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania.

42 Rozpoznanie istoty sprawy wymagana uprzedniego wykrystalizowania przez sąd poddanego do rozstrzygnięcia żądania, albowiem w świetle art. 321 § 1 k.p.c. sąd związany jest określonym żądaniem pozwu (ne eat iudex ultra petita partium) zarówno w zakresie jego wysokości, jak i uzasadniających elementów motywacyjnych (vide wyroki Sądu Najwyższego z dnia 18 marca 2005 r., II CK 556/04 i dnia 7 listopada 2007 r., II CSK 244/07). Reguła ta znajduje z mocy art. 13 § 2 k.p.c. odpowiednie zastosowanie w postępowaniu nieprocesowym, w tym w sprawach podziałowych (zniesienie współwłasności, podział majątku wspólnego, dział spadku), w których również sformułowanie żądania zgłoszonego we wniosku należy do wnioskodawcy (art. 511 § 1 k.p.c. w zw. z art. 187 § 1 pkt 1 k.p.c.), a sąd związany jest tym żądaniem.

43 W tym kontekście wskazać należy, że wnioskodawczyni reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, formułując wniosek inicjujący to postępowanie w piśmie z dnia 20 września 2019 r. wskazała, że jest to wniosek o dział spadku i zniesienie współwłasności zawierający żądanie dokonania działu spadku po W. B. (k. 3 – 5 akt). Powyższe było o tyle istotne dla dalszego procedowania w niniejszej sprawie, że spadek to masa majątkowa skupiająca wiele praw różnego rodzaju, dlatego jej podział regulowany jest odrębnymi przepisami prawa materialnego (art. 1035 i n., art. 1070 i n. k.c.) i procesowego (art. 680 i nast. k.p.c.). Wśród odrębności wprowadzonych tymi przepisami wymienić trzeba zasadę zupełności sądowego działu spadku, z której wynika, że dokonywany przed sądem podział powinien obejmować cały spadek i tylko ważne powody - występujące w konkretnej sprawie - mogą tę zasadę ograniczać (art. 1038 k.c. w zw. z art. 680, art. 684 i art. 686 k.p.c.). W konsekwencji wspólność masy majątkowej w postaci spadku nabytego przez kilku spadkobierców nie stanowi współwłasności, która może być zniesiona w myśl art. 210 k.c. i nast. k.c. oraz art. 617 i nast. k.p.c., lecz konieczne jest zastosowanie art. 1035 i nast. k.c., art. 1070 i nast. k.c. oraz art. 680 i n. k.p.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 czerwca 1991 r. III CRN 125/91).

44 Odnosząc powyższe do realiów sprawy nie może budzić w związku z tym wątpliwości, że skoro pismo inicjujące postępowanie stanowiło wniosek o dział spadku, to postępowanie działowe swym zakresem winno obejmować cały spadek po spadkodawczyni W. B.. Wniosek sformułowany przez wnioskodawczynię wskazywał, że w skład spadku wchodzić miałaby tylko nieruchomość przy ul. (...) w S., dla której prowadzona jest księga wieczysta (...), jednak jednocześnie lektura wniosku nie wskazywała, ażeby miał być to wniosek o jedynie częściowy dział spadku, obejmujący dział spadku wyłącznie w części dotyczącej gospodarstwa rolnego. Okoliczność, że sąd dokonał częściowego jedynie działu spadku nie wynika również z treści postanowienia sądu, który nie zawiera takiego oznaczenia. Tymczasem bez uściślenia wniosku przez samą wnioskodawczynię sąd nie był uprawniony do czynienia założenia, że w związku z tym przedmiotem postępowania miało być tylko gospodarstwo rolne. Treść żądania wniosku wprost obejmuje dokonanie działu spadku jako takiego, toteż przedmiotem tego postępowania objęty winien zostać cały majątek spadkowy po zmarłej W. B.. Wskazać nadto należy, że w toku postępowania sąd nie zmierzał w żaden sposób do wyjaśnienia tej okoliczności, wbrew treści art. 684 kpc nie ustalił także, czy poza gospodarstwem rolnym do spadku wchodzą inne jeszcze składniki majątkowe.

45 Tymczasem uczestnikami postępowania o dział spadku powinny być zgodnie z treścią postanowienia Sądu Rejonowego w Stargardzie z dnia 9 marca 2018 r., sygn. akt I Ns 2489/16, nie tylko wskazane w niej osoby dziedziczące gospodarstwo rolne – M. B., K. B. (2) i S. D., ale również pozostali spadkobiercy W. B., tj. I. G., L. M. (jej następcy prawni K. W. i M. M. zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Stargardzie z dnia 23 lutego 2007 r., sygn. akt III Ns 3511/06). Sam fakt, że wnioskodawczyni we wniosku inicjującym postępowanie jako składnik spadku wskazała wyłącznie gospodarstwo rolne, przy jednoczesnym zgłoszeniu wniosku o dział spadku, a nie częściowy dział spadku obejmujący gospodarstwo rolne, powodował, że sąd spadku powinien był bądź wezwać stronę wnioskującą do sprecyzowania przedmiotu wniosku – czy wnosi o dział spadku czy częściowy dział spadku obejmujący tylko gospodarstwo rolne – i jeżeli wniosek nie zostanie ograniczony do gospodarstwa rolnego, winien wezwać wszystkich spadkobierców do udziału w sprawie o dział spadku jako zainteresowanych w sprawie w rozumieniu art. 510 k.p.c. celem ustalenia, czy istnieją inne składniki, które powinny być objęte podziałem.

46 Tymczasem sąd pierwszej instancji ani nie wezwał pozostałych spadkobierców do udziału w sprawie, ani też nie poczynił żadnych ustaleń w tym zakresie, nawet na podstawie zeznań samych uczestników postępowania, jako że wnioskodawczyni i uczestnik M. B. nie byli słuchani na tą okoliczność. Sąd w uzasadnieniu postanowienia wskazał tylko, że „zgromadzony w sprawie materiał dowodowy sprzeciwiał się ustaleniu, aby poza udziałem w tym gospodarstwie rolnym spadkodawczyni pozostawiła inny majątek” (s. 16 uzasadnienia), jednak nie jest jasne w oparciu o jakie dowody przeprowadzone w tym postępowaniu poczynił tego rodzaju ustalenie. Wszak w jednym piśmie uczestnika z dnia 5 czerwca 2020 r. zawarte jest tylko stwierdzenie, że nic mu nie wiadomo, żeby coś jeszcze do spadku wchodziło (k. 45 akt). Także świadek P. W. zeznała jedynie, że „Nie wiem nic o tym, żeby poza gospodarstwem rolnym babcia pozostawiła inne składniki majątkowe” (k. 149v. akt). Brak wiedzy świadka czy uczestnika nie jest tożsamy z tym, że majątek taki miałby nie istnieć, a w każdym razie aktualnie czynienie tego rodzaju ustaleń faktycznych było co najmniej przedwczesne, skoro nie doszło do przesłuchania wszystkich spadkobierców W. B. na tą okoliczność.

47 Ponownie należy podkreślić, że wniosek obejmował dokonanie działu spadku, który nie ogranicza się tylko do zniesienie współwłasności składników majątkowych wchodzących w skład masy spadkowej. Postępowanie to ma na celu rozstrzygnięcie całokształtu roszczeń jakie są związane ze spadkiem, a które mogą być zgłasza jedynie w postępowaniu o dział spadku i po prawomocnym zakończeniu tego rodzaju postępowania nie można ich skutecznie dochodzić przed sądem, co wynika z art. 618 § 3 k.p.c. w zw. z art. 688 k.p.c. Tylko bowiem w sprawie o dział spadku możliwe jest bowiem zgłaszanie roszczeń dodatkowych z tytułu zwrotu nakładów, wydatków, pobranych pożytków ze spadku, spłaconych długów spadkowych itp. Nawet zatem gdyby po przeprowadzeniu postępowania dowodowego sąd meriti ustalił, że w skład spadku po W. B. wchodziło wyłącznie gospodarstwo rolne, to pozostali spadkobiercy w sprawie o dział spadku jako jego uczestnicy powinni mieć możliwość zgłoszenia roszczeń ubocznych, a więc np. zgłoszenia do rozstrzygnięcia sporów o własność czy roszczeń z tytułu korzystania ze spadku, co zostało im uniemożliwione w związku z niezawiadomieniem ich o toczącym się postępowaniu.

48 Nawet zresztą, gdyby hipotetycznie przyjąć, że przedmiotem wniosku sformułowanego przez wnioskodawczynię było dokonanie częściowego działu spadku obejmującego wyłącznie gospodarstwo rolne (co żadną miarą nie wynika z wniosku z dnia 20 wrzenia 2019 r. i należało wezwać wnioskodawczynię do sprecyzowania wniosku w tym zakresie), to i tak zdaniem sądu odwoławczego nieuprawnione było wyłączenie z udziału w niniejszym postępowaniu wskazanej w postanowieniu spadkowym jako dziedziczącej to gospodarstwo rolne (...). Z wydruku elektronicznej księgi wieczystej nr (...) wynika jedynie tyle, że udział w prawie własności gospodarstwa rolnego (...) nabył na podstawie umowy darowizny z dnia 8 maja 2019 r., rep. (...) Nie wiadomo co było przedmiotem darowizny czy udział K. B. (2) w spadku czy udział w gospodarstwie rolnym, w sytuacji, gdy dla ustalenia kręgu osób uczestniczących w postępowaniu o dział spadku w zakresie gospodarstwa rolnego istotne było, czy doszło do zawarcia umowy o zbycie udziału w spadku, jak rodzajowo innej umowy aniżeli umowa o zbycie udziału w przedmiocie stanowiącym składnik spadku. Ta pierwsza umowa typizowana jest na gruncie art. 1051 k.c., zgodnie z którym, spadkobierca, który spadek przyjął, może spadek ten zbyć w całości lub w części. To samo dotyczy zbycia udziału spadkowego. Jak z kolei stanowi art. 1053 k.c., nabywca spadku wstępuje w prawa i obowiązki spadkobiercy. Tymczasem zbycie udziału w przedmiocie spadkowym uregulowano w przepisie art. 1036 k.c., który głosi, że spadkobierca może za zgodą pozostałych spadkobierców rozporządzić udziałem w przedmiocie należącym do spadku. W braku zgody któregokolwiek z pozostałych spadkobierców rozporządzenie jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku.

49 W świetle tego uregulowania, dopóki trwa wspólność majątku spadkowego, tj. do chwili dokonania działu spadku, dopóty spadkobierca jest ograniczony w możliwości rozporządzania swym udziałem w przedmiocie spadku, a przesłanką skuteczności takiego rozporządzenia jest zgoda pozostałych współspadkobierców. Kodeks cywilny nie przewiduje tu sankcji w postaci nieważności rozporządzenia udziałem w przedmiocie należącym do spadku bez zgody współspadkobierców. Bezskuteczność dokonanej czynności wystąpi jedynie wówczas, gdy rozporządzenie naruszałoby uprawnienia spadkobiercy przysługujące na podstawie przepisów o dziale spadku i polega na tym, że sąd dokonujący działu może traktować określony przedmiot tak, jakby udział w nim nadal należał do współspadkobiercy (nie został zbyty). Uprawnienia nabywcy ograniczą się do możliwości żądania spłaty w postaci równowartości nabytego (bezskutecznie) udziału (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2016 r. I CSK 458/15 i dnia 12 maja 2016 r., IV CSK 477/15).

50 Mając na uwadze powyższe uregulowania sąd rejonowy powinien zatem w pierwszej kolejności ustalić, na podstawie dokumentów bądź to zawartych w aktach księgi wieczystej nr (...) bądź przedłożonych przez uczestników tego postępowania, charakter zbycia udziału w gospodarstwie rolnym dokonanego przez K. B. (2) na uczestnika M. B.. Jeżeli bowiem umowa darowizny dotyczyła umowy o zbycie udziału spadkowego w rozumieniu art. 1051 k.c., to M. B. zgodnie z art. 1053 k.c. wszedł w ogół praw i obowiązków w zakresie dziedziczenia gospodarstwa rolnego jakie przysługiwały K. B. (3) i wówczas nie musiałaby ona być uczestnikiem postępowania.

51 Z kolei, gdyby z umowy darowizny wynikało, że zawarto jedynie umowę zbycia udziału w przedmiocie stanowiącym składnik spadku, to w takiej sytuacji K. B. (2) w dalszym ciągu przysługiwałby status spadkobiercy gospodarstwa rolnego i winna uczestnikiem postępowania o częściowy dział spadku w zakresie gospodarstwa rolnego.

52 Te wszystkie zaniechania sądu pierwsze instancji doprowadziły do tego, że aktualnie nie jest jasne, co było przedmiotem rozpoznania w niniejszym postępowaniu oraz kto powinien być jego uczestnikiem, co determinowało konieczność uchylenia zaskarżonego postanowienia z uwagi na nierozpoznanie przez ten sąd istoty sprawy.

53 Niezależnie od powyższego sąd okręgowy doszedł do przekonania, że nierozpoznanie istoty sprawy uzasadniające wydanie w niniejszej sprawie orzeczenia kasatoryjnego wyrażało się również w tym, że sąd rejonowy dokonał podziału gospodarstwa rolnego z naruszeniem szczególnych reguł, które znajdują zastosowanie przy sądowym dziale gospodarstw rolnych. Przepisy normujące podział gospodarstwa rolnego zasadniczo różnicują przesłanki sprzeciwiające się fizycznemu zniesieniu współwłasności tego rodzaju składnika majątkowo w stosunku do tych, które na gruncie art. 211 k.c. przewidziano dla nieruchomości nie będącej elementem gospodarstwa rolnego, a których to przesłanek sąd rejonowy w ogóle nie ustalił.

54 W myśl art. 213 k.c., jeżeli zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego przez podział między współwłaścicieli byłoby sprzeczne z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, sąd przyzna to gospodarstwo temu współwłaścicielowi, na którego wyrażą zgodę wszyscy współwłaściciele. W świetle cytowanego przepisu nie budzi wątpliwości, iż w odniesieniu do gospodarstwa rolnego, jeśli tylko podział między współwłaścicieli byłby sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, sąd powinien odstąpić od podziału (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 6 lutego 2008 r., II CSK 467/07). Co prawda pojęcie zasad prawidłowej gospodarki rolnej nie zostało zdefiniowane, to należy brać pod uwagę nie abstrakcyjne zasady odnoszące się w ogóle do działalności rolniczej, lecz zasady odniesione do konkretnego gospodarstwa rolnego, funkcjonującego w określonych okolicznościach faktycznych sprawy.

55 W rozpatrywanej sprawie jakkolwiek sąd rejonowy przywołał w uzasadnieniu swojego postanowienia treść przepisu art. 213 k.c., jednakże całkowicie pominął regulację art. 619 § 2 k.p.c., w myśl którego, podział w naturze gospodarstwa rolnego nastąpi po zasięgnięciu opinii biegłych co do sposobu podziału. W orzecznictwie podkreśla się, iż do zaopiniowania zasadności podziału celowym jest powołanie biegłego z zakresu rolnictwa, a do zaopiniowania sposobu podziału nieruchomości biegłego geodety (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 18 września 1951 r., C 549/50; uchwała Sądu Najwyższego z dnia 15 grudnia 1969 r., III CZP 12/69). Sąd Najwyższy w postanowienia z dnia 30 listopada 2007 r., IV CSK 305/07 wskazał, że zasięgnięcie opinii biegłych jest obligatoryjne nie tylko co do formy podziału, ale samej dopuszczalności podziału gospodarstwa rolnego, albowiem jak wyjaśniono: „Ma to związek z patronującą podziałowi gospodarstwa rolnego zasadą prawidłowej gospodarki rolnej, dla której przeszkodą, wymagającą posiadania wiedzy specjalistycznej (art. 278 § 1 k.p.c.), może być sam podział jako taki (art. 213 k.c.), jak również sposób podziału nie uwzględniający wszystkich okoliczności (art. 623 k.p.c.), do których należy zaliczyć m.in. usytuowanie gruntów rolnych w stosunku do budynków mieszkalnych i gospodarczych jak również poszczególnych, odrębnie położonych gruntów względem siebie, dogodność dojazdu, planowany sposób wykorzystania gruntów rolnych, techniczne możliwości faktycznego prowadzenia gospodarstwa rolnego oraz dotychczasowe zaangażowanie w jego prowadzenie przy uwzględnieniu priorytetowego traktowania współwłaściciela, który dotychczas nim się zajmował (art. 214 § 1 i 2 k.c.)”. Nawet okoliczność, że gospodarstwo rolne składa się z kilku wydzielonych ewidencyjnie działek oraz że dla różnych części gospodarstwa powadzone są odrębne księgi wieczyste nie ma istotnego znaczenia do oceny, czy wydzielone, przy zastosowaniu tego kryterium, gospodarstwa gwarantują racjonalne prowadzenie każdego z nich i nie może przesądzać o zaniechaniu korzystania przez sąd z opinii biegłych (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 2020 r., II CSK 14/19).

56 Tymczasem sąd rejonowy przy rozstrzyganiu o podziale gospodarstwa rolnego pominął szczególną regulację prawa materialnego i procesowego, w tym kluczowy z tej perspektywy art. 619 § 2 k.p.c. Szczególny przedmiot niniejszego postępowania determinował odmienny tryb i przesłanki podziału, których jednak sąd pierwszej instancji w żadnej mierze nie rozważył. Podnieść trzeba, a czego ani sąd ani strony zdają się nie dostrzegać, że przedmiotem spadku nie była nieruchomość rolna, a gospodarstwo rolne w rozumieniu art. 55³ k.c., którego składnikiem jest nieruchomość rolna definiowane na gruncie art. 46¹ k.c. w myśl którego, nieruchomościami rolnymi (gruntami rolnymi) są nieruchomości, które są lub mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej i zwierzęcej, nie wyłączając produkcji ogrodniczej, sadowniczej i rybnej. Taki charakter składnika będącego przedmiotem spadku sprzeciwiał się jego podziałowi poprzez wydzielanie małych działek bez potencjału rolnego. Wprawdzie podział w naturze stanowi podstawowy sposób zniesienia współwłasności również w przypadku gospodarstwa rolnego (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 stycznia 2002 r. III CKN 556/00), jednakże jedynie w sytuacji, gdy w jego wyniku można wydzielić współwłaścicielom samodzielne części, zdolne do prawidłowej gospodarki rolnej (KPC red. Marszałkowska-Krześ 2015 wyd. 13).

57 W badanej sprawie jednak sąd rejonowy całkowicie zaniechał dokonania jakichkolwiek ustaleń odnośnie tego, czy istnieje możliwość dokonania fizycznego podziału gospodarstwa rolnego zgodnie z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej w oparciu o opinię biegłego stosownej specjalności. Dzielone gospodarstwo ma niewielką powierzchnię ok. 2 ha i w wyniku forsowanego przez wnioskodawczynię podziału miałoby dojść do wydzielenia dla niej działki o powierzchni ok. 0,5 ha, a więc działki o niewielkiej powierzchni. W świetle normy art. 213 k.c. dla oceny dopuszczalności fizycznego wydzielenia części gospodarstwa rolnego kluczowe było zatem ustalenie, czy na tak małej powierzchni jest możliwa jakakolwiek racjonalna i ekonomicznie opłacalna działalność rolna, czego sąd rejonowy w ogóle nie rozważył, mimo tego, że uczestnik już w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji podnosił, że wydzielenie tak małego gospodarstwa nie zapewnia rentowności, jest nieopłacalne. Sąd nie rozważył także, czy na skutek podziału także część przydzielona uczestnikowi nie utraci zdolności do prowadzenia produkcji rolnej w sposób prawidłowy, racjonalny i opłacalny. Ustalenie tych okoliczności spowodowałoby natomiast wyłączenie opcji podziału fizycznego jako dopuszczalnego sposobu działu spadku. Znamienne jest przy tym, że także pełnomocnik wnioskodawczyni podnosił, że wariant II. opinii geodety przedstawiający proponowany sposób podziału jest sprzeczny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej (k. 596 akt).

58 Tego sąd pierwszej instancji w ogóle nie wziął pod rozwagę, w tym nie przeprowadził koniecznego w świetle art. 619 § 2 k.p.c. w przypadku podziału gospodarstwa rolnego dowodu z opinii biegłego sądowego z zakresu rolnictwa, który wypowiedziałby się w przedmiocie dopuszczalności podziału, w tym pod kątem zasad prawidłowej gospodarki rolnej. Wniosek o przeprowadzenie tego dowodu został złożony, a postanowieniem z dnia 7 stycznia 2021 r. sąd dopuścił dowód z opinii biegłego z zakresu rolnictwa S. S. na okoliczność tego, czy zgodne z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej pozostaje zniesienie współwłasności przedmiotowego gospodarstwa rolnego poprzez jego fizyczny podział (k. 166 akt). Jednakże po tym, jak biegły S. S. wskazał na problem ze sporządzeniem opinii z uwagi na zły stan zdrowia (vide pismo z dnia 15 stycznia 2021 r. (k. 171 akt), sąd rejonowy z niezrozumiałych względów zamiast dopuścić dowód z opinii innego biegłego tej specjalności, choć ustalił, że opinię mógłby sporządzić biegły sądowy M. R. (vide notatka urzędowa z dnia 8 lutego 2021 r. k. 179 akt), w dniu 8 lutego 2021 r. uchylił postanowienie dowodowe i dopuściła dowód wyłącznie z opinii biegłego z zakresu wyceny nieruchomości na okoliczność ustalenia wartości rynkowej gospodarstwa rolnego (k. 180 akt). Następnie opierając się tylko na szkicach ustawienia namiotów narysowanych przez strony sąd przyjął, że podział fizyczny gospodarstwa rolnego jest dopuszczalny jako zgodny z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej nie dysponując żadnymi wiadomościami specjalnymi, czy taki podział ma racjonalny sens, w tym czy produkcja rolna na tak małych wydzielonych gruntach ma szanse na powodzenie. Nie jest także możliwe zastąpienie opinii biegłego z zakresu rolnictwa opinią biegłego geodety. Geodeta dokonuje bowiem wprawdzie propozycji podziału nieruchomości, jednakże nie bada on zgodności tego podziału z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej, a jedynie doprowadza do zgodności podziału z przepisami dotyczącymi podziałów geodezyjnych nieruchomości.

59 Tymczasem, gdyby z uwagi na sprzeczność z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej okazało się, że nie byłoby możliwe dokonanie zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego w naturze, a współwłaściciele nie wyrazili zgody na wybór tego, któremu winna przypaść, to sąd powinien był rozważyć inny sposób zniesienia współwłasności, w tym stosownie do art. 214 § 1 k.c. sąd powinien przyznać gospodarstwo rolne temu z nich, który je prowadzi lub stale w nim pracuje, chyba że interes społeczno-gospodarczy przemawia za wyborem innego współwłaściciela. Będzie to miało miejsce zwłaszcza w sytuacji, gdy brak wystarczających kwalifikacji (np. gdy gospodarstwo jest zaniedbane) po stronie aktualnie gospodarującego i wysokie umiejętności innego współwłaściciela uzasadnią wybór tego ostatniego. Jednocześnie ustawodawca zastrzegł, że jeżeli warunki przewidziane w paragrafie poprzedzającym spełnia kilku współwłaścicieli albo jeżeli nie spełnia ich żaden ze współwłaścicieli, sąd przyzna gospodarstwo rolne temu z nich, który daje najlepszą gwarancję jego należytego prowadzenia (art. 214 § 2 k.c.). Przy ocenie takich gwarancji uwzględnia się przygotowanie do pracy w rolnictwie, przymioty osobiste i stosunki rodzinne. Ostatecznie, gdy nie jest możliwe zniesienie współwłasności gospodarstwa rolnego w którykolwiek z w/w sposób i gdy żaden ze współwłaścicieli nie wyraził zgody na przyznanie mu go, sąd zarządzi jego sprzedaż stosownie do przepisów kodeksu postępowania cywilnego (art. 214 § 3 i 4 k.c.).

60 Tymczasem dotychczas sąd rejonowy dążył do umożliwienia prowadzenia wnioskodawczyni na części nieruchomości działalności rolniczej nie zważając na to, czy jest to ekonomicznie opłacalne, w tym czy uczestnik, który wraz z synem gospodaruje niezmiennie na tym terenie będzie w stanie dalej prowadzić ekonomicznie opłacaną działalność rolniczą na przyznanej z kolei jemu części nieruchomości. Dążenie to nie uwzględniało również tego, że wnioskodawczyni sama przyznała, że nie pracuje osobiście w gospodarstwie od ok. 2016 r. (k. 151v. akt) oraz posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, co zważając na jej wiek (80 lat) nie czyniło wiarygodnym twierdzenia, że takowe gospodarstwo na wydzielonej części gruntu miałaby ona w przyszłości prowadzić osobiście. Od kilku lat wnioskodawczyni jedynie „poważnie rozważa” zmianę profilu działalności, lecz pomimo trwającego przeszło 6 lat postępowania sądowego nie poczyniła żadnych kroków tym kierunku i prawie nic już nie uprawia. Także jej córka P. W. nie ma żadnych planów związanych z tym gospodarstwem i przyznała, że deweloper (...) trzykrotnie się z nią kontaktował w sprawie kupna udziałów w nieruchomości. (k. 149 v. akt), co poddaje w wątpliwość, czy faktycznie planuje ona prowadzić działalność rolniczą na wydzielonej części nieruchomości, czy też zmierza do sprzedaży części gruntu, co również powinno zostać uwzględnione przy wyborze przez sąd sposobu zniesienia współwłasności gospodarstwa rolnego.

61 Nadto nawet gdyby przyjąć, że podział gospodarstwa rolnego byłby w świetle art. 213 k.c. dopuszczalny, to jakkolwiek nie była w apelacji uczestnika kwestionowana wartość nieruchomości przy ul. (...) w S. ustalona przez sąd pierwszej instancji, to jednak nie uszło wadze sądu odwoławczego, że sąd rejonowy nie przeprowadził postępowania dowodowego mającego prowadzić do ustalenia, jaka jest wartość nowo wydzielonych działek i jak powinny kształtować się ewentualne dopłaty między spadkobiercami. Lektura uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wskazuje bowiem, że ustaleń odnoszących się do aktualnego stanu i wartości nieruchomości sąd dokonał posiłkując się pisemną opinią biegłego sądowego z zakresu wyceny nieruchomości K. B. (1) z dnia 26 sierpnia 2021 r. (k. 263-360 akt) i pisemną uzupełniającą opinią biegłego z dnia 10 kwietnia 2022 r. (k. 398-405 akt). Przede wszystkim wskazać należy, że zgodnie z art. 156 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami operat szacunkowy może być wykorzystywany do celu, dla którego został sporządzony, przez okres 12 miesięcy od daty jego sporządzenia, chyba że wystąpiły zmiany uwarunkowań prawnych lub istotne zmiany czynników, o których mowa w art. 154. Już zatem sam tylko upływ czasu od sporządzenia operatu do daty wydania postanowienia z dnia 21 czerwca 2024r. czynił go nieprzydatnym do ustalania na jego podstawie wartości nowo wydzielonych nieruchomości. Dodatkowo sąd w istocie sam wyliczył wartość nowo powstałych nieruchomości, bez zasięgnięcia niezbędnej w tym zakresie opinii biegłego, wyliczając wartość poszczególnych nowo wydzielonych nieruchomości na podstawie ceny 1 m2 całej nieruchomości zawartej w opinii biegłego z 2022 r. Jak wskazał sąd w uzasadnieniu postanowienia, uwzględniając wartość działki nr (...), ujętą w sporządzonej w sprawie opinii biegłego z zakresu wyceny nieruchomości na kwotę 6.120.800 zł, bacząc na powierzchnię powstałych w wyniku ich podziału działek i wartość 1 m2 powierzchni działki przed podziałem [6.120.800 zł : 19831 m2 = 308,64(8) zł] określił wartość działki nr: - 24/1 na kwotę 1.543.240 zł [5.000 m2 x 308,64(8) zł],- 24/2 na kwotę 4.577.560 zł [14.831 m2 x 308,64(8) zł]. W istocie więc nigdy nie doszło do wyceny nowo powstałych nieruchomości, gdyż przyjęte przez sąd rejonowy wyliczenie nie uwzględnia ani tego, że jedna z nieruchomości jest obciążona służebnością, ani tego, że jest zabudowana budynkami. Celem ustalenia jaka jest wartość nowo wydzielonych działek sąd meriti powinien zaś dopuścić dowód z opinii biegłego na okoliczność aktualnej wartości rynkowego nieruchomości powstałych po podziale, taka bowiem wartość jest istotna z perspektywy rozstrzygnięcia o ewentualnych dopłatach.

62 Wprawdzie korygowanie usterek istniejących w tej mierze oraz uzupełnianie luk w przyjętej przez sąd pierwszej instancji linii rozumowania możliwe byłoby również w postępowaniu apelacyjnym (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 16 października 2019 r., I CZ 83/19), jednak w realiach rozpatrywanej sprawy sprowadzałoby się to w istocie do dokonania po raz pierwszy przez sąd okręgowy wszystkich ustaleń faktycznych i oceny prawnej kluczowej z punktu widzenia rozpoznania wniosku o dział spadku, w tym również co do dopuszczalności podziału gospodarstwa rolnego. Taka sytuacja z oczywistych względów nie mogła zostać przez sąd drugiej instancji zaakceptowana, zwłaszcza z uwagi na jednoczesne naruszenie przez sąd pierwszej instancji praw niewezwanych do udziału w sprawie pozostałych spadkobierców W. B..

63 Nadmienić wypada, że jakkolwiek postanowienie sądu rejonowego zostało przez uczestnika zaskarżone w części, to jednak cechą orzeczeń „działowych” wydanych w postępowaniu nieprocesowym jest ich integralny charakter powodujący, że poszczególne rozstrzygnięcia w nim zawarte są ze sobą ściśle powiązane oraz wzajemnie uzależnione i uwarunkowane. Dlatego też przyjmuje się, że apelacja wymierzona przeciwko części postanowienia jest traktowana jako skierowana przeciwko całemu orzeczeniu, co w praktyce oznacza, iż sąd drugiej instancji może wyjść poza granice wskazane w środku odwoławczym (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2009 r., III CZP 83/09). Mimo zatem tego, że tylko rozstrzygnięcie zawarte w pkt III. sentencji było przedmiotem zarzutów apelacji, to jednak integralny charakter postanowienia wydanego w sprawie działowej uzasadniał uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości, a to z uwagi na obowiązek ustalenia z urzędu przez sąd co jest przedmiotem wniosku, ewentualnie wezwania do udziału w sprawie wszystkich spadkobierców W. B. zgodnie z przedmiotem wniosku, a dalej ustalenia co wchodzi w skład majątku spadkowego oraz jaka jest jego wartość, a także przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego z zakresu rolnictwa celem rozważenia dopuszczalności podziału gospodarstwa rolnego wchodzącego w skład spadku oraz w przypadku przyjęcia takiego sposobu podziału ustalenia wartości rynkowej nowo powstałych nieruchomości, czego dotychczas sąd pierwszej instancji nie ustalił.

64 Tak argumentując sąd okręgowy zgodnie z art. 386 § 4 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. uchylił zaskarżone postanowienie w całości i przekazał Sądowi Rejonowemu w Stargardzie sprawę do ponownego rozpoznania, jednocześnie na podstawie art. 108 § 2 k.p.c. pozostawiając temu sądowi rozstrzygnięcie o kosztach instancji odwoławczej.

65 Przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd rejonowy powinien mieć na uwadze fakt, że metodyka pracy sędziego nakazuje, aby przed przystąpieniem do merytorycznego rozpoznania sprawy wykrystalizować żądania poddane pod rozstrzygnięcie w danym postępowaniu. Winien więc wezwać wnioskodawczynię do sprecyzowania wniosku poprzez wskazanie, czy wnosi ona o dział spadku czy częściowy dział spadku obejmujący wyłącznie gospodarstwo rolne. Jeżeli wniosek miałby dotyczyć działu spadku, to sąd winien wezwać wnioskodawczynię do wskazania, jakie składniki majątkowe wchodzą w skład spadku i wezwać do udziału w sprawie wszystkich spadkobierców W. B.. Jeżeli zaś okaże się, że wnioskodawczyni wnosi o częściowy dział spadku obejmujący tylko gospodarstwo rolne, to należy co do zasady wezwać do udziału w sprawie K. B. (2) jako osobę dziedziczącą gospodarstwo rolne, chyba że wykazane zostanie, iż doszło do zawarcia umowy o zbycie udziału w spadku na rzecz uczestnika czy innej umowy wykluczającej jej udział w tym postępowaniu. W sytuacji bowiem, gdyby K. B. (2) zbyła tylko udział w nieruchomości spadkowej, to nie wyłączałoby jej to z kręgu osób uczestniczących w niniejszym postępowaniu.

66 Dopiero po ustaleniu tego co jest przedmiotem postępowania i ustaleniu pełnego kręgu uczestników postępowania, sąd zobowiązany będzie w niezbędnym zakresie przeprowadzić postępowanie dowodowe mające na celu ustalenie z urzędu co wchodzi w skład spadku i jaka jest jego wartość, a skoro w skład spadku wchodziło gospodarstwo rolne, to winien rozważyć przesłanki warunkujące dokonanie fizycznego podziału tego gospodarstwa. Przy rozstrzyganiu o sposobie podziału sąd winien uwzględnić szczególny tryb i przesłanki podziału gospodarstwa rolnego unormowane w art. 619 k.p.c. i przepisach kodeksu cywilnego, zwłaszcza w art. 211 k.c., 213 – 215 k.c. Powinien na tą okoliczność przeprowadzić dowód z opinii biegłego z zakresu rolnictwa i na jej podstawie ustalić, czy istotnie istnieje możliwość podziału fizycznego gospodarstwa rolnego, w tym czy nie jest to sprzeczne z zasadami prawidłowej gospodarki rolnej. Jeżeli fizyczny sposób podziału gospodarstwa rolnego okaże się dopuszczalny, to niezbędny będzie dowód z opinii biegłego geodety celem uwidocznienia podziału na mapie geodezyjnej i dowód z opinii biegłego z zakresu wyceny nieruchomości, który oszacuje wartość powstałych w wyniku podziału nieruchomości. Po tak przeprowadzonym postępowaniu dowodnym winien rozważyć jaki będzie najwłaściwszy sposób podziału gospodarstwa rolnego zważając w równym stopniu na interesy obu stron, przy czym, jeżeli ma dojść do fizycznego podziału sporej nieruchomości, to sąd rejonowy powinien nakazać wydanie gruntu osobie na rzecz której dany teren przyznał (art. 624 kpc) , czego w zaskarżonym postanowieniu zaniechał, choć wnioskodawczyni nie była w władaniu gruntu, który przyznano jej w wyniku podziału. Gdyby zaś fizyczny podział gospodarstwa rolnego okazał się niemożliwy, sąd powinien rozważyć w świetle stanowisk stron komu należy przyznać gospodarstwo rolne w całości wraz z rozstrzygnięciem o obowiązku dokonania spłat (art. 216 k.c.) lub zarządzić sprzedaż licytacyjną. O zgłoszonych wnioskach sąd pierwszej instancji winien merytorycznie orzec w postanowieniu końcowym, a w sytuacji złożenia wniosku o pisemne uzasadnienie postanowienia, poczynionym ustaleniom faktycznym i rozważaniom prawnym winien dać należyty wyraz w uzasadnieniu orzeczenia spełniającym wymogi formalne stawiane na gruncie art. 327¹ k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

67 Rozstrzygniecie o kosztach instancji odwoławczej sąd okręgowy pozostawił sądowi rejonowemu na podstawie art. 108§2 kpc.

68 Marzenna Ernest Monika Rabiega Sławomir Krajewski