Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2026 r., I CSK 1982/25

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2026 r., I CSK 1982/25

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 7 października 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

3 SSN Dariusz Pawłyszcze

4 na posiedzeniu niejawnym 7 października 2026 r. w Warszawie w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości P. sp. z o. o. w W. przeciwko P. S.A. w W. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej syndyka masy upadłości P. sp. z o. o. w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 27 stycznia 2025 r., VII AGa 857/24, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;

2. zasądza od syndyka masy upadłości P. sp. z o.o. w W. na rzecz P. S.A. w W. 12 500 (dwanaście tysięcy pięćset) zł kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

6 Wyrokiem z 6 grudnia 2023 r., XXVI GC 230/16, Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo syndyka masy upadłości wykonawcy robót budowlanych przeciwko inwestorowi o zapłatę wynagrodzenia za roboty wykonane oraz niewykonane (art. 649⁴ § 3 k.c.).

7 Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację syndyka.

8 Sąd drugiej instancji ustalił, że partnerzy, w tym upadły, zawarli 8 czerwca 2010 r. z liderem umowę konsorcjum w celu wspólnego ubiegania się o udzielenie przez pozwanego inwestora zamówienia publicznego o zaprojektowanie i wykonanie robót budowalnych na linii kolejowej. Partnerzy udzielili liderowi pełnomocnictwa między innymi w zakresie reprezentowania w postępowaniu o udzielenie zamówienia, wnoszenia w imieniu partnerów konsorcjum środków odwoławczych przewidzianych w Prawie zamówień publicznych oraz korzystania z innych środków ochrony prawnej, podpisania w imieniu konsorcjum umowy z inwestorem oraz ewentualnych aneksów. Kolejne pełnomocnictwo dla lidera obejmowało umocowanie do wystawiania inwestorowi faktur na wszystkie prace oraz przyjmowanie płatności inwestora i wygasało z dniem dokonania ostatecznych rozliczeń między partnerami i liderem oraz z inwestorem. Z kolei 20 października 2010 r. lider w imieniu własnym i partnerów zawarł z pozwanym inwestorem umowę o wykonanie zamówienia publicznego za wynagrodzeniem 500 729 121,54 zł, w tym cena netto 410 433 706,18 zł i vat 90 295 415,36 zł. Płatności dla upadłego wykonawcy miały być dokonywane na rachunek lidera. Aneksem z 28 czerwca 2011 r., w związku ze zmianą stawki vat, wynagrodzenie zostało podwyższone do 504 833 458,60 zł, w tym cena netto bez zmian, a vat 94 399 752,42 zł. Następnie, 28 marca 2011 r., wykonawca zawarł z liderem umowę o roboty budowlane. Zgodnie z umową konsorcjum inwestor dokonywał płatności za prace wszystkich partnerów na rachunek bankowy lidera konsorcjum. Prace były zatwierdzane przez inspektora nadzoru dokonującego odbiorów, z których sporządzano protokoły podpisywane przez przedstawicieli wykonawcy i lidera.

9 Z czasem pojawiły się opóźnienia w płatnościach lidera na rzecz wykonawcy. Lider nie zapłacił mu w sumie 6 064 182,24 zł. Wykonawca potrącił z tej wierzytelności swoją wierzytelność wobec lidera w wysokości 883 765,44 zł, tak więc do zapłaty pozostało 5 180 416,80 zł. Postanowieniem z 13 września 2012 r. Sąd Rejonowy dla Warszawy Pragi Północ w Warszawie ogłosił upadłość wykonawcy z możliwością zawarcia układu. Postanowieniem z 30 listopada 2012 r., na wniosek m.in. lidera konsorcjum i pozwanego inwestora, Sąd upadłościowy uchylił zarząd własny i ustanowił zarządcę masy upadłości. Zarządca poinformował lidera konsorcjum o wygaśnięciu pełnomocnictwa do przyjmowania od inwestora wynagrodzenia należnego upadłemu wykonawcy i z ostrożności wypowiedział to pełnomocnictwo. Pismem z 21 lutego 2014 r. zarządca wykonawcy wezwał inwestora do zapłaty wynagrodzenia wykonawcy w wysokości 5 681 349,17 zł., a następnie skierował do inwestora żądanie ustanowienia gwarancji zapłaty za roboty budowlane na podstawie art. 649³ § 1 k.c. Zarządca wskazał, że wartość wynagrodzenia wykonawcy za wykonanie robót w całości wynosi 114 595 810,16 zł netto, na dzień sformułowania żądania wysokość już zafakturowanych robót wynosi 19 322 947,49 zł netto. Stąd gwarancja zapłaty powinna obejmować 117 185 621,08 zł brutto. Pismem z 7 marca 2014 r. lider dokonał potrącenia swoich kolejnych wierzytelności w wysokości 4 264 433,91 zł i do zapłaty, po potrąceniu dokonanym przez wykonawcę, pozostało wynagrodzenie wykonawcy w wysokości 915 982,89 zł. Wynagrodzenie to objęte jest żądaniem zapłaty 941 481,60 zł, dochodzonym w innej sprawie. Dnia 6 czerwca 2014 r. bank na zlecenie inwestora wystawił gwarancję bankową na sumę 117 185 621,08 zł Mimo to zarządca wykonawcy złożył inwestorowi 9 czerwca 2014 r. oświadczenie o powstrzymaniu się od wykonywania robót z uwagi na brak gwarancji zapłaty. W jego ocenie wystawiona przez bank gwarancja bankowa nie spełnia wymogów, gdyż powinna być wystawiona na zarządcę, a zawarte w niej warunki wypłaty są niedopuszczalne. Nadto przyczyną wystąpienia z żądaniem ustanowienia gwarancji, a w konsekwencji powstrzymania się od wykonywania kontraktu ze względu na brak żądanej gwarancji, była tolerowana przez inwestora postawa lidera konsorcjum, który bezzasadnie przyjmował oraz zatrzymywał należne zarządcy wykonawcy środki z tytułu wykonanych i odebranych przez inwestora robót.

10 Postanowieniem z 27 maja 2015 r. Sąd zmienił postępowanie upadłościowe na likwidacyjne. Postanowieniem z 19 sierpnia 2015 r. Sąd upadłościowy zezwolił syndykowi na odstąpienie od wykonania umowy o roboty budowlane. Syndyk 27 sierpnia 2015 r. złożył inwestorowi oświadczenie o odstąpieniu od umowy głównej na podstawie art. 98 ust. 1 pr.upadł., w zakresie, w jakim umowy nie zostały wykonane. Wykonawca nie wykonał robót o łącznej wartości 89 612 872,44 zł. Planowane i obliczone koszty tych prac wynosiły 88 834 597,04 zł, stąd oszacowany przez wykonawcę zysk z tych robót miał wynosić 778 275,40 zł. Z uwagi na utratę płynności finansowej, a także brak środków do zakupu materiałów, wykonawca nie miał możliwości zrealizowania pozostałych do wykonania robót. Kontrakt nie był opłacalny i dlatego syndyk odstąpił od umowy w części niewykonanej.

11 Sąd Apelacyjny uznał, że odstąpienie od umowy nie nastąpiło z przyczyn, o których mowa w art. 649¹ k.c. (nieudzielenie gwarancji zapłaty). Dlatego nie syndykowi nie przysługuje wynagrodzenie za roboty niewykonane, po odliczeniu tego, co wykonawca oszczędził z powodu niewykonania robót. Natomiast wynagrodzenie 5 180 416,80 zł roboty wykonane zostało zapłacone przez inwestora na rachunek wskazany w umowie głównej. Strony umowy konsorcjum nadały świadczeniu pieniężnemu inwestora niepodzielny charakter i ustalili, że będzie ono płatne na rachunek lidera. Jedynym wierzycielem pozwanego inwestora był zatem lider konsorcjum. Pozwany inwestor nie mógł zatem zwolnić się z długu spełniając świadczenie w części na rzecz jednego z konsorcjantów, w tym upadłego. Gdyby inwestor świadczył do rąk syndyka, to i tak nie zwolniłby się ze zobowiązania wobec lidera konsorcjum.

12 Wykonawca wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania ze względu na występowanie w sprawie istotnych zagadnień prawnych:

13 1) czy wynikająca z art. 75 § 1 Prawa upadłościowego i naprawczego utrata, z dniem ogłoszenia upadłości, prawa zarządu oraz możliwości korzystania i rozporządzania mieniem wchodzącym do masy upadłości powoduje, w związku z art. 58 §1 k.c., skutek prawny w postaci utraty ważności tych postanowień umów upadłego (umowy konsorcjum i umowy konsorcjum z inwestorem), które przewidują zapłatę wynagrodzenia upadłego liderowi konsorcjum;

14 2) czy wierzytelności upadłego, które na mocy umów, zawartych przed ogłoszeniem upadłości, mają być płatne na rzecz podmiotu trzeciego (lidera konsorcjum), wchodzą czy nie wchodzą w skład masy upadłości;

15 3) czy ustalenie w umowie konsorcjum, że wynagrodzenie należne od zamawiającego będzie płatne liderowi konsorcjum, sprawia, iż lider konsorcjum jest jedynym wierzycielem zamawiającego;

16 4) czy odstąpienie przez wykonawcę od umowy o roboty budowlane na innej podstawie, niż wskazane art. 649⁴ §1 k.c. nieuzyskanie gwarancji zapłaty, wyklucza dochodzenie roszczeń na podstawie art. 649⁴ § 3 k.c.

17 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Na podstawie art. 75 ust. 1 pr.upadł. z dniem ogłoszenia upadłości upadły traci prawo zarządu nad swoim przedsiębiorstwem, w tym prawo do zawierania umów, ich zmiany, odstąpienia od nich lub ich wypowiedzenia. Jednak co do zasady pozostają w mocy czynności prawne upadłego dokonane przed ogłoszeniem upadłości. Wyjątki od tej zasady ustanawiają art. 83 i 84 pr.upadł. i w sprawie występuje co najwyżej zagadnienie, jakie postanowienia umów mogą być bezskuteczne w stosunku do masy upadłości na podstawie art. 84 ust. 1 pr.upadł. Natomiast art. 58 k.c. stanowi o nieważności czynności prawnych lub ich części do początku, czyli od chwili dokonania czynności. Przepis ten nie może być podstawą utraty ważności postanowień umów upadłego. Prawo upadłościowe nie przewiduje utraty ważności jakiejkolwiek czynności prawnej upadłego na skutek samego ogłoszenia upadłości. Postanowienia, o których stanowi art. 83 pr.upadł., są nieważne od początku, a inne postanowienia umowne mogą być co najwyżej bezskuteczne wobec masy upadłości. W sprawie - i w ogóle w polskim prawie - nie występuje zagadnienie 1., dotyczące możliwości utraty ważności przez postanowienie umowy.

2. Wszystkie wierzytelności upadłego wchodzą w skład masy upadłości (art. 61 pr.upadł.) i w sprawie – i w ogóle w polskim prawie - nie występuje zagadnienie 2. Z uzasadnienia wniosku o przyjęcie wynika, że problem skarżącego jest zagadnienie legitymacji biernej, czyli kto jest zobowiązany do zapłaty wynagrodzenia upadłego wykonawcy robót: lider konsorcjum czy inwestor, co jest przedmiotem 3. zagadnienia.

3. Lider konsorcjum może być uprawniony do pobierania od inwestora wynagrodzenia dla partnera konsorcjum co do zasady w oparciu o dwie instytucje prawne. Po pierwsze, lider może być uprawniony jako pełnomocnik partnera do przyjęcia świadczenia inwestora. W takiej sytuacji inwestor jest zobowiązany wobec partnera, który może zażądać zapłaty do swoich rąk z pominięciem pełnomocnika (chyba że umowa z inwestorem wykluczyła taką możliwość). Po drugie, lider może być jedynym zobowiązanym i uprawnionym wobec inwestora, czyli partnerzy są jego wykonawcami, a w stosunku do inwestora są podwykonawcami. W tym drugim przypadku powództwo podlegało oddaleniu z powodu braku legitymacji czynnej pozwanego inwestora.

21 Natomiast w przypadku działania lidera jako pełnomocnik partnera, zapłata inwestora do rąk lidera zwalnia inwestora względem wykonawcy, jeżeli w chwili zapłaty istniało ważne pełnomocnictwo, albo – jeżeli pełnomocnictwa nie było lub już wygasło – zwalnia w takim zakresie, w jakim wierzyciel ze świadczenia skorzystał (art. 452 k.c.). Przy tym skorzystaniem ze świadczenia jest nie tylko jego otrzymanie, lecz także zwolnienie z długu wobec dowolnego podmiotu. W sprawie lider konsorcjum zwolnił upadłego z długu wobec siebie przez potrącenie z wierzytelnością upadłego z tytułu wynagrodzenia za wykonane roboty. Potrącenie to umorzyło wierzytelność upadłego o wynagrodzenie (art. 498 § 2 k.c.) niezależnie do tego, czy pozwany inwestor zapłacił liderowi jako pełnomocnikowi wykonawcy czy jako wykonawcy zobowiązanemu do zapłaty podwykonawcom. Skuteczność potrącenia, w tym w świetle ograniczeń ustanowionych w Prawie upadłościowym, nie jest przedmiotem skargi kasacyjnej. Dlatego zagadnienie 3. nie występuje w sprawie.

4. Wykonawcy robót budowlanych przysługuje wynagrodzenie za roboty niewykonane, po odliczeniu tego, co wykonawca oszczędził z powodu niewykonania robót, jeżeli wykonawca odstąpił od umowy nie uzyskawszy gwarancji zapłaty i był gotów wykonać roboty, lecz doznał przeszkody z przyczyn dotyczących inwestora. (art. 694⁴ § 3 k.c.). Sąd drugiej instancji ustalił, że syndyk nie był gotów do wykonania umowy. Tak więc w sprawie nie występuje zagadnienie 4., tj. dopuszczalności rozszerzenia prawa z art. 649⁴ § 3 k.c. na inne przypadki odstąpienia od umowy o roboty budowlane.

23 Ponadto w przypadku odstąpienia od umowy z innych przyczyn, obciążających inwestora, niż nieuzyskanie gwarancji zapłaty, wykonawcy może przysługiwać odszkodowanie na podstawie art. 471 k.c., a nie wynagrodzenie na podstawie art. 694⁴ § 3 k.c. Korzyściami, które poszkodowany mógłby osiągnąć, gdyby mu szkody nie wyrządzono (art. 361 § 2 k.c.), czyli utraconym zyskiem, jest utracone wynagrodzenie pomniejszone o zaoszczędzone koszty, czyli podobnie jak stanowi art. 649⁴ § 3 k.c. Różnica w stosowaniu art. 471 i 649⁴ § 3 k.c. tkwi w możliwości podniesienia zarzutu – przy odszkodowaniu z art. 471 k.c. – przyczynienia się do zwiększenia szkody (art. 362 k.c.) przez niewykorzystanie możliwości wykorzystania potencjału wykonawcy robót do pozyskania innego zamówienia w miejsce bezpodstawnie utraconego. Przede wszystkim jednak warunkiem przysługiwania odszkodowania na podstawie art. 471 k.c. jest rzeczywista możliwość wykonania robót, ponieważ w braku tej możliwości to nie odstąpienie od umowy jest przyczyną nieuzyskania wynagrodzenia.

5. Ze względu na niewystępowanie w sprawie zagadnień prawnych podniesionych we wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398⁹ k.p.c. odmówił przyjęcia skargi.

25 Na podstawie art. 98 § 1 k.p.c. pozwanemu przysługuje od skarżącego zwrot kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną. Ponieważ pozwany był reprezentowany przez Prokuratorię Generalną, na podstawie art. 99 k.p.c. przysługuje mu zwrot kosztów zastępstwa 12 500 zł, tj. w wysokości stawki minimalnej określonej w stosowanym odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie opłat za czynności adwokackie (sąd przyznaje koszty Prokuratorii na podstawie art. 32 ust. 3 ustawy z dnia 15 grudnia 2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej tylko w przypadku zastępowania Skarbu Państwa).

26 Prokuratoria wniosła o przyznanie pozwanemu kosztów w wysokości wydatku pozwanego na zastępstwo Prokuratorii, a wydatkiem tym była opłata 35 000 zł powiększona o vat, określona w § 6 ust. 1 pkt 2 lit. h rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 11 maja 2017 r. w sprawie osób prawnych zastępowanych przez Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej oraz opłat ponoszonych za usługi prawne świadczone przez Prokuratorię Generalną Rzeczypospolitej Polskiej, a także opłat za przeprowadzenie postępowania przed Sądem Polubownym przy Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej. Żądanie to nie miało podstawy prawnej. Artykuł 98 § 1 k.p.c. ustanawia ogólną zasadę zwrotu przez przegrywającego kosztów przeciwnika niezbędnych do celowej obrony. Jednak o tym, co obejmują te koszty, stanowią przepisy następne, rozwijające zasadę z art. 98 § 1 k.p.c. Niezbędność i celowość danego kosztu nie jest samodzielną podstawą zwrotu tego kosztu przez przeciwnika. Pojęcia „niezbędności” i „celowości” mają znaczenie jedynie przy wykładni przepisów szczegółowych, jeżeli zachodzą wątpliwości co do objęcia danego kosztu przepisem szczegółowym.

27 W przypadku reprezentowania strony przez Prokuratorię tym przepisem szczegółowym jest art. 99 k.p.c. stanowiący, że takiej stronie przysługuje zwrot kosztów jak stronie reprezentowanej przez adwokata. Z kolei o kosztach strony reprezentowanej przez adwokata stanowi art. 98 § 3 k.p.c. i są nimi tylko wynagrodzenie i wydatki adwokata, koszty sądowe oraz koszty nakazanego przez sąd osobistego stawiennictwa strony. Wydatki strony nie wchodzą w skład kosztów procesu strony reprezentowanej przez adwokata (przy tym wydatek adwokata pokryty ze środków strony nadal jest wydatkiem adwokata). Rzeczywisty wydatek strony zastępowanej przez adwokata lub Prokuratorię na to zastępstwo nie jest istotny w świetle art. 98 § 3 i art. 99 k.p.c. Wynagrodzenie adwokata, należne mu od strony, reguluje jego umowa ze stroną i wynagrodzenie to nie ma znaczenia przy przyznawaniu kosztów od przeciwnika na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. Tak samo wynagrodzenie Prokuratorii, należne jej od zastępowanej strony, regulowane ustawą z dnia 15 grudnia 2016 r. o Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej i przepisami wykonawczymi, nie ma znaczenia przy przyznawaniu kosztów od przeciwnika (tak samo D. Rystał w: Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, pod red. T. Szanciło, teza 8 do art. 99). We wniosku o zwrot pozwanemu jego pełnego wydatku na zastępstwo procesowe Prokuratoria powołała się tylko na art. 98 § 1 k.p.c. i zignorowała art. 99 k.p.c., nie omówiła relacji tych dwóch przepisów.