Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 30 grudnia 2024 r., I ACa 969/24

wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 30 grudnia 2024 r., I ACa 969/24

Tekst

1 Sygnatura akt I ACa 969/24

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 Dnia 30 grudnia 2024 roku

3 Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny

4 Sędzia: Leon Miroszewski

5 po rozpoznaniu w dniu 30 grudnia 2024 roku w Szczecinie

6 na posiedzeniu niejawnym

7 sprawy z powództwa M. A. i R. A.

8 przeciwko Bank (...) spółce akcyjnej z siedzibą w W.

9 o ustalenie i zapłatę

10 na skutek apelacji pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 16 lutego 2024 roku, sygnatura akt I C 1061/21

11 I. oddala apelację;

12 II. zasądza od pozwanego na rzecz każdego z powodów kwoty po 4050,00 (cztery tysiące pięćdziesiąt) złotych tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się tego orzeczenia o kosztach.

13 Leon Miroszewski

14 Sygnatura akt 969/24

Uzasadnienie

15 Wyroku z dnia 30 grudnia 2024 roku

16 Wyrokiem z dnia 16 lutego 2024 roku, w sprawie o sygnaturze akt I C 1061/21, z powództwa M. A. i R. A. przeciwko Bank (...) spółce akcyjnej z siedzibą w W., Sąd Okręgowy w Gorzowie Wielkopolskim w punkcie I. ustalił nieistnienie pomiędzy stronami stosunku prawnego kredytu wynikającego z umowy o kredyt hipoteczny nr (...) z dnia 6 czerwca 2008 roku; w punkcie II. zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie kwotę 63.988,89 złotych z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 31 lipca 2021 roku do dnia zapłaty; w punkcie III. oddalił powództwo w pozostałej części; a w punkcie IV. zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie kwotę 6.434 złotych łącznie tytułem kosztów procesu, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty.

17 Sąd I instancji ustalił, że powodowie zawarli z pozwany umowę kredytu hipotecznego nr (...) w dniu 6 czerwca 2008 roku w celu sfinansowania zakupu działki budowlanej, a w części kredyt został przeznaczenie na zabezpieczenie prowizji bankowej. Integralną część umowy stanowił Zbiór Ogólnych Zasad Kredytowania w zakresie udzielania kredytów hipotecznych (ZOZK). Kredyt został udzielony na kwotę 45.136,54 CHF, któremu odpowiadała kwota 91.577,53 złotych (§ 2 umowy). Okres kredytowania wynosił 356 miesięcy. Umowa ta została zawarta według standardowego wzorca umownego, stosowanego przez pozwany Bank. Jej postanowienia, w tym dotyczące przeliczeń świadczeń stron, nie były indywidualnie uzgadniane z powodami. Powodowie nie zostali poinformowani przez Bank, w jaki sposób Bank będzie dokonywał przeliczenia należności kredytowych.

18 Dalej Sąd Okręgowy ustalił między innymi, że zgodnie z § 18 ZOZK, kredyt uruchomiony został w złotych, przy jednoczesnym przeliczeniu na określoną w umowie walutę, po kursie kupna dewiz według Tabeli kursów z dnia poprzedzającego dzień uruchomienia kredytu. Spłata kredytu denominowanego wraz z odsetkami miała następować w złotych, w ratach określonych w walucie wskazanej w umowie kredytu, według przelicznika z dnia wpływu środków na rachunek kredytobiorcy, po ustalonym według Tabeli kursów kursie sprzedaży dewiz, obowiązującym w pozwanym Banku w momencie dokonywania tej operacji.

19 Sąd Okręgowy ustalił też, że powodowie złożyli w dniu 16 maja 2008 roku oświadczenie, w którym wskazali, że w pierwszej kolejności została im przedstawiona oferta kredytu hipotecznego w PLN oraz że w pełni znane oraz wyjaśnione przez Bank jest ryzyko związane ze zmianą kursu waluty, w której zamierzali zaciągnąć kredyt oraz że mają pełną świadomość ryzyka związanego z kredytami, pożyczkami i innymi produktami zaciągniętymi w walucie obcej lub indeksowanymi do waluty obcej. Powodowie nie znali wysokości przeliczników stosowanych do nich, ani zasad, według których bank ustalał sposób przeliczenia waluty przy wypłacie lub spłacie kredytu – bank dokonywał tej operacji mocą własnej jednostronnej decyzji. Tabela opłat obowiązująca w Banku w chwili wypłaty lub spłaty kredytu nie odnosiła się do żadnych możliwych do zweryfikowania przez powodów wskaźników. Bank miał nieograniczoną swobodę w ustalaniu kursów kupna lub sprzedaży waluty. Podczas rozmowy z pracownikiem Banku powodowie byli zapewniani o racjonalności działania. Formalnie zostali poinformowani o ryzyku wynikającym z możliwości zmiany kursu waluty i oświadczyli, że są świadomi tego ryzyka.

20 Powodowie spłacili w ratach kredytowych, w okresie od 15 września 2011 roku do dnia 17 maja 2021 roku, kwotę 63.988,89 złotych. Pismem z dnia 25 czerwca 2021 roku wezwali pozwany Bank do zapłaty kwoty 83.244,70 złotych tytułem zwrotu nienależnie pobranych świadczeń w okresie od dnia 15 lipca 2008 roku do dnia 17 maja 2021 roku, w związku z nieważnością umowy, zaś w przypadku zanegowania nieważności, do zapłaty kwoty 30.616,58 złotych, stanowiącej nadpłatę w stosunku do tej, którą powodowie powinni zapłacić. Pismem z dnia 30 czerwca 2021 roku pozwany Bank odmówił zapłaty podnosząc, że umowa jest zgodna z prawem.

21 Już w rozważaniach prawnych Sąd Okręgowy przytoczył cały przepis § 2 umowy oraz postanowienia § 18 ZOZK w brzmieniu: „Kredyt uruchomiany jest w złotych, przy jednoczesnym przeliczeniu na wybraną przez kredytobiorcę i określoną w umowie walutę, po kursie kupna dewiz według Tabeli kursów z dnia uruchomienia kredytu”. I dalej ust. 2 - „w przypadku wzrostu kursu kupna waluty obcej w okresie pomiędzy dniem zawarcia umowy a dniem uruchomienia kredytu/transz kredytu kwota uruchomionego kredytu w walucie wymienialnej może być niższa aniżeli wskazana w umowie. Kwotę kredytu w walucie obniża się w takim stopniu, by odpowiadała określonej w umowie równowartości kwoty kredytu w PLN. Zmiana kwoty kredytu w walucie w związku z wzrostem kursu nie wymaga zawarcia aneksu do umowy”. A następnie: „w przypadku spadku kursu waluty obcej w okresie pomiędzy dniem zawarcia umowy a dniem uruchomienia kredytu/ transz kredytu kwota kredytu wyrażonego w walucie wymienialnej może być wyższa aniżeli kwota określona w umowie. Kwotę kredytu wyrażoną w walucie podwyższa się w takim stopniu, aby odpowiadała określonej w umowie równowartości kredytu w PLN. Zmiana kwoty kredytu wymaga zawarcia aneksu do umowy”.

22 Stan faktyczny Sąd Okręgowy ustalił na podstawie dowodów z dokumentów przedstawionych przez strony oraz na podstawie dowodu z przesłuchania powodów.

23 Dokonując oceny prawnej Sąd I instancji w pierwszej kolejności stwierdził, że powodowie mieli interes prawny domagając się stwierdzenia nieistnienia stosunku prawnego wynikającego w wskazanej wyżej umowy, bowiem takie ustalenie pozwala na zniesienia wątpliwości co do dalszego wykonywania umowy oraz zapobiega przyszłym sporom pomiędzy stronami.

24 Sąd ten uznał umowę zawartą przez strony jako dotyczącą kredytu denominowanego. W oparciu o dokonane ustalenia Sąd Okręgowy uznał roszczenia powodów o zapłatę oparte na art. 410 § 1 w zw. z art. 405 k.c. i o ustalenie oparte na art. 189 k.p.c. za zasadne.

25 Sąd Okręgowy potraktował powodów jako konsumentów, o czym świadczą liczne argumenty odwołujące się obowiązku ochrony konsumentów, jako strony słabszej w umowie z przedsiębiorcą. Uznał, że nie powinno budzić wątpliwości posiadanie przez powodów interesu prawnego w ustaleniu nieważności umowy, ponieważ ten interes polega na usunięciu niepewności co do tego, czy umowa kredytowa jest ważna. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji takiej, jaka ma miejsce w rozpoznawanej sprawie, której przedmiotem nie jest ostateczne rozliczenie stron umowy, zwłaszcza w kontekście ewentualnych roszczeń, które będą mogły być kierowane przez Bank po zakończeniu niniejszego postępowania. W razie sporu co do sposobu ostatecznego rozliczenia wyrok ustalający nieważność umowy będzie pełnił rolę prejudykatu, który po pierwsze pozwoli stronom na przeprowadzenie docelowego rozliczenia bez potrzeby prowadzenia długotrwałego procesu sądowego, a po drugie, nawet w sytuacji, gdy do takiego procesu dojdzie, postępowanie z uwagi na przesądzenie tego zagadnienia będzie prostsze, szybsze i tańsze.

26 Sąd Okręgowy miał na uwadze, że w sprawach dotyczących zagadnień związanych z ważnością umów kredytowych denominowanych we franku szwajcarskim lub zawieranych w złotych, ale indeksowanych kursem franka szwajcarskiego zawieranych przez banki z konsumentami orzecznictwo Sądu Najwyższego pozwoliło na wyjaśnienie najistotniejszych zagadnień prawnych związanych z tymi kredytami, co dotyczy w szczególności dopuszczalności zawierania umów wiążących wysokość kredytu i spłaty z kursem waluty obcej, oceny klauzul odwołujących się w zakresie obliczania wysokości kredytu i rat do tabel kursowych banku - kredytodawcy, skutków wyeliminowania z umowy postanowienia abuzywnego, przedawnienia roszczeń oraz rozliczenia w razie nieważności umowy kredytowej.

27 Sąd I instancji, powołując się na utrwalone orzecznictwo Trybunału Sprawiedliwości, Sądu Najwyższego i sądów powszechnych, w obszernym wywodzie prawnym wskazał, że sporna umowa kredytu zawierała niedozwolone postanowienia w rozumieniu art. 385¹k.c., których wyeliminowanie prowadzi do nieważności powyższej czynności prawnej. Sąd pierwszej instancji stwierdził wobec powyższego, że konsekwencję nieważności umowy kredytowej jest powstanie po stronie powodowej roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej umowy kredytu na podstawie art. 410 § 1 i 2 k.c. w związku z art. 405 k.c. Sąd Okręgowy wskazał, że wysokość dochodzonego roszczenia wynika z przedłożonych przez strony dokumentów. Sąd ten zwrócił uwagę, że treść poszczególnych postanowień umowy oraz ZOZK faworyzowało pozwany Bank, który zadbał o zabezpieczenie własnych interesów w sytuacji wahań kursowych, bez jakiejkolwiek ochrony powodów, jako konsumentów, przed skutkami takich wahań. Wskazał w tym zakresie na przepisy § 2 umowy oraz § 18 ZOZK. Za abuzywne, a przy tym prowadzące do nieważności umowy uznał też § 1 pkt 27, § 7 ust. 6-7, § 17 ust. 4, 18 ust. 2-4, 7 ZOZK i § 2 oraz § 8 ust. 2 umowy.

28 Rozstrzygnięcie o kosztach procesu Sąd Okręgowy wydał na podstawie art. 98 k.p.c. pozostawiając szczegółowe wyliczenie tych kosztów referendarzowi sądowemu na podstawie art. 108 k.p.c.

29 Od wyroku Sądu Okręgowego apelację wniósł pozwany zaskarżając go w całości.

30 Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono:

31 1. Błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzekania, polegający na ustaleniu niezgodnie z rzeczywistym stanem rzeczy następujących faktów:

32 a) postanowienia zawartej przez Strony Umowy nie były przez Powodów indywidualnie negocjowane oraz nie mieli oni wpływu na jej treść, podczas gdy strona powodowa dopasowała parametry kredytu do własnych potrzeb samodzielnie wypełniając przed zawarciem Umowy dokument tj. wniosek kredytowy, w którym mogła dowolnie wskazać takie kwestie jak np. kwota kredytu, waluta kredytu, sposób wypłaty kredytu, sposób spłaty kapitału i odsetek;

33 b) bank miał możliwość arbitralnego ustalania Tabeli Kursów walut, podczas gdy kursy obowiązujące w Banku uzależnione były od sytuacji ekonomiczno-gospodarczej na tynku oraz nie odbiegały od wysokości kursów walut stosowanych przez inne Banki w analogicznym okresie, jak również podlegały szeregowi regulacji zewnętrznych;

34 c) kwestia ryzyka oraz ustalania kursów nie była omawiana z Powodami w rozmowach poprzedzających zawarcie umowy kredytu, podczas gdy pozwany poinformował w sposób rzetelny kredytobiorcę zarówno o ryzyku kursowym oraz o sposobie i terminach ustalania kursów wymiany walut;

35 2. naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 233 k.p.c. w zw. z art. 299 k.p.c. poprzez wadliwą i nieusprawiedliwioną w świetle zasad doświadczenia życiowego ocenę dowodu z przesłuchania strony powodowej, któremu to Sąd I instancji bezkrytycznie w całości dał wiarę, w szczególności co braku możliwości negocjacji postanowień umownych oraz braku informacji udzielonych przez pracowników Banku o związanym z zaciągnięciem kredytu ryzykiem walutowy, podczas gdy treść zeznań jest sprzeczna z pozostałym zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, a także pominięcie faktu, że strona powodowa zainteresowana jest bezpośrednio uzyskaniem korzystnego rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie, zaś dowód z przesłuchania powoda ma jedynie charakter pomocniczy;

36 3. naruszenie przepisu postępowania, tj. art. 189 k.p.c. poprzez błędne przyjęcie, że Powodom przysługuje interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności Umowy, w sytuacji, gdy możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie wyklucza istnienie po stronie powodowej interesu prawnego w wytoczeniu powództwa o ustalenie;

37 4. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 385(1) § 1 k.c. w zw. z 385(2) k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na nieprawidłowej interpretacji pojęcia rażącego naruszenia interesów konsumenta oraz braku rzetelnego rozważenia czy w tej konkretnej sprawie doszło do rażącego naruszenia interesów strony powodowej i ograniczeniu się przez Sąd I instancji w tym zakresie wyłącznie do hipotetycznego naruszenia interesów strony powodowej, bez dokonywania analizy konkretnej sytuacji ekonomicznej Powodów oraz bez uwzględnienia okoliczności związanych z późniejszym wykonywaniem Umowy, podczas gdy już na dzień zawierania Umowy Powodowie uzyskali możliwość skorzystania z atrakcyjnej wysokości oprocentowania kredytu oraz niższych rat w stosunku do kredytów złotówkowych, których to okoliczności Sąd I instancji nie wziął pod uwagę przy ocenie abuzywności postanowień umownych, co doprowadziło do błędnego uznania, iż Umowa zawiera klauzule niedozwolone i z tego powodu powinna zostać uznana za nieważną;

38 5. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 353(1) k.c. w zw. z art. 58 § 1 k.c. poprzez uznanie, że Umowa jest nieważna jako naruszająca granice zasady swobody umów, gdyż zasady ustalania kursów zostały przekazane do wyłącznych uprawnień pozwanego, nie określając żądnych kryteriów ustalania ich wysokości, zaś strona powodowa nie miała możliwości weryfikacji, czy kursy walut zostały ustalone przez Pozwanego zgodnie z zasadami, gdyż zasady nie zostały sformułowane, wskutek czego jedna strona umowy (Pozwany) przez dowolne określenie kursu waluty stosowanego do przeliczeń walutowych na etapie wypłaty i spłaty kredytu, mogła jednostronnie kształtować wysokość zobowiązania zarówno swojego, jak i drugiej strony tej samej umowy, podczas gdy Bank nie ustalał kursów walut w sposób dowolny, ani nie posiadał takiej możliwości z uwagi na obowiązujące go odgórnie regulacje, zaś kwota jaka została wypłacona stronie powodowej jest tożsama z kwotą udzielonego kredytu, która wskazana została w treści Umowy, a wysokość poszczególnych rat kredytu określona została w harmonogramie spłat;

39 6. naruszenie art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa bankowego poprzez uznanie, że w przedmiotowej sprawie nastąpiło odejście od ustawowej konstrukcji umowy kredytu, której elementem przedmiotowo istotnym jest obowiązek zwrotu kwoty otrzymanej i określenia waluty, w jakim ma być spłacane świadczenie, co wynikać ma z wprowadzenia do Umowy klauzuli denominacyjnej, na skutek której wysokość zobowiązania powoda w walucie polskiej jest modyfikowana innym miernikiem wartości, w sytuacji, gdy kursy walut nie wpływają na wysokość świadczenia stron Umowy a strony jednoznacznie i literalnie określiły kwotę i walutę kredytu;

40 7. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 358 § 1 k.c w zw. z art. 3 k.c. art. 41 ustawy z dnia 28 kwietnia 1936 r. - Prawo wekslowe, art. 2 ust 2 ustawy z dnia 27 lipca 2002 r. - Prawo dewizowe zw. z art. 58 § 1 k.c. poprzez ich niezastosowanie w sytuacji, gdy Sąd ustalił, że postanowienia dot. klauzuli przeliczeniowych mają charakter niedozwolony i nie wiążą Stron, skutkiem czego Sąd I instancji orzekł o nieważności Umowy, podczas gdy w świetle art. 58 § 1 k.c. nieważne postanowienia Umowy winny zostać zastąpione odpowiednimi przepisami ustawy w szczególności 358 § 2 k.c bądź per analogiom art. 41 pr. weksl. Oraz art. 2 ust 3 pr. dewizowe i skutkować rozliczeniem Stron przy zastosowaniu średniego kursu CHF ogłaszanego przez NBP;

41 8. przepisów prawa materialnego, tj. art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że wszystkie wpłaty dokonane przez Powodów na rzecz banku w związku z Umową stanowią świadczenie nienależne, a Powodom przysługuje roszczenie o zwrot dokonanych wpłat, podczas gdy ewentualna nieważność umowy prowadzić powinna wprost do przywrócenia stanu sprzed jej zawarcia, natomiast rozstrzygnięcie Sądu I instancji prowadzi do bezpodstawnego wzbogacenia kredytobiorców;

42 9. naruszenie przepisu prawa materialnego, tj. art. 481 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu że stronie powodowej należą się odsetki za opóźnienie od kwoty zasądzonej w pkt II wyroku od daty wcześniejszej niż data uprawomocnienia się wyroku w niniejszej sprawie, podczas gdy termin liczenia odsetek za opóźnienie w realizacji roszczeń o zwrot nienależnie spełnionych świadczeń wynikających z ustalenia nieważności stosunku prawnego może rozpocząć bieg dopiero od dnia następującego po dniu uprawomocnienia się wyroku w niniejszej sprawie, gdyż dopiero z momentem uprawomocnienia się wyroku Umowa staje się trwale bezskuteczna.

43 Mając na uwadze powyższe zarzuty pozwany wniósł o zmianę zaskarżonego Wyroku poprzez (i) oddalenie powództwa w całości, (ii) zasądzenie od Powodów solidarnie na rzecz Pozwanego kosztów postępowania w I instancji, w tym kosztów zastępstwa

44 procesowego według norm przepisanych;

45 Ewentualnie o uchylenie Wyroku w zakresie pkt I, II i IV i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

46 Wniósł też o zasądzenie od Powodów solidarnie na rzecz Pozwanego kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

47 W odpowiedzi na apelację powodowie wnieśli o jej oddalenie oraz zasądzenie od pozwanego kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym.

48 Sąd Apelacyjny zważył, co następuje

49 Postępowanie apelacyjne jest kontynuacją rozpoczętego przed sądem pierwszej instancji. Sąd drugiej instancji orzeka na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym (art. 382 k.p.c.), zatem dokonuje własnych ustaleń faktycznych, poprzestaje na materiale zebranym w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, prowadzi postępowanie dowodowe lub ponawia przeprowadzenie dowodów. Podstawa prawna orzeczenia ustalana jest niezależnie od zarzutów podniesionych w apelacji. Postępowanie apelacyjne ma zatem charakter merytoryczny, a nie tylko kontrolny, ograniczony zarzutami apelacyjnymi. Sąd drugiej instancji związany jest zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31.01.2008 roku, III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55).

50 Niezależnie od powyższego należy zauważyć, że z obowiązku ustanowionego w art. 378 § 1 k.p.c. nie wynika konieczność osobnego omówienia w uzasadnieniu wyroku każdego argumentu podniesionego w apelacji, ale wystarczające jest odniesienie się do nich w sposób wskazujący, że zostały przez sąd drugiej instancji rozważone (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 24.03.2010 r., V CSK 296/09; z dnia 26.04.2012 r., III CSK 300/11; z dnia 4.09.2014 r., II CSK 478/13; z dnia 22.08.2018 r., III UK 119/17). Sąd drugiej instancji jest obowiązany zamieścić w uzasadnieniu wyłącznie takie elementy, które ze względu na treść apelacji i zakres rozpoznania są potrzebne do rozstrzygnięcia sprawy, ale nie ma zarazem obowiązku wyrażania szczegółowego stanowiska do wszystkich poglądów prezentowanych przez strony, jeżeli nie mają one istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy (por. postanowienie SN z dnia16.03.2012 r., IV CSK 373/11, wyrok SN z 29.10.1998 r., II UKN 282/98).

51 Uzasadnienie wyroku sporządza się w sposób zwięzły (art. 327¹§ 2 k.p.c.). Jeżeli zarzuty apelacyjne są ponadprzeciętnie rozbudowane, można je rozważać łącznie, chwytając oś problemu, byleby podsumować je stanowczą puentą z wyjaśnieniem, dlaczego tego rodzaju argumentacja nie jest zasadna (por. postanowienie SN z dnia 17.11.2020 r., I UK 437/19).

52 W niniejszej sprawie w pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutu naruszenia art. 189 k.p.c., bowiem jego uwzględnienie musiałoby automatycznie prowadzić do zmiany zaskarżonego wyroku w zakresie rozstrzygnięcia w punkcie I. Skarżący, zarzucając naruszenie art. 189 k.p.c. podniósł, że roszczenie o zapłatę zapewnia powodom pełną ochronę prawną, toteż nie ma potrzeby ustalania stosunku prawnego lub prawa. Istnienie interesu prawnego może być podyktowane jednak także tym, że ze spornego stosunku prawnego wynikają jeszcze dalsze skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie jest możliwe lub nie jest jeszcze aktualne (por. wyrok Sądu Najwyższego z 30 października 1990 roku, I CR 649/90). Zauważa się jednocześnie, że mimo istnienia prawa do żądania spełnienia świadczenia (wytoczenia powództwa o świadczenie) lub możliwości skorzystania z innego środka ochrony prawnej (np. powództwa o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego) interes prawny nie będzie wykluczony w sytuacji, gdy wyrok uwzględniający takie żądanie nie da pełnej ochrony prawnej dłużnikowi (por. uzasadnienie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 17 kwietnia 2015 roku, III CSK 226/14).

53 Zarówno w nauce jak i w orzecznictwie akcentuje się konieczność wykazania obiektywnej, w świetle przepisów prawa (wywołanej rzeczywistym narażeniem lub zagrożeniem sfery prawnej powoda), potrzeby uzyskania wyroku ustalającego o określonej treści. Z drugiej jednak strony akcentuje się, że interes prawny należy „pojmować szeroko, mając na uwadze także dalsze skutki, które mogą lub już doprowadziły do pozbawienia powoda ochrony prawnej" (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 lipca 2019 roku, V CSK 23/18). Wreszcie stwierdza się, że zasady, że powództwo o ustalenie nie jest dopuszczalne, jeżeli w danym przypadku możliwe jest jakiekolwiek świadczenie, nie należy pojmować zbyt rygorystycznie.

54 Jak widać, już z przedstawionych wypowiedzi judykatury wynika, że samo istnienie możliwości wytoczenia powództwa o świadczenie nie w każdej sytuacji przesądzać będzie o braku interesu prawnego w żądaniu ustalenia. Brak taki wystąpi wówczas jedynie gdy wyrok zasądzający świadczenie zapewni pełną (adekwatna do sytuacji prawnej powoda) ochronę prawną jego uzasadnionych interesów. W przypadku gdy sporem o świadczenie nie będą mogły (ze swej natury) być objęte wszystkie uprawnienia istotne z perspektywy ochrony sfery prawnej powoda (wyrok nie będzie wyczerpywał wszystkich płaszczyzn istniejącego sporu objętego stosunkiem prawnym, którego dotyczy żądanie ustalenia), przyjąć należy, że powodowie mieli interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w dochodzeniu ustalenia nieważności umowy kwestionowanej w pozwie.

55 Co do pozostałych zarzutów, niezależnie od przyjętej w apelacji kolejności przedstawienia zarzutów przez skarżącego, w pierwszej kolejności należy zająć się odniesieniem do zarzutów naruszenia przepisów postępowania, bowiem przed dokonaniem oceny materialnoprawnej niezbędne jest przyjęcie określonego, niewątpliwego, stanu faktycznego sprawy.

56 Należy także zauważyć, że nie doszło w postępowaniu pierwszoinstancyjnym do nieważności postępowania. Kwestię tą sąd odwoławczy winien badać z urzędu, natomiast godzi się także podnieść, że skarżący nie wskazał na jakiekolwiek okoliczności, które przemawiałyby za przyjęciem, że do nieważności postępowania doszło.

57 Do zarzutów naruszenia przepisów postępowania należy zaliczyć zarzut błędu w ustaleniach faktycznych, bowiem w istocie odnosi się on do kwestionowania ustaleń opartych na dokonanej przez Sąd I instancji ocenie dowodów. Z drugiej strony treść pierwszego z punktów tej sfery zarzutów nawiązuje do oceny prawnej forsowanej przez skarżącego, bowiem np. kwestia uzgodnienia indywidualnego z powodami treści umowy jest rozumiana przez skarżącego jako polegająca na wpisaniu w treść umowy ich danych, wysokości kredytu, waluty kredytu, sposobu wypłaty kredytu oraz spłaty jego rat. Ocena ta oparta jest na niezrozumieniu, że nie świadczy o indywidualnym uzgodnieniu istotnych postanowień umowy porozumienie między stronami o wysokości kredytu, jego walucie, czy sposobie spłaty. Istotne jest to, czy podlegał uzgodnieniu przyjęty w umowie sposób ustalania wysokości wypłaty kredytu, jego przeliczanie zgodnie z tabelami pozwanego banku, i to po kursie kupna waluty, do której kredytu został denominowany, a także kwot spłaty kredytu, zgodnie z tymi tabelami, ale po kursie sprzedaży waluty. Skarżący pomija, że samo takie rozróżnienie, stanowi o narzuceniu konsumentom niekorzystnego sposobu przeliczania waluty denominacji, korzystnego wyłącznie dla banku. Skarżący niesłusznie zatem uważa, że możliwość wyboru rodzaju kredytu (złotowy bez waloryzacji do innej waluty, złotowy z indeksacją lub denominacją), terminu wypłaty kredytu, jest wystarczające do zachowania możliwości negocjowania istotnych postanowień umowy kredytowej.

58 Pozostałe zarzuty w tej sferze dotyczą bądź to kwestii wykonywania umowy, a więc faktycznego stosowania kursów przeliczeniowych przez bank, co pomija treść art. 385² k.c., bądź kwestionowania oceny Sądu I instancji, że informacja o ryzyku kursowym, udzielona powodom, nie była wystarczająca, co z kolei pomija fakt, że pozwany nie przedstawił żadnych dowodów przemawiających za tym, że powodom przedstawiono symulacje zmian kursów waluty denominacji, czy uwarunkowania wysokości tych kursów, np. dotyczących polityki szwajcarskiego banku centralnego. Nic nie świadczy też o tym, że powodów przestrzegano przed zaciągnięciem kredytu o tak ryzykownych uwarunkowaniach kursów waluty denominacji, ani tym bardziej, jakoby rekomendowano odstąpienie od zaciągania takiego kredytu. Należy przyjąć, że było wręcz odwrotnie.

59 Innym zarzutem naruszenia przepisów postępowania jest zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Zacząć trzeba od tego, że inkryminowanie naruszenia tego przepisu mogłoby być skuteczne tylko wówczas, gdyby skarżący wskazał, jakie kryteria oceny naruszył sąd przy ocenie konkretnych dowodów, uznając brak ich wiarygodności i mocy dowodowej lub niesłuszne im je przyznając. Zwalczanie swobodnej oceny dowodów nie może więc polegać na przedstawieniu jedynie własnej, korzystnej dla skarżącego wersji zdarzeń, lecz konieczne jest - przy posłużeniu się argumentami wyłącznie jurydycznymi - wykazanie, że wynikające z art. 233 § 1 k.p.c. kryteria oceny wiarygodności i mocy dowodów zostały naruszone, co miało wpływ na wyrok sprawy (por. np. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 10 lipca 2008 roku, VI ACa 306/08).

60 Powołanie wskazanego przepisu skarżący odniósł do oceny dowodu z przesłuchania powodów. Przeprowadzenie tego dowodu było zasadne, albowiem okoliczności związane z zawarciem umowy kredytu pomiędzy stronami były sporne, w szczególności co do zakresu prowadzonych indywidualnie uzgodnień stron i treści udzielonych powodom informacji. Nie można się jednocześnie zgodzić z pozwanym że dla wyjaśnienie tych faktów wystarczające było oparcie się na dowodach z dokumentów, gdyż nie wynika z nich dokładny przebieg negocjacji stron oraz zakres udzielonych powodom pouczeń co do ryzyka walutowego, a tym bardziej stan świadomości powodów w tym zakresie. Niezależnie od tego wskazać trzeba, że w rozpoznawanej sprawie za przeprowadzeniem dowodu z zeznań świadków i przesłuchania stron przemawiała konieczność zapewnienia konsumentowi skutecznego środka ochrony prawnej wynikającego z art. 7 ust. 1 Dyrektywy nr 93/13/EWG, który determinuje konieczność przyjęcia, że w tego rodzaju sprawach zachodzą szczególne okoliczności czyniące zasadne dopuszczalność prowadzenia dowodów z zeznań świadków lub przesłuchania stron nawet przeciwko osnowie dokumentów lub ponad osnowę dokumentów na okoliczności relewantne prawne dla oceny, czy dana czynność prawna zawiera niedozwolone postanowienia umowne.

61 Odnosząc się do samej oceny dowodu z przesłuchania strony powodowej wskazać trzeba, że sąd odwoławczy – podobnie jak sąd pierwszej instancji – wziął pod uwagę, że powodowie jako strona procesu nie są obiektywnym źródłem dowodowym, jednak nie oznacza to, że a priori należy odmówić wiarygodności dowodowi z ich przesłuchania. Dotyczy to zwłaszcza okoliczności faktycznych związanych z zakresem udzielonej powodom informacji dotyczącej treści zawieranej przez strony umowy kredytu. Podkreślić trzeba, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywał na pozwanym banku, przy czym wbrew zarzutom skarżącego wystarczającego waloru dowodowego nie można przypisać treści załącznika do umowy kredytu. Z osnowy powyższego dokumentu wynika wprawdzie, że powodowie zostali pouczeni o ryzyku walutowym, jednak treść powyższego oświadczenia nie pozwala na odtworzenie zakresu udzielonej im informacji. Podkreślić trzeba, że to bank powinien przedstawić skutki dokonanych czynności w sposób prosty i zrozumiały dla kredytobiorców. Poprzestanie przez pozwanego na odebraniu pisemnego oświadczenia o tym, że kredytobiorca świadomy jest ryzyka kursowego i oczekiwanie na ewentualne pytania drugiej strony umowy nie spełnia kryterium rzetelności ze strony przedsiębiorcy (zob. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z 24 czerwca 2021 roku, I ACa 35/21). W związku z tym brak podstaw do zanegowania prawdziwości twierdzeń powodów o tym, że nie byli oni świadomi charakteru ryzyka walutowego związanego z zaciągnięciem kredytu powiązanego z kursem waluty obcej.

62 Chodzi przy tym, jak już częściowo była mowa, nie o to, w jaki sposób ostatecznie postanowienia umowy były przez strony realizowane, ale w jaki sposób prawa i obowiązki stron zostały ukształtowane w samej umowie, a więc czy zawierały postanowienia naruszające równowagę kontraktową (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 1.03.2017 r., IV CSK 285/16). Dla stwierdzenia abuzywności klauzuli nie ma znaczenia, czy pozwany Bank w rzeczywistości z tak ukształtowanego postanowienia skorzystał. Decydujące znaczenie ma nie to, w jaki sposób przedsiębiorca stosuje postanowienie i dla kogo jest ono korzystne, lecz to, w jaki sposób postanowienie kształtuje prawa i obowiązki konsumenta (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20.06.2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2).

63 Innymi słowy, przedmiotem oceny jest samo postanowienie, a więc wyrażona w określonej formie (przeważnie słownej) treść normatywna, tzn. norma lub jej element określający prawa lub obowiązki stron (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20.11.2015 roku, III CZP 17/15, OSNC 2016, nr 4, poz. 40), a jej punktem odniesienia - sposób oddziaływania postanowienia na prawa i obowiązki konsumenta. W takim zakresie należy uwzględniać czynniki wprost niewymienione w art. 385² k.c., jak np. stan prawny oraz inne zdarzenia i stany (np. pozycję rynkową przedsiębiorcy), posiadaną lub dostępną wiedzę o ryzyku, prognozy dotyczące przyszłego rozwoju zdarzeń itp.

64 Powyższe rozważania mają znaczenie także w kontekście zarzutów naruszenia norm art. 385¹ i 385²k.c. oraz art. 111 ust. 1 pkt 4 ustawy Prawo bankowe.

65 Sporne postanowienia umowne (w niniejszej sprawie zawarte w będącym jej integralną częścią Zbiorze Ogólnych Zasad Kredytowania - § 1 pkt 27, 7 ust. 6-7, § 17 ust. 4, § 18 ust. 1, 3, 4 oraz § 2 i 8 ust. 2 umowy podlegają ocenie z perspektywy art. 385¹ §1 k.c. który musi być odczytywany w kontekście art. 3 ust 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz. WE L 95 z dnia 21 kwietnia 1993 r., s. 29 ze zm.; polskie wydanie specjalne Dz.Urz. UE: rozdział 15, t. 2, s. 288 - dalej: „dyrektywa 93/13"). Zgodnie z tym przepisem warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, uznaje się za nieuczciwe, jeśli stojąc w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta.

66 Użyte tutaj pojęcie dobrej wiary definiowane jest w preambule do dyrektywy 93/13, Stwierdza się tam, że przy dokonywaniu oceny działania w dobrej wierze będzie brana pod uwagę zwłaszcza siła pozycji przetargowej stron umowy, a w szczególności, czy konsument był zachęcany do wyrażenia zgody na warunki umowy i czy towary lub usługi były sprzedane lub dostarczone na specjalne zamówienie konsumenta; sprzedawca lub dostawca spełnia wymóg działania w dobrej wierze, jeżeli traktuje on drugą stronę umowy w sposób sprawiedliwy i słuszny, należycie uwzględniając jej prawnie uzasadnione roszczenia. W judykaturze wyjaśnia się, że sąd krajowy musi w tym zakresie sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby taki warunek w drodze negocjacji indywidualnych (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 16 lipca 2020 roku, C-224/19, LEX nr 3029454, pkt. 75; wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 października 2019 roku, C-621/17, EU:C:2019:820). Rozumiane w opisany sposób pojęcie dobrej wiary (w znaczeniu obiektywnym) tworzy zatem podstawę do wykładni (w myśl opisanych wyżej zasad wykładni zgodnej) klauzuli dobrych obyczajów normy art. 385¹ k.c. jako transponującej do systemu krajowego regulację art. 3 dyrektywy 93/13.

67 Pozwany nie sprostał ciążącemu nań na mocy art. 385¹ § 4 k.c. obowiązkowi dowiedzenia, że sporne postanowienia zostały uzgodnione indywidualnie. Przesłuchanie strony powodowej nie pozostawia wątpliwości, że umowa kredytu zawarta między stronami była typową umową adhezyjną. Wybór powodów ograniczał się do zaakceptowania warunków narzuconych przez pozwanego bądź do rezygnacji z zawarcia umowy. Odwołać się w tej mierze należy do art. 3 ust. 2 zdania 1-2 dyrektywy 93/13, z którego wynika wprost, że fakt, iż niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania niniejszego artykułu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Możliwość wyboru waluty kredytu lub waluty spełnienia świadczenia nie jest tożsame z indywidualnym uzgodnieniem postanowień umowy, gdyż należy odróżnić wybór oferowanego przez pozwanego typu produktu bankowego od możliwości negocjacji postanowień składających się na dany typ umowy. W badanej sprawie powodowie, wyrażając wolę zawarcia umowy kredytu denominowanego do CHF. nie mieli już wpływu na kształt poszczególnych elementów tej umowy, uznanych za niedozwolone klauzule umowne.

68 Powyższe rozważania należy odnieść także do zarzutów naruszenia art. 385 1 i 2 k.c. Pozostając przy tych zarzutach nie można zgodzić się ze skarżącym, że wskazane wyżej postanowienia dotyczące umowy stron, z uwzględnieniem jej integralnych składników, określając główny przedmiot umowy, zostały sformułowane jednoznacznie.

69 Zgodnie z art. 5 dyrektywy 93/13 w przypadku umów, w których wszystkie lub niektóre z przedstawianych konsumentowi warunków wyrażone są na piśmie, warunki te muszą zawsze być sporządzone prostym i zrozumiałym językiem. Wszelkie wątpliwości co do treści warunku należy interpretować na korzyść konsumenta. Norma ta ma zastosowanie także wówczas, gdy warunek jest objęty zakresem stosowania art. 4 ust. 2 tej dyrektywy. W ramach umowy o kredyt hipoteczny warunek taki powinien nie tylko być zrozumiały pod względem formalnym i gramatycznym, ale również umożliwiać, by właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny przeciętny konsument był w stanie zrozumieć konkretne działanie metody obliczania świadczenia i oszacować tym samym w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria potencjalnie istotne konsekwencje gospodarcze takiego warunku dla swoich zobowiązań finansowych (zob. np. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 3 marca 2020 roku, C-125/18).

70 W kontekście umów o kredyt denominowany lub indeksowany artykuł 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 powinien być rozumiany jako nakazujący nie tylko aby dany warunek był zrozumiały dla konsumenta z gramatycznego punktu widzenia, ale także by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu wymiany waluty obcej, do którego ów warunek się odnosi, a także związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach dotyczących uruchomienia kredytu, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 30 kwietnia 2014 roku, C-26/13).

71 Warunek ten jest spełniony, jeżeli przedsiębiorca nie dostarczył kontrahentowi przed zawarciem umowy wystarczających i dokładnych informacji pozwalających na to, aby przeciętny konsument, właściwie poinformowany oraz dostatecznie uważny i rozsądny, był w stanie zrozumieć konkretne działanie przedmiotowego mechanizmu finansowego i oszacować w ten sposób, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, konsekwencje ekonomiczne - potencjalnie istotne - takich warunków dla swoich zobowiązań finansowych w całym okresie obowiązywania tej umowy (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 roku, C-776/19 - w tym samym wyroku wskazano wyraźnie, że regulacja dyrektywy 93/13 stroi na przeszkodzie temu, by ciężar dowodu w zakresie prostego i zrozumiałego charakteru warunku umownego w rozumieniu art. 4 ust. 2 tej dyrektywy spoczywał na konsumencie). Przestrzeganie przez przedsiębiorcę wymogu przejrzystości, o którym mowa w art. 4 ust. 2 i art. 5 dyrektywy 93/13, musi być oceniane poprzez odwołanie się do informacji dostępnych temu przedsiębiorcy w dniu zawarcia umowy z konsumentem (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 9 lipca 2020 roku, C-452/18, pkt. 49) . Ocena prawna dokonywana musi być oparta o kryteria zobiektywizowane odnoszone do wzorca przeciętnego, dostatecznie uważnego i działającego z odpowiednim rozeznaniem konsumenta w oderwaniu od subiektywnych cech rzeczywistej strony umowy z przedsiębiorcą.

72 W prawie krajowym, regulację szczególną dotyczącą rozkładu ciężaru dowodu w sprawach konsumenckich zawiera norma art. 385¹ § 5 k.c., zgodnie z którą ciężar dowodu, że postanowienie zostało uzgodnione indywidualnie, spoczywa na tym, kto się na to powołuje. Odczytując jednak treść normy art. 385¹ § 1 zdanie drugie k.c. w kontekście tworzonym przez transponowaną normę dyrektywy należy przyjąć, że na przedsiębiorcy spoczywa też ciężar dowodu zachowania wzorca informacyjnego opisanego wyżej. Zatem pozwany powinien wykazać, że przedstawił konsumentowi w sposób przystępny i przejrzysty taki zakres informacji, który był wystarczający do tego, by konsument dostatecznie uważny i rozsądny mógł ocenić potencjalnie istotne z perspektywy jego interesów (zobowiązań finansowych) konsekwencje ekonomiczne warunku nakładającego nań ryzyko walutowe przez cały okres obowiązywania umowy.

73 W przypadku klauzul nakładających na konsumenta ryzyko niekorzystnych zmian kursowych (a więc np. klauzuli denominacyjnej) przedsiębiorca powinien przedstawić dokładne i wystarczające informacje odnośnie do ryzyka kursowego pozwalające właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i rozsądnemu przeciętnemu konsumentowi na dokonanie oceny ryzyka potencjalnie znaczących skutków gospodarczych takich warunków umownych dla jego zobowiązań finansowych w trakcie całego okresu obowiązywania tej umowy (por. postanowienie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 6 grudnia 2021 roku, C-670/20) . Bank musi przedstawić ewentualne wahania kursów wymiany i ryzyko wiążące się z zaciągnięciem kredytu w walucie obcej, zwłaszcza w przypadku, gdy konsument będący kredytobiorcą nie uzyskuje dochodów w tej walucie. W odniesieniu do tzw. klauzul spreadowych treść postanowienia umowy kredytu dotyczącego ustalenia cenę zakupu i sprzedaży waluty obcej, do której kredyt jest denominowany, powinna, na podstawie jasnych i zrozumiałych kryteriów, umożliwić właściwie poinformowanemu oraz dostatecznie uważnemu i racjonalnemu konsumentowi zrozumienie sposobu ustalania kursu wymiany waluty obcej stosowanego w celu obliczenia kwoty rat kredytu, w taki sposób, aby konsument miał możliwość w każdej chwili samodzielnie ustalić kurs wymiany stosowany przez przedsiębiorcę (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18 listopada 2021 roku, C-212/20).

74 Jak widać, postanowienia zawierające uprawnienie banku do przeliczania sumy wykorzystanego przez kredytobiorcę kredytu do waluty obcej (klauzulę tzw. spreadu walutowego) odsyłając do tabel ustalanych jednostronnie przez bank (przedsiębiorcę), nie były sformułowane prostym i zrozumiałym dla przeciętnego konsumenta językiem. Niezależnie od tego powinny być traktowane jako kształtujące sytuację konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i zarazem rażąco naruszające jego interesy. Jako takie klauzule zatem słusznie zostały uznane przez Sąd Okręgowy za niedozwolone (abuzywne) w rozumieniu art. 385¹ k.c.

75 Z zakwestionowanych w niniejszej sprawie postanowień umowy wynika wprost, że przeliczanie zarówno kwoty kredytu wypłaconego powodom, jak i raty kredytu z CHF na złote polskie, miało odbywać według tabeli kursowej banku. W żadnym postanowieniu umowy, jak również stanowiącego jej integralną część Zbioru Ogólnych Zasad Kredytowania w zakresie udzielania kredytów hipotecznych oraz wyciągu z „Taryfy opłat i prowizji Banku (...) S.A. za czynności bankowe w obrocie krajowym i zagranicznym dla klientów indywidualnych” nie sprecyzowano sposobu ustalania kursu wymiany walut wskazanego w tabeli kursów banku, choćby przez wiążące określenie przyjmowanych przez bank granic różnicy (odchyleń) między kursem rynkowym i kursem stosowanym przez siebie. W szczególności postanowienia przedmiotowej umowy w istocie nie przewidują wymogu, aby wysokość kursu ustalanego przez bank pozostawała w określonej relacji do aktualnego kursu CHF, ukształtowanego przez rynek walutowy lub na przykład kursu średniego publikowanego przez Narodowy Bank Polski. Oznacza to, że bankowi pozostawiona została w istocie dowolność w zakresie wyboru szczegółowych kryteriów ustalania kursu CHF w swoich tabelach kursowych, a przez to kształtowania wysokości zobowiązań klientów, których kredyty waloryzowane są kursem CHF. Czynniki obiektywne (sprawdzalne z punktu widzenia konsumenta), jak w szczególności wysokość rynkowych kursów wymiany CHF, tylko częściowo wpływają na ostateczny koszt kredytu ponoszony przez konsumenta (a jak to wyżej uwypuklono umowa nie określa też w jaki sposób kształtują kurs ostatecznie ustalany przez pozwanego). Do odmiennego wniosku nie może prowadzić art. 111 ust. 1 pkt. 4 ustawy Prawo bankowe, albowiem przepis ten reguluje jedynie zasady ogłaszania przez banki informacji o stosowanych kursach walut, natomiast nie normuje zasad tworzenia tabel kursowych, a tym bardziej nie normuje stosowania kursów walut w ramach dokonywanych przez banki czynności prawnych. Zaznaczyć trzeba, że abuzywne nie jest samo odwołanie w umowie kredytu do kursów tabelarycznych ogłaszanych przez bank, lecz takie sformułowanie postanowień umowy, które nie zawierały obiektywnych i zrozumiałych dla przeciętnego konsumenta kryteriów ustalania kursów walut przez bank.

76 Z opisanych wyżej względów, wbrew stanowisku apelującego stwierdzić należy, że redagując w taki sposób postanowienia umowne bank niewątpliwie przyznał sobie prawo do jednostronnego regulowania wysokości świadczenia wypłaconego przez niego na rzecz kredytobiorców, a także rat kredytu poprzez wyznaczanie w tabelach kursowych kursu kupna i sprzedaży franka szwajcarskiego oraz wartości spreadu walutowego (nie wiążąc się zarazem względem konsumenta żadnymi weryfikowalnymi kryteriami ustalania).

77 Nie ulega wątpliwości to, że w realiach niniejszej sprawy powodowie, jako konsumenci, nie mogli oszacować kwoty, jaką mieli świadczyć w przyszłości tytułem rat spłaty kredytu. Wobec tego tzw. klauzula spreadowa w kształcie przyjętym w niniejszej sprawie, a więc pozwalająca bankowi na przeliczanie świadczenia przy uwzględnieniu kursu ustalonego jednostronnie przez przedsiębiorcę w dacie wymagalności świadczenia (odesłanie do tabeli kursów ustalanej przez kredytodawcę bez udziału konsumenta na podstawie kryteriów niesprecyzowanych dostatecznie w treści umowy) musi być kwalifikowana jako abuzywna.

78 W przypadku klauzuli denominacyjnej sprzeczność z dobrymi obyczajami wynika także z tego, że na kredytobiorcę (ekonomicznie słabszą stronę umowy) nałożono w istocie nieograniczone ryzyko deprecjacji waluty polskiej w stosunku do waluty obcej użytej dla „denominacji” świadczenia. Powyższe działanie przedsiębiorcy nie ma żadnego uzasadnienia w świetle zasad lojalności kontraktowej (identyfikowanych w art. 3 dyrektywy 93/13 jako zasady dobrej wiary), zwłaszcza jeśli opiera się o przewagę organizacyjną i informacyjną banku nad kontrahentem. Przedsiębiorca winien zatem ponosić odpowiedzialność za lokowanie w swojej ofercie tego rodzaju ryzykownych dla konsumenta „produktów” bankowych.

79 Nie można też pomijać kontekstu, jaki tworzy kreowane przez banki postrzeganie ich jako przedsiębiorców szczególnych – podmiotów zaufania publicznego, którzy nie tylko finansują zaspokojenie potrzeb, lecz działają dla najlepiej pojętego interesu (dobra) klienteli („doradzają” przy wyborze sposobu finansowania w interesie klienta). Ten aspekt sytuowania się przedsiębiorców prowadzących przedsiębiorstwa bankowe w strukturze rynku wiąże się ściśle z praktyką oferowania (wobec osób działających w zaufaniu do profesjonalizmu podmiotów świadczących usługi bankowe) rozwiązań ryzykownych ekonomicznie dla konsumenta bez zachowania standardu informacyjnego, adekwatnego dla ponoszonego przez kontrahenta ryzyka. Zważywszy na długotrwałość stosunku kredytu jego znaczącą kwotę zobowiązania dla sytuacji majątkowej konsumenta oraz zobrazowane w niniejszej sprawie skutki finansowe stosowania analogicznych klauzul, tego rodzaju zachowanie przedsiębiorcy (sprowadzające się do zaniechania zniwelowania przewagi informacyjnej na etapie zawarcia umowy) jako dotykające istotnie życiowych interesów konsumenta musi być uznane za naruszające klauzulę dobrych obyczajów.

80 Co do kwestii narażania interesów powodów, jako konsumentów, w realiach niniejszej sprawy już samo porównanie skutków ekonomicznych stosowania postanowienia umownego powoduje przyjęcie, że jego zastosowanie narusza równowagę kontraktową na niekorzyść konsumenta, nawet jeśli skutki tego ujawniły się w następstwie późniejszych zmian rynkowych. Warunki umowy kredytu denominowanego, powodujące skutek w postaci ponoszenia nieograniczonego ryzyka kursowego przez kredytobiorcę, mogą doprowadzić do powstania znaczącej nierównowagi wynikających z tej umowy kredytu praw i obowiązków stron ze szkodą dla konsumenta, jeśli przedsiębiorca nie mógł racjonalnie oczekiwać, przestrzegając wymogu przejrzystości w stosunku do konsumenta, że ten konsument zaakceptowałby, w następstwie indywidualnych negocjacji, nieproporcjonalne ryzyko kursowe, które wynika z takich warunków (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 10 czerwca 2021 roku, C-776/19) . W realiach niniejszej sprawy pozwany nie przedstawił żadnych argumentów, które pozwalałyby na przypuszczenie, że pozwany mógł racjonalnie przewidywać, że powodowie, po uzyskaniu wyczerpującej informacji, świadomie wyraziłaby zgodę w drodze indywidulanych negocjacji na przyjęcie na siebie nieproporcjonalnego ryzyka kursowego.

81 Jak wynika z pkt 1 sentencji wyroku TSUE z dnia 3 października 2019 r., C-260/18 wydanego w sprawie K. i J. D. przeciwko (...) Bank (...), artykuł 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że nie stoi on na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, że ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy. W świetle uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., sygn. akt V CSK 382/18 w razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej uznaje obecnie, że utrzymanie umowy "nie wydaje się możliwe z prawnego punktu widzenia", co dotyczy także klauzul przeliczeniowych przewidujących spread walutowy (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej: z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, Z. D. przeciwko (...) Bank Hungary Z. ., pkt 52 i z dnia 5 czerwca 2019 r., w sprawie C-38/17, GT przeciwko HS, pkt 43). W uzasadnieniu wcześniejszego wyroku z dnia 27 listopada 2019 r., sygn. akt II CSK 483/18, Sąd Najwyższy również wskazał że choć w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego dopuszczało się uzupełnianie niekompletnej umowy przepisami dyspozytywnymi lub stosowaniem analogii z art. 58 § 3 k.c., to obecnie dominuje zasługujący na podzielenie pogląd, że art. 385 ( 1) § 2 k.c. wyłącza stosowanie art. 58 § 3 k.c., co uzasadnia stanowisko, że nieuczciwe postanowienia indeksacyjne nie powinny być zastępowane innym mechanizmem przeliczeniowym opartym na przepisach kodeksu cywilnego. W sprawie nie znajdzie zatem zastosowania przepis art. 358 § 2 k.c., dotyczący zresztą stosunków prawnych powstałych po dacie jego wejścia w życie, co nastąpiło dopiero w roku 2009. Przepis art. 41 pr. weksl. nie został zaś wprowadzony do porządku prawnego dla żadnych innych celów, aniżeli zapłata weksla w walucie. Hipoteza tego przepisu nie obejmuje braku równowagi kontraktowej, jaka powstała w wyniku uregulowania praw i obowiązków stron umowy kredytu przy zastosowaniu abuzywnych klauzul umownych (tak wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 9 listopada 2021 r., sygn. akt I ACa 661/19). Stosowanie zaś go w drodze analogii w interesie przedsiębiorcy stosującego klauzule abuzywne pozostawałoby w sprzeczności z sankcyjnym celem regulacji zawartej w art. 385 ( 1) k.c. Przepis art. 24 ust. 3 ustawy o Narodowym Banku Polskim w ogóle natomiast nie wpisuje się w ramy rozpoznawanej sprawy, jako że przepis ten, ujęty w rozdziale 3 tej ustawy zatytułowanym „NBP a władze państwowe” stanowi tylko tyle, że Narodowy Bank Polski w ogóle publikuje średnie kursy walut. Z samego tego faktu nie wynikają żadne konsekwencje cywilnoprawne dla tej konkretnej umowy.

82 W apelacji pozwany nie zakwestionował roszczenia kondykcyjnego, uwzględnionego w zaskarżonym wyroku co do wysokości (poprzestał na zaprzeczeniu istnieniu tego roszczenia co do zasady), natomiast zarzutem naruszenia art. 410 § 1 i 2 k.c. w zw. z art. 405 k.c. skarżący zakwestionował jednolicie przyjmowaną koncepcję dwóch kondykcji, a więc prawa każdej strony nieważnej umowy do dochodzenie zwrotu dokonanych przez nią na jej podstawie świadczeń. Jednocześnie skarżący nie dokonał żadnej czynności pozwalającej na zaliczenie na poczet dochodzonego przez powodów świadczenia jego własnej wierzytelności. Zarzut naruszenia art. 481 k.c. pomija skutek wezwania wystosowanego przez powodów, co nie jest do pogodzenia z normą z art. 455 k.c.

83 Reasumując należy stwierdzić, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, co uzasadniało oddalenie apelacji jako bezzasadnej. Rozstrzygnięcie o kosztach procesu uwzględnia zasadę odpowiedzialności stron za wynik sprawy (art. 98 § 1 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c.). Każdemu z powodów, jako wygrywających proces, przysługuje zwrot poniesionych kosztów. W niniejszej sprawie obejmują one wynagrodzenie zastępującego powodów radcy prawnego. Orzeczenie o odsetkach od zasądzonych kosztów znajduje podstawę w treści art. 98 § 1¹ k.p.c.

84 Leon Miroszewski