Uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 29 czerwca 2026 r., III Ca 1100/25

uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 29 czerwca 2026 r., III Ca 1100/25

Tekst

1 Sygn. akt III Ca 1100/25

Uzasadnienie

2 W dniu 11 marca 2025 r. (sygn. akt I C 406/24) Sąd Rejonowy w Zgierzu w sprawie z powództwa W. B. i K. B. przeciwko Syndykowi Masy Upadłości (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w D. o ustalenie :

3 1. odmówił odrzucenia pozwu;

4 2. ustalił, że umowa kredytu (...) indeksowanego do (...) z dnia 13 marca 2008 roku zawarta pomiędzy W. B. i K. B., a (...) Spółką Akcyjną z siedzibą w D., czyli poprzednikiem prawnym (...) Spółki Akcyjnej z siedzibą w D. jest nieważna;

5 3. ustalił, iż strony ponoszą koszty procesu na zasadzie odpowiedzialności za wynik procesu – art. 98 § 1 k.p.c., pozostawiając ich szczegółowe wyliczenie referendarzowi sądowemu.

6 (wyrok k. 392)

7 W dniu 8 maja 2025 r. apelację od powyższego wyroku złożył pozwany zaskarżając orzeczenie w całości. Zaskarżonemu orzeczeniu pozwany zarzucił naruszenie:

8 1) przepisów prawa procesowego, tj. :

9 a) art. 199 § 1 pkt 2) k.p.c. poprzez odmowę odrzucenia pozwu w całości, podczas gdy obecnie trwa postępowanie upadłościowe (...) S.A. w upadłości z siedzibą w D. ((...)), a zatem wierzycielom przysługuje prawo zgłoszenia wierzytelności Syndykowi masy upadłości;

10 b) art. 189 k.p.c. poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż roszczenie o stwierdzenie nieistnienia stosunku prawnego powinno być rozpoznawane w oderwaniu od istoty stosunku obligacyjnego na którym się opiera, podczas gdy dochodzenie w sprawie roszczenia ustalającego nie zmienia jego podstaw i charakteru opartego na prawach obligacyjnych, bowiem pod względem strukturalnym ma ono charakter potwierdzający tylko to, że ściśle określony stosunek prawny istnieje lub nie istnieje, treść zaś stosunku prawnego lub prawa po wydaniu orzeczenia ustalającego pozostaje identyczna jak przed jego wydaniem;

11 2) przepisów prawa materialnego, tj.:

12 a) art. 353 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 2 k.c. poprzez uznanie umowy kredytu za nieważną, wobec sprzeczności jej klauzul indeksacyjnych z naturą stosunku zobowiązaniowego oraz zasadami współżycia społecznego;

13 b) art. 385¹ k.c. w zw. z art. 353¹ k.c. i art. 58 § 1 i 2 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, iż zakwestionowane przez stronę powodową klauzule umowne są sprzeczne z naturą stosunku prawnego kredytu odniesionego do waluty obcej co prowadzi do bezwzględnej nieważności umowy, podczas gdy przepis art. 385¹ k.c stanowi lex specialis w stosunku do art. 353¹ k.c. i art. 58 § 1 i 2 k.c. a w konsekwencji postanowienia takie, jeśli spełniają kryteria uznania ich za niedozwolone postanowienia umowne, nie są nieważne, lecz nie wiążą konsumenta w rozumieniu art. 385¹ k.c.;

14 c) art. 385¹ § 1 oraz § 3 k.c. poprzez ich niezasadne zastosowanie, co skutkowało wadliwym przyjęciem, iż kwestionowane klauzule nie były indywidualnie ustalane pomiędzy stronami, podczas gdy strona powodowa miała rzeczywisty wpływ na ww. klauzule;

15 d) art. 385¹ § 1 k.c. poprzez uznanie, iż sporne klauzule umowne są niejednoznaczne, sprzeczne z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają interes strony powodowej;

16 e) art. 385¹ § 2 k.c. poprzez jego niezastosowanie i uznanie, iż wobec abuzywności postanowień umowy umowa ta nie wiąże stron, podczas gdy nawet gdyby uznać, iż rzeczywiście umowa zawiera postanowienia abuzywne, to powinna ona pozostać w mocy i wiązać strony w pozostałym zakresie;

17 f) art. 240 pkt 2) prawo upadłościowe w zw. z art. 1 ust. 1 pkt. 1 prawo upadłościowe poprzez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, iż „określenie wierzytelności” objętej treścią zgłoszenia wierzytelności nie obejmuje roszczeń majątkowych niepieniężnych, podczas gdy wierzytelności oparte na prawach obligacyjnych zawsze podlegają zgłoszeniu do masy upadłości bez względu na konstrukcję roszczenia jaka została wybrana przez stronę jako zmierzająca w najpełniejszym zakresie do ochrony jej praw;

18 g) art. 84 ust. 1 prawo upadłościowe poprzez jego niezastosowanie i dokonanie oceny zakwestionowanych przez powodową klauzul umownych przez pryzmat art. 385¹ k.c. i nast., a w konsekwencji przesłankowego ustalenia upadku umowy podczas gdy przepis art. 84 ust. 1 prawo upadłościowe stanowi lex specialis w stosunku do art. 385¹ k.c. i nast., a skutkiem bezskuteczność kwestionowanych przez stronę powodową postanowień umowy powinna zostać ustalona w oparciu o art. 84 ust. 1 prawo upadłościowe, zaś powstała luka uzupełniona przepisem dyspozytywnym, w szczególności art. 358 § 2 k.c.

19 W konsekwencji podniesionych zarzutów pozwany wniósł o uchylenie wyroku oraz odrzucenie pozwu, ewentualnie o zmianę wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości. Ponadto skarżący wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych, zasądzenie od strony powodowej na rzecz strony pozwanej zwrotu kosztów postępowania przed Sądem I i II instancji według norm przepisanych, zwieszenie postępowania do czasu prawomocnego zakończenia postępowania upadłościowego prowadzonego wobec pozwanego, zawisłego przed Sądem Rejonowym dla m. st. Warszawy w Warszawie (sygn. akt (...)/(...)), zaś w razie nieuwzględnienia powyższego wniosku o zawieszenie postepowania do czasu prawomocnego wyczerpania trybu, związanego z ustaleniem listy wierzytelności w postępowaniu upadłościowym (...) S.A. w upadłości z siedzibą w D..

20 (apelacja k. 415-430)

21 Postanowieniem z dnia 19 maja 2025 r. referendarz sądowy w Sądzie Okręgowym w Łodzi oddalił wniosek pozwanego o zwolnienie od kosztów sądowych. Przedmiotowe orzeczenie zostało utrzymane w mocy postanowieniem Sądu Okręgowego w Łodzi z dnia 4 czerwca 2025 r.

22 (postanowienie wraz z uzasadnieniem k. 448-449, skarga k. 454-457, postanowienie Sądu k. 461)

23 W odpowiedzi na ww. apelację powodowie wnieśli o jej oddalenie w całości jako oczywiście bezzasadnej i zasądzenie od pozwanego na rzecz powodów zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego według norm przepisanych.

24 (odpowiedz na apelację k. 473-477)

25 Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

26 Apelacja jest nieuzasadniona.

27 Sąd Okręgowy podziela wszelkie ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego oraz ocenę dowodów wyrażoną w pisemnych motywach rozstrzygnięcia i przyjmuje je za własne, co skutkuje równocześnie ograniczeniem uzasadnienia do rozpoznania przedstawionych w apelacji zarzutów dotyczących prawa procesowego i materialnego (art. 387 § 2¹ § 1 k.p.c.). Wydane rozstrzygnięcie Sądu I instancji jest również prawidłowe pod względem materialnoprawnym, ocena jurydyczna zaprezentowana przez Sąd Rejonowy w pisemnych motywach rozstrzygnięcia zasługuje na aprobatę (art. 387 § 2¹ § 2 k.p.c.).

28 W rozpoznawanej sprawie Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W sprawie nie zaszła nieważność postępowania, o której mowa w art. 379 k.p.c., ani żadna z przyczyn wymienionych w art. 386 § 3 i 4 k.p.c. czy art. 505¹² § 1 k.p.c.

29 W pierwszej kolejności należy rozważyć zarzuty dotyczące możliwości odrzucenia pozwu, tj. art. 199 § 1 pkt 2) k.p.c., a także art. 240 pkt 2) p.u. w zw. z art. 1 ust. 1 pkt. 1 p.u. Wbrew twierdzeniom apelującego istnieje możliwość prowadzenia postępowania w sytuacji ogłoszenia upadłości banku. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym w uchwale III CZP 5/24 z dnia 19 września 2024 roku sprawy o ustalenie nieistnienia czy nieważności umów kredytów indeksowanych do franka szwajcarskiego (oraz innych walut) mogą toczyć się przed sądami powszechnymi z udziałem syndyka masy upadłości niezależnie od aktywności syndyka zmierzających do sporządzenia listy wierzytelności. W związku z powyższym postępowanie sądowe dotyczące ustalenia nieistnienia stosunku prawnego wynikającego ze spornej umowy kredytu mimo ogłoszenia upadłości pozwanego może być kontynuowane w powyższym zakresie. Przedmiotem bowiem niniejszego postępowania jest roszczenie oparte na przepisie art. 189 k.p.c., które nie jest wierzytelnością w rozumieniu art. 236 ustawy prawo upadłościowe z dnia 28 lutego 2003 r. Z tego względu powodowie nie mogą w toku postępowania upadłościowego dokonać skutecznego zgłoszenia wierzytelności w zakresie żądania ustalenia nieistnienia stosunku prawnego. Tego rodzaju żądanie nie zostanie bowiem uwzględnione na liście wierzytelności, w żadnej z kategorii. Jednocześnie wskazać należy, że przepis art. 144 przywołanej ustawy nie stoi na przeszkodzie rozpoznaniu sprawy w zakresie roszczenia o ustalenie nieważności umowy. Po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe, dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu (art. 144 ust. 1). Postępowania, o których mowa w ust. 1, syndyk prowadzi na rzecz upadłego, lecz w imieniu własnym (art. 144 ust. 2). Przepisów ust. 1 i 2 nie stosuje się do postępowań w sprawach o należne od upadłego alimenty oraz renty z tytułu odpowiedzialności za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia albo utratę żywiciela oraz z tytułu zamiany uprawnień objętych treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę (art. 144 ust. 3).

30 Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19 września 2024 r. w sprawie o sygn. akt III CZP 5/24, postępowanie sądowe z powództwa kredytobiorcy będącego konsumentem o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego z umowy kredytu, prowadzone przeciwko bankowi, co do którego w toku postępowania ogłoszono upadłość, nie jest sprawą „o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości” w rozumieniu art. 145 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe, a tym samym może być podjęte z chwilą ustalenia osoby pełniącej funkcję syndyka.

31 Konsekwencją powyższego jest uznanie za niezasadne wszelkich zarzutów apelacji odnoszących się do konieczności rozpoznawania sprawy w postępowaniu upadłościowym, w tym, w szczególności wnioski o zawieszenie niniejszego postępowania do czasu zakończenia postępowania upadłościowego toczącego się przed Sądem Rejonowym dla m.st. Warszawy w Warszawie, sygn. akt (...).

32 Bezzasadny jest również zarzut naruszenia art. 84 ust. 1 prawa upadłościowego stanowiący, że postanowienie umowy, której stroną jest upadły, uniemożliwiające albo utrudniające osiągnięcie celu postępowania upadłościowego jest bezskuteczne w stosunku do masy upadłości, choćby z tej przyczyny, że przepis ten odnosi się do postanowień umownych, podczas, gdy przedmiotowa umowa została uznana przez Sąd za nieważną.

33 Przechodząc do zarzutu naruszenia art. 189 k.p.c. należy wskazać, iż powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Interes prawny w rozumieniu powyższego przepisu występuje wówczas, gdy istnieje niepewność stanu prawnego lub prawa, a niepewność ta powinna być obiektywna. Z interesem prawnym w rozumieniu art. 189 k.p.c. mamy do czynienia wtedy, gdy wynik postępowania doprowadzi do usunięcia niepewności co do istnienia prawa lub stosunku prawnego i zapewni powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów, czyli definitywnie kończąc trwający spór na wszystkich płaszczyznach tego stosunku albo prewencyjnie zapobiegając powstaniu takiego sporu w przyszłości. Nadto interes prawny istnieje wtedy, gdy powód udowodni istnienie potrzeby uzyskania orzeczenia, które jest mu niezbędne w celu ochrony jego praw i które nie może być zastąpione dalej idącym powództwem albo podjęciem obrony jego praw w ramach innego postępowania, bądź też nie może osiągnąć w pełni ochrony swych praw w drodze orzeczenia o charakterze deklaratywnym. W przedmiotowej sprawie ustalenie nieważności umowy kredytowej daje powodom pewność, iż nie powstaną na przyszłość jakiekolwiek świadczenia wynikające z tej umowy, a ewentualne roszczenia stron muszą być oparte o nieważność stosunku prawnego. W tym sensie powodowie wykazali interes prawny w uzyskaniu orzeczenia w sprawie, a zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. nie zasługuje na uwzględnienie.

34 Przechodząc do zagadnienia bezskuteczności klauzul waloryzacyjnych należy wskazać, iż stosownie do treści art. 385¹ § 1 k.c. niedozwolonymi postanowieniami umownymi są klauzule umowne, które spełniają łącznie trzy przesłanki pozytywne: zawarte zostały w umowach z konsumentami, kształtują prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami oraz rażąco naruszają interesy konsumenta. Kontrola abuzywności postanowień umowy wyłączona jest jedynie w przypadku spełnienia jednej z dwóch przesłanek negatywnych, to jest: gdy postanowienie umowne zostało indywidualnie uzgodnione z konsumentem oraz postanowienie umowne określa główne świadczenia stron i jest sformułowane w sposób jednoznaczny.

35 W niniejszej sprawie zarzut abuzywności dotyczy głównego świadczenia stron.

36 Postanowienia określające główne świadczenia stron, podlegają kontroli pod kątem abuzywności tylko wtedy, gdy nie zostały sformułowane jednoznacznie. Skarżący w ramach apelacji podniósł, że sporne postanowienia umowne są precyzyjne i jednoznaczne. Trzeba przypomnieć, że rozwiązanie z art. 385¹ § 1 zd. II k.c. wywodzi się z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 i opiera się na założeniu, zgodnie z którym postanowienia określające główne świadczenia stron zazwyczaj odzwierciedlają rzeczywistą wolę konsumenta, gdyż do ich treści strony przywiązują z reguły największą wagę, a w takiej sytuacji zasada ochrony konsumenta musi ustąpić ogólnej zasadzie autonomii woli obowiązującej w prawie cywilnym. Wyłączenie spod kontroli nie może jednak obejmować postanowień nietransparentnych, gdyż w ich przypadku konsument nie ma możliwości łatwej oceny rozmiarów swojego świadczenia i jego relacji do rozmiarów świadczenia drugiej strony. Postanowienia określające główne świadczenia stron nie podlegają bowiem ocenie ich nieuczciwego charakteru wyłącznie w przypadku, gdy na podstawie badania indywidualnego możliwe jest uznanie, że zostały sformułowane przez przedsiębiorcę prostym i zrozumiałym językiem. Z kolei wymóg, aby warunek umowny był wyrażony prostym i zrozumiałym językiem, należy rozumieć w ten sposób, iż powinien być on rozumiany jako nakazujący także, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego odnosi się ów warunek, a także, w zależności od przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne (tak np. w wyroku (...) z dnia 20 września 2017 r., w sprawie C-(...)/(...), R. P. U. i in. przeciwko (...) SA, pkt. 43 i 44 z powołaniem się na inne orzeczenia Trybunału).

37 W ocenie Sądu Okręgowego zakwestionowane w niniejszej sprawie klauzule umowne nie mogą zostać uznane za jednoznacznie sformułowane postanowienia umowne w rozumieniu art. 385¹ § 1 zd. II k.c., skoro na ich podstawie powodowie nie byli w stanie oszacować kwot, jakie w przyszłości będą zobowiązani świadczyć na rzecz banku (tak również w wyroku SN z dnia 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18, niepubl.) i nie mogli zorientować się, w jakiej dokładnie sytuacji prawnej znajdą się na skutek zawarcia umowy oraz jakie potencjalne konsekwencje dla ich zobowiązań finansowych powstaną na gruncie przedmiotowych postanowień umownych. Nie oznacza to, że powodowie nie mieli świadomości ryzyka kursowego. Wiedza o tym, że kursy walut podlegają wahaniom nie przekreśla znaczenia prawnego niejasnych uregulowań umownych dotyczących mechanizmu indeksacji. Rozróżnienie to będzie przedmiotem dalszych rozważań.

38 Wobec wykazania, że w okolicznościach sprawy można było badać abuzywność spornych klauzul umownych, należy odnieść się do zarzutów, w których skarżący koncentrował się na wykazaniu, iż umowa wolna była od postanowień niedozwolonych, a nawet jeśli uznać, iż było inaczej, to umowę można było realizować bez jej zakwestionowanych postanowień.

39 Analiza okoliczności sprawy pod kątem spełnienia pozytywnych przesłanek stwierdzenia abuzywności prowadzi do przyjęcia bezzasadności podniesionego przez pozwanego zarzutu bezpodstawnego przyjęcia, że klauzula przeliczeniowa była lakoniczna

40 i stawiała bank w uprzywilejowanej pozycji. Wbrew twierdzeniom apelującego przedmiotowa umowa kredytu nie określała szczegółowego sposobu ustalania kursu, przez co powodowie zdani byli na arbitralne decyzje banku w tej kwestii. Klauzula taka może działać prawidłowo jedynie wówczas, gdy miernik wartości, według którego dokonywana jest waloryzacja ustalany jest w sposób obiektywny, a więc przede wszystkim w sposób niezależny od woli którejkolwiek stron umowy. Ponadto o abuzywności tych postanowień świadczyła ich nietransparentność. Kredytobiorca nie znał sposobu, w jaki bank kształtował kurs franka szwajcarskiego, zwiększając go bądź zmniejszając, a umowa nie dawała jej żadnego instrumentu pozwalającego bronić się przed decyzjami banku w zakresie wyznaczanego kursu, czy też weryfikować je. Umowa kredytu nie przedstawiała w sposób przejrzysty konkretnych działań mechanizmu wymiany waluty obcej, ani nie precyzowała sposobu ustalania kursu wymiany walut wskazanego w tabeli kursów banku, tak by powodowie byli w stanie samodzielnie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla nich z umowy konsekwencje ekonomiczne swoich zobowiązań. Pomiędzy stronami umowy zakłócona została w ten sposób równowaga kontraktowa, gdyż treść kwestionowanych postanowień umożliwiała bankowi jednostronne kształtowanie sytuacji konsumenta w zakresie wysokości jej zobowiązań wobec banku. Waloryzacja rat kredytu udzielonego na podstawie umowy odbywała się w oparciu o tabele kursowe sporządzane przez pozwanego, będące jego wewnętrznym dokumentem i to uprawnienie banku do określania wysokości kursu waluty wymagało wyłącznie poruszania się w granicach rynkowych. To jednak zbyt mało dla uznania, że warunki kontraktowe były zgodne z dobrymi obyczajami i nie naruszały interesów konsumenta. Przepisy niewątpliwie pozwalały bankowi na opracowywania tabel kursowych. Nie można też wątpić, że ustalane przez pozwanego tabele kursowe odwoływały się do uwarunkowań rynkowych. Ale parametry rynkowe można interpretować rozmaicie, a więc także z wykorzystaniem dominującej pozycji kontraktowej, co pozwala na maksymalizowanie zysku banku (nawet w granicach „widełek” rynkowych). W efekcie bank ma możliwość uzyskania korzyści finansowych stanowiących dla kredytobiorcy dodatkowe koszty kredytu, których oszacowanie nie jest możliwe ze względu na brak oparcia zasad ustalania kursów wymiany o obiektywne i przejrzyste kryteria. Innymi słowy, nawet rynkowy mechanizm ustalania tabeli kursów walut nie oznacza, że interesy konsumenta są prawidłowo chronione, skoro kredytodawca wyznacza kurs w oparciu o własną interpretację czynników rynkowych. Dobre obyczaje nakazują, aby ponoszone przez konsumenta koszty związane z zawarciem umowy, o ile nie wynikają z czynników całkowicie obiektywnych, były możliwe do przewidzenia. Brak określenia w umowie czytelnego i sprawdzalnego sposobu ustalania kursów walutowych na potrzeby przeliczenia salda zadłużenia na walutę obcą oraz przeliczenia na złote kwoty wymaganej do spłat kredytu w rażący sposób narusza interes konsumenta. Nie ma w tym kontekście zasadniczego znaczenia to, że powodowie zostali przez bank zapoznani z kwestią ryzyka kursowego. Oczywiste jest, że konsument, zawierając umowę kredytu indeksowanego, liczy się z ryzykiem jakie się z tym wiąże (czyli wynikającym ze zmienności kursów walut obcych) i akceptuje je. Ryzyko tego rodzaju nie jest jednak tożsame z ryzykiem wynikającym z uprawnienia kredytodawcy do kształtowania kursu wymiany walut w sposób wiążący dla kredytobiorcy, nawet jeśli polityka kursowa banku pozostaje w granicach wytyczonych przez tendencje rynkowe i podlega kontroli przez instytucje nadzoru nad rynkiem finansowym.

41 Podsumowując stanowisko w przedmiocie abuzywności przedmiotowych uregulowań kontraktowych warto podkreślić, że nie brakuje judykatów opartych na uznaniu, że określenie wysokości należności obciążającej konsumenta z odwołaniem do tabel kursów ustalanych jednostronnie przez bank, bez wskazania obiektywnych kryteriów, jest nietransparentne, pozostawia pole do arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC Nr 11 z 2016 r., poz. 134, z dnia 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16 z dnia 19 września 2018 r., I CNP 39/17, z dnia 24 października 2018 r., II CSK 632/17, z dnia 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17, z dnia 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18, z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP Nr 12 z 2019r., poz. 115, z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18 i z dnia 11 grudnia 2019, V CSK 382/18). Dość dobitnie stanowisko takie wyrażone jest w tezie wyroku z dnia 27 listopada 2019 r., sygn. II CSK 483/18, gdzie Sąd Najwyższy podniósł, że mechanizm ustalania kursów waluty, który pozostawia bankowi swobodę, jest w sposób oczywisty sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta, zaś klauzula, która nie zawiera jednoznacznej treści, a przez to pozwala na pełną swobodę decyzyjną banku, jest klauzulą niedozwoloną w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. Klauzule takie kształtują prawa i obowiązki konsumenta – kredytobiorcy w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami przez uzależnienie warunków waloryzacji świadczenia od kompetencji silniejszej strony umowy, tj. banku, a odwołanie do kursów walut zawartych w „Tabeli kursów” obowiązującej w banku oznacza naruszenie równorzędności stron umowy przez nierównomierne rozłożenie uprawnień i obowiązków między partnerami stosunku obligacyjnego. Jednocześnie prawo banku do ustalania kursu waluty nie doznaje w takim wypadku żadnych umownych ograniczeń w postaci skonkretyzowanych, obiektywnych kryteriów zmian stosowanych kursów walutowych. Ponadto, zdaniem Sądu Najwyższego, nie jest też wystarczające wskazanie w umowie, że ryzyko związane ze zmianą kursu waluty ponosi kredytobiorca oraz odebranie od kredytobiorcy oświadczenia, zawartego we wniosku o udzielenie kredytu, o standardowej treści, że został poinformowany o ponoszeniu ryzyka wynikającego ze zmiany kursu waluty oraz przyjął do wiadomości i akceptuje to ryzyko, gdyż przedkontraktowy obowiązek informacyjny w zakresie ryzyka kursowego powinien zostać wykonany w sposób jednoznacznie i zrozumiale unaoczniający konsumentowi, który z reguły posiada elementarną znajomość rynku finansowego, że zaciągnięcie tego rodzaju kredytu jest bardzo ryzykowne, a efektem może być obowiązek zwrotu kwoty wyższej od pożyczonej, mimo dokonywania regularnych spłat.

42 Słusznie podkreślił Sąd I instancji, że brak indywidualnego uzgodnienia kwestionowanych przez stronę powodową postanowień umownych dotyczących indeksacji wynika już z samego sposobu zawarcia rozważanej umowy – opartego o treść stosowanego przez bank wzorca umowy i w oparciu o samodzielnie opracowany regulamin i gotowy wzór oświadczenia o ryzyku. Taki sposób zawierania umowy w zasadzie wyklucza możliwość indywidualnego wpływania przez konsumenta na treść powstałego stosunku prawnego, poza ustaleniem kwoty kredytu, ewentualnie wysokości marży banku wpływającej na ostateczne oprocentowanie czy pobranej prowizji. Wpływ konsumenta musi mieć charakter realny, rzeczywiście zostać mu zaoferowany, a nie polegać na teoretycznej możliwości wystąpienia z wnioskiem o zmianę określonych postanowień umowy. Nie stanowi indywidualnego uzgodnienia dokonanie wyboru przez konsumenta jednego z rodzaju umowy przedstawionej przez przedsiębiorcę. Wreszcie pozwany nie wykazał, aby kredytobiorca mógł realnie wpłynąć na postanowienia dotyczące indeksacji. Sama decyzja co do zawarcia umowy zawierającej klauzule indeksacyjne (którą niewątpliwie podejmowali powodowie) nie oznacza automatycznie, że klauzule te zostały z nimi indywidualnie uzgodnione. Wybór waluty (...) jako stanowiącej podstawę przeliczeń indeksacyjnych nie stanowi indywidualnego uzgodnienia umowy w zakresie klauzuli indeksacyjnej. Zgodnie z art. 3 ust. 2 zd. 2 Dyrektywy 93/13 fakt, że niektóre aspekty warunku lub jeden szczególny warunek były negocjowane indywidualnie, nie wyłącza stosowania niniejszego artykułu do pozostałej części umowy, jeżeli ogólna ocena umowy wskazuje na to, że została ona sporządzona w formie uprzednio sformułowanej umowy standardowej. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Klauzula indeksacyjna jako wcześniej przygotowany element wzorca umownego nie mogła zostać indywidualnie uzgodniona, natomiast kredytobiorca mógł wybrać jedynie walutę, do której kredyt był indeksowany a zarazem wskaźnik określający stopę procentową.

43 Wbrew zarzutom apelującego nie ma wątpliwości, że powodowie świadomie wybrali kredyt odwołujący się do kursu (...), gdyż mimo świadomości istnienia ryzyka kursowego uważali, że w ich sytuacji będzie najkorzystniejszy. Powodom wydawało się, że działają racjonalnie, a okazało się, że na skutek niedoinformowania przez bank, nie rozumieli istoty proponowanego im produktu bankowego, który był dla nich ryzykowny nie tylko z powodu rynkowych zmian kursu walut.

44 Nie można zgodzić się ze skarżącym, że nawet przy przyjęciu abuzywności odwołania się w umowie do tabeli kursów kontrakt powinien być realizowany jako kredyt waloryzowany aktualnym rynkowym kursem walut. Nie było żadnych podstaw do zastosowania przepisów dyspozytywnych, które w apelacji rozpatrywano jako podstawę do dalszego realizowania kontraktu. Myśl tę trzeba rozwinąć w kontekście rozwiązań, które dotyczą konsekwencji abuzywności postanowień umownych.

45 Konsekwencją abuzywności jest działająca ex lege sankcja bezskuteczności niedozwolonego postanowienia, połączona z przewidzianą w art. 385¹ § 2 k.c. zasadą związania stron umową w pozostałym zakresie. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśniono, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że warunek umowny uznany za nieuczciwy należy co do zasady uznać za nigdy nieistniejący, tak by nie wywoływał on skutku wobec konsumenta. W konsekwencji sądowe stwierdzenie nieuczciwego charakteru takiego warunku powinno mieć z reguły skutek w postaci przywrócenia sytuacji prawnej i faktycznej konsumenta, w jakiej znajdowałby się on w braku tego warunku (por. m.in. wyrok (...) z dnia 21 grudnia 2016 r. w połączonych sprawach C-154/15, C-307/15 i C-308/15, Z. R. i in. przeciwko T. P. (...), pkt 61-62). Po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych umowa powinna „w zasadzie nadal obowiązywać, bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikająca z uchylenia nieuczciwych warunków, o ile takie dalsze obowiązywanie umowy jest prawnie możliwe zgodnie z zasadami prawa wewnętrznego" (wyrok (...) z dnia 14 czerwca 2012 r. w sprawie C-618/10, (...) de (...) SA przeciwko K. T., pkt 66 – 69, ten sam kierunek wynika z innych orzeczeń (...): z dnia 30 maja 2013 r., w sprawie C-488/11, G. U. P., M. de W. przeciwko K. P., pkt 57, 60, z dnia 21 stycznia 2015 r. w połączonych sprawach C-482/13, C-484/13, C-485/13 i C-487/13, H. i T., pkt 28, z dnia 21 kwietnia 2016 r. w sprawie C-377/14, L. F. X., O. X. przeciwko Z. a.s., (...):EU:C:2016:283, pkt 97, z dnia 26 stycznia 2017 r. w sprawie C- 421/14, (...) SA przeciwko K. F., (...):EU:C:2017:60, pkt 71, z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, M. G. i K. G. przeciwko (...) Bank (...), pkt 39-40). W przywołanym orzecznictwie (...) zwraca się uwagę, że działania sądu w razie stwierdzenia klauzuli abuzywnej winny mieć charakter sankcyjny, co oznacza osiągnięcie swoistego skutku zniechęcającego profesjonalnych kontrahentów, zawierających umowy z konsumentami, do przewidywania w umowach z nimi nieuczciwych postanowień umownych. Skutek taki nie mógłby zostać osiągnięty gdyby umowa mogła zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy przez wprowadzenie do umowy warunków uczciwych, gdyż kontrahent konsumenta niczym by bowiem nie ryzykował, narzucając nieuczciwe postanowienia umowne, skoro mógłby liczyć na to, że sąd uzupełni umowę przez wprowadzenie uczciwych warunków, które powinny być przez niego zaproponowane od razu. W konsekwencji zastąpienie przez sąd klauzul abuzywnych, np. kursem średnim waluty obcej z dnia wymagalności roszczenia ogłaszanym przez NBP należy wykluczyć, jako sprzeczne z celem dyrektywy 93/13. Ryzyko przedsiębiorcy stosującego abuzywne klauzule byłoby bowiem, w razie ich eliminacji ze stosunku umownego, niewielkie i nie zniechęcałoby przedsiębiorców do stosowania nieuczciwych klauzul w przyszłości.

46 Przyjęcie, że abuzywność dotyczy postanowień umownych określających główne świadczenia stron ma podstawowe znaczenie dla ustalenia, czy w takiej sytuacji całą umowę należy uznać za nieważną (bezskuteczną) czy też dopuszczalne będzie utrzymanie w mocy jej postanowień. O tym, czy umowa może być utrzymana, decyduje prawo krajowe, i musi to być zweryfikowane przy zastosowaniu obiektywnego podejścia, zgodnie z którym niedopuszczalne jest uznanie sytuacji jednej ze stron umowy, zgodnie z prawem krajowym, za decydujące kryterium rozstrzygające o dalszym losie umowy (por. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 marca 2012 r. w sprawie C-453/10, K. A. i C. A. przeciwko SOS financ spol. sr.o., pkt 33-34, z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, N. G. przeciwko (...) Bank Hungary N.., pkt 40, 51, z dnia 26 marca 2019 r., w połączonych sprawach C-70/17 i C-179, U. (...) P. i P., pkt 57 i z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, M. G. i K. G. przeciwko X. Bank (...), pkt 41). W orzecznictwie Sądu Najwyższego niejednokrotnie przyjmowano, określając skutki abuzywności postanowień kształtujących mechanizm indeksacji walutowej, że nie pociąga ona za sobą nieważności całej umowy, gdyż umowa taka może istnieć również po wyeliminowaniu z niej klauzuli indeksacyjnej, jako kredyt złotowy niezawierający takiej klauzuli (por. wyroki SN z dnia 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, OSP 2019, z. 12, poz. 115, z dnia 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, i z dnia 29 października 2019 r., IV CSK 309/18). Obecnie jednak należy podzielić stanowisko zajęte przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, który uznaje, że w razie stwierdzenia abuzywności klauzuli ryzyka walutowego utrzymanie umowy „nie wydaje się możliwe z prawnego punktu widzenia”, co dotyczy także klauzul przeliczeniowych przewidujących spread walutowy (por. wyroki TSUE z dnia 14 marca 2019 r., w sprawie C-118/17, N. G. przeciwko (...) Bank Hungary N.., pkt 52 i z dnia 5 czerwca 2019 r., w sprawie C-38/17, GT przeciwko HS, pkt 43). Zdaniem Trybunału, reguła ta jest aktualna zwłaszcza wówczas, gdy unieważnienie tych klauzul doprowadziłoby nie tylko do zniesienia mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również – pośrednio – do zaniknięcia ryzyka kursowego, które jest bezpośrednio związane z indeksacją przedmiotowego kredytu do waluty obcej (por. wyrok z dnia 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, M. G. i K. G. przeciwko (...) Bank (...), pkt 44). W konsekwencji w przywołanym wyroku z dnia 3 października 2019 r. w sprawie M. G. i K. G. przeciwko (...) Bank (...) orzekł, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 nie stoi na przeszkodzie temu, aby sąd krajowy, po stwierdzeniu nieuczciwego charakteru niektórych warunków umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i oprocentowanego według stopy procentowej bezpośrednio powiązanej ze stopą międzybankową danej waluty, przyjął, zgodnie z prawem krajowym, że ta umowa nie może nadal obowiązywać bez takich warunków z tego powodu, iż ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy (pkt 45). Nie powinno budzić wątpliwości, że o zaniknięciu ryzyka kursowego można mówić w sytuacji, w której skutkiem eliminacji niedozwolonych klauzul kształtujących mechanizm indeksacji jest przekształcenie kredytu złotowego indeksowanego do waluty obcej w zwykły (tzn. nieindeksowany) kredyt złotowy, oprocentowany według stawki powiązanej ze stawką LIBOR. Zarazem należy uznać, że wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR, jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, iż należy ją uznać za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, co przemawia za jej całkowitą nieważnością (bezskutecznością) (tak w wyroku SN z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, niepubl., a w nowszym orzecznictwie SN w wyroku z dnia 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, Legalis). Abuzywność dotyczy konkretnych zapisów umownych i na jej skutki patrzeć można wyłącznie przez pryzmat danej umowy, a nie ogólnych uwarunkowań rynkowych.

47 Zaprezentowane powyżej uwagi przesądzają o bezzasadności zarzutów apelacji, które zmierzały do wykazania, że istota zobowiązania kredytowego i zasady współżycia społecznego, rozumiane przez pryzmat art. 385¹ § 1 i 2 k.c. nakazywały poszukiwania sposobów realizowania kontraktu w oparciu o średni kurs NBP (art. 358 § 2 k.c.). Kryteria odstąpienia od ogólnej zasady realizowania kontraktu z pominięciem uregulowań abuzywnych, wyrażonej w art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 i art. 385¹ § 2 k.c., zostały precyzyjnie wskazane w przywołanym już orzecznictwie TSUE i krajowym. Sąd Okręgowy podziela rozważania poczynione na tę okoliczność przez Sąd Rejonowy, w związku z czym nie wymagają powtórzenia. Zgodnie z art. 385¹ k.c. skutkiem eliminacji abuzywnych postanowień był upadek całej umowy. Trzeba podkreślić, że powodowie mieli świadomość konsekwencji stwierdzenia nieważności umowy kredytowej, co potwierdziła formułując stosowne żądanie w toku procesu przed Sądem Rejonowym i stanowiska nie zmienili w instancji odwoławczej. Nie zachodzi w tym przypadku ryzyko narażenia konsumenta na szczególnie niekorzystne skutki stwierdzenia nieważności całej umowy.

48 Mając na uwadze powyższe, na mocy art. 385 k.p.c., apelacja pozwanego jako bezzasadna podlegała oddaleniu.

49 O kosztach postępowania apelacyjnego Sąd Okręgowy rozstrzygnął w oparciu o art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z § 2 pkt 6 oraz § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz.U. z 2026 r. poz. 215), zasądzając od pozwanego na rzecz powodów solidarnie kwotę 2.700 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu apelacyjnym. Odsetki ustawowe za opóźnienie naliczane od kosztów procesu zostały zasądzone od dnia uprawomocnienia się wyroku do dnia zapłaty stosownie do dyspozycji art. 98 § 1¹ k.p.c.