Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 lipca 2001 r., II UKN 475/00

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 lipca 2001 r., II UKN 475/00

Tekst

1 Wyrok z dnia 19 lipca 2001 r.

2 II UKN 475/00

3 Zarzut przedawnienia roszczenia majątkowego pozwany może zgłosić także w postępowaniu apelacyjnym.

4 Przewodniczący SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie: SN Krystyna Bednarczyk, SA Kazimierz Josiak (sprawozdawca).

5 Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 19 lipca 2001 r. sprawy z powództwa Mieczysława L. przeciwko R. Spółce Węglowej SA Kopalni Węgla Kamiennego „H.” w R.Ś. o rentę wyrównawczą, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 20 listopada 1998 r. [...]

6 o d d a l i ł kasację, nie obciążając powoda kosztami postępowania kasacyjnego na rzecz strony pozwanej.

Uzasadnienie

7 Powód Mieczysław L. domagał się zasądzenia na jego rzecz od Kopalni Węgla Kamiennego „H.” w R.Ś. skapitalizowanej renty uzupełniającej w kwocie 21.600 zł za okres od 1 maja 1994 r. do 31 maja 1997 r. z ustawowymi odsetkami od 6 maja 1997 r. i renty bieżącej po 800 zł miesięcznie płatnej do dnia 15-go każdego kolejnego miesiąca, za utratę zdolności do pracy zarobkowej w następstwie obrażeń ciała doznanych w wypadku przy pracy z 15 czerwca 1982 r. Rentę uzupełniającą powód obliczył jako różnicę między wynagrodzeniem za pracę, które mógłby osiągnąć gdyby nadal pracował u strony pozwanej na stanowisku sztygara górniczego pod ziemią, a otrzymywanym świadczeniem z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu częściowej niezdolności do pracy.

8 Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa w całości. Przede wszystkim podniosła zarzut przedawnienia roszczenia powoda z mocy art. 442 § 1 KC. Ponadto wskazywała, że poszkodowany w znacznym stopniu przyczynił się do powstania i skutków wypadku przy pracy z 15 czerwca 1982 r.

9 2

10 Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyrokiem z dnia 17 czerwca 1998 r. oddalił powództwo uznając, że roszczenie powoda uległo przedawnieniu. Sąd ustalił, że powód pracował w pozwanej Kopalni w latach 1970 - 1984. W czasie zatrudnienia na stanowisku sztygara oddziałowego urządzeń maszynowych pod ziemią powód w dniu 15 czerwca 1982 r. uległ wypadkowi przy pracy. Przy wykonywaniu zwykłych czynności służbowych związanych z kontrolą pracy urządzeń powód uderzony został „biczującym łańcuchem” kombajnu górniczego w klatkę piersiową. Po uderzeniu przewrócił się doznając stłuczenia pleców w okolicy kręgosłupa, stłuczenia klatki piersiowej i złamania szóstego żebra. Powód sam wyjechał na powierzchnię. Zgłosił się do lekarza zakładowego, który udzielił mu pomocy w ambulatorium. Bezpośrednio po wypadku powód nie korzystał ze zwolnienia lekarskiego i nie wnosił o sporządzenie protokołu ustalenia okoliczności i przyczyn wypadku przy pracy. Dopiero po dwóch latach dolegliwości bólowe kręgosłupa nasiliły się w takim stopniu, że powód stał się okresowo niezdolny do pracy. Na zwolnieniach lekarskich pozostawał przez okres sześciu miesięcy i po rozwiązaniu stosunku pracy przeszedł na rentę inwalidzką III grupy w związku ze skutkami wypadku. W protokole powypadkowym z czerwca 1984 r. stwierdzono, że przyczyną zaistnienia wypadku było nieprzestrzeganie przez stronę pozwaną przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy oraz bezpieczeństwa pożarowego w podziemnych zakładach górniczych. Ze względu na upływ czasu i brak świadków wypadku nie udało się ustalić, czy kombajn górniczy w chwili wypadku był uruchomiony, czy też doszło do samoczynnego zwolnienia łańcucha kombajnu.

11 W świetle powyższych ustaleń faktycznych Sąd pierwszej instancji przyjął, że podniesiony przez stronę pozwaną zarzut przedawnienia roszczenia powoda był zasadny. Zgodnie z art. 444 § 1 i 2 KC szkoda podlegająca wyrównaniu w formie renty, związana z utratą zdolności do pracy zarobkowej, powstała u powoda w chwili przejścia na rentę inwalidzką w roku 1984. Już wtedy dochody powoda uległy - jak sam przyznaje - znacznemu zmniejszeniu. Stan ten utrzymywał się w sposób niezmienny przez kilkanaście lat aż do wniesienia pozwu. Wprawdzie przed skreśleniem art. 40 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144 ze zm.) powód nie mógł skutecznie dochodzić zasądzenia na jego rzecz od byłego pracodawcy renty uzupełniającej, ale zmieniło się to od 1 stycznia 1990 r. Skoro powód przez ponad sześć lat nie zdecydował się na wytoczenie powództwa, zarzut przedawnienia 3

12 roszczenia nie mógł być uznany za nadużycie prawa przez stronę pozwaną, które nie korzystałoby z ochrony ze względu na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego. Z tych motywów Sąd Wojewódzki oddalił powództwo.

13 W apelacji od powyższego wyroku powód zarzucił sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego przez pominięcie faktu, że prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy przyznane mu zostało na stałe dopiero w 1994 r. i naruszenie prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 5 KC do oceny dopuszczalności zgłoszenia przez pracodawcę zarzutu przedawnienia roszczenia. Na tych zarzutach powód opierał wniosek o zmianę zaskarżonego wyroku przez uwzględnienie powództwa.

14 Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyrokiem z dnia 20 listopada 1998 r. oddalił apelację, podzielając ustalenia faktyczne i rozważania Sądu pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że przyznanie poszkodowanemu renty inwalidzkiej z tytułu następstw wypadku przy pracy lub choroby zawodowej nie zawsze może być utożsamiane z powzięciem przez niego wiadomości o pełnym rozmiarze szkody uzasadniającej przyznanie renty uzupełniającej. Za datę powstania szkody podlegającej naprawieniu w formie renty uzupełniającej przyjmuje się bowiem dzień, w którym poszkodowany został pozbawiony w sposób obiektywny możności uzyskiwania zarobku (dochodu), jaki otrzymywałby, gdyby nie doznał uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia. Dlatego pracownik, który po przejściu na rentę inwalidzką z tytułu czasowej niezdolności do pracy kontynuował zatrudnienie u tego samego lub innego pracodawcy i otrzymywał łączne dochody zbliżone do tych, jakie osiągał przed wypadkiem, może wskazywać, że szkoda powstała u niego dopiero w chwili zakończenia zatrudnienia. W innej sytuacji był natomiast powód, ponieważ od daty przejścia na rentę inwalidzką z tytułu następstw wypadku przy pracy nie miał żadnych dochodów poza rentą, musiał nawet sprzedać samochód, by ponieść koszty utrzymania związane z leczeniem i zmianą miejsca zamieszkania. Sąd drugiej instancji nie uznał poglądu skarżącego, że o szkodzie dowiedział się on w sposób pewny dopiero w chwili przyznania mu renty inwalidzkiej na stałe w roku 1994 i że od tej daty powinien być liczony termin początkowy biegu trzyletniego okresu przedawnienia z art. 442 § 1 KC. Przesłanki faktyczne w postaci utraty zdolności do pracy zarobkowej i zmniejszenie się wszystkich dochodów poszkodowanego występowały bowiem znacznie wcześniej i uzasadniały wystąpienie z żądaniem zasądzenia renty już w chwili skreślenia art. 40 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o 4

15 świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych wyłączającego możliwość dochodzenia przez pracowników poszkodowanych wskutek następstw wypadków przy pracy i chorób zawodowych roszczeń uzupełniających na podstawie prawa cywilnego. Podniesienie przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia roszczenia w ocenie Sądu Apelacyjnego nie było sprzeczne z zasadami współżycia społecznego przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności faktycznych sprawy, a zwłaszcza braku przyczyn usprawiedliwiających znaczne opóźnienie w dochodzeniu roszczenia. Dlatego Sąd Apelacyjny orzekł o oddaleniu apelacji.

16 Wyrok Sądu drugiej instancji zaskarżył kasacją pełnomocnik powoda. Kasacja opiera się na obu podstawach wymienionych w art. 3931

17 KPC. Skarżący zarzuca na-

18 ruszenie przepisów prawa materialnego - w szczególności art. 2, 7 i 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284) oraz art. 5, art. 444 § 1 i 2 i art. 445 § 1 KC przez uwzględnienie podniesionego przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia i wadliwe ustalenie terminu początkowego okresu przedawnienia, a nadto odmowę zasądzenia na rzecz powoda renty uzupełniającej i zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Jako uchybienia procesowe w kasacji wskazuje się naruszenie art. 5 KPC, 160 KPC, 167 KPC, 207 § 1 KPC, 380 KPC, 381 KPC i 474 KPC - polegające na braku pouczenia powoda o konieczności zgłoszenia wniosków dowodowych dla wykazania, że o szkodzie dowiedział się dopiero w chwili przyznania mu na stałe renty z tytułu niezdolności do pracy związanej z wypadkiem przy pracy, uwzględnieniu zarzutu przedawnienia zgłoszonego w odpowiedzi na pozew wniesiony przez stronę pozwaną z dwudniowym opóźnieniem w stosunku do terminu wyznaczonego przez przewodniczącego. Na tych podstawach skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji bądź o zmianę orzeczenia Sądu Apelacyjnego i poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego przez zasądzenie od strony pozwanej na rzecz powoda renty uzupełniającej oraz odszkodowania i zadośćuczynienia w łącznej wysokości 67.200 zł.

19 Strona pozwana wniosła o oddalenie kasacji i zasądzenie na jej rzecz od powoda kosztów postępowania kasacyjnego według norm.

20 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

21 5

22 Kasacja nie jest zasadna. Sposób jej napisania, odbiegający od powszechnie stosowanego wzorca zgodnego z treścią art. 3933

23 KPC powoduje, że skonkretyzo-

24 wanie granic wniosków kasacji (zgłoszonych alternatywnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania bądź zmianę wyroku i orzeczenie co do istoty sporu) zamiast w petitum kasacji znajduje się w punktach 10 i 11 uzasadnienia podstaw kasacyjnych. Wynika z nich, że skarżący po raz pierwszy w postępowaniu kasacyjnym występuje z nowymi roszczeniami o zasądzenie zadośćuczynienia pieniężnego w kwocie 10.000 zł i odszkodowania w wysokości 35.000 zł za wydatki poniesione w związku z leczeniem. Roszczenia te co do zasady nie mogły być uwzględnione. W postępowaniu kasacyjnym z mocy art. 39319 KPC

25 stosuje się odpowiednio przepisy o apelacji. Nie jest więc dopuszczalne rozszerzenie żądań pozwu lub wystąpienie z nowymi roszczeniami, skoro zakaz taki obowiązuje w postępowaniu apelacyjnym (art. 383 KPC). Dotyczy on również sytuacji, gdy Sąd pierwszej instancji nie jest związany granicami żądania (art. 321 § 2 KPC). Jeśli bowiem Sąd pierwszej instancji nie orzekł o roszczeniach, jakie wynikają z faktów przytoczonych przez powoda, gdy roszczenia nie były objęte żądaniem lub zgłoszono je w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania, to powodowi służy prawo zgłoszenia wniosku o uzupełnienie wyroku, a nie apelacja (zob. orzeczenie SN z dnia 16 października 1974 r., II CR 529/74, PiP 1977 r. nr 19, s. 165 z glosą A. Kuźniar-Wiśniewskiej dotyczącą uchylonego art. 386 KPC). Z tych względów wskazane w kasacji zarzuty naruszenia art. 444 § 1 KC i art. 445 § 1 KC nie były uzasadnione.

26 Pozostałe zarzuty kasacyjne odnoszą się do uwzględnionego przez Sąd, a podniesionego przez stronę pozwaną zarzutu przedawnienia roszczenia powoda o rentę uzupełniającą na podstawie art. 444 § 1 KC. Instytucja przedawnienia roszczenia służy stabilizacji obrotu prawnego. Jej celem jest ograniczenie w czasie możliwości realizacji roszczeń wynikających ze stosunków zobowiązaniowych, ustawy lub zdarzeń powodujących odpowiedzialność cywilnoprawną. Pozwala ona dłużnikowi na uchylenie się od zaspokojenia wierzyciela po upływie terminu przedawnienia (art. 117 § 2 KC). Skorzystanie z tego uprawnienia jest więc działaniem w granicach prawa, z reguły świadczącym o realizacji służącego dłużnikowi prawa podmiotowego. Zagadnienie sposobu liczenia terminów przedawnienia roszczeń pracowników poszkodowanych w następstwie wypadków przy pracy lub chorób zawodowych skomplikowało się w wyniku okresowego wyłączenia możliwości dochodzenia cywilno- 6

27 prawnych roszczeń uzupełniających w ustawie z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz.U. Nr 3, poz. 8 ze zm.) i ustawie z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz ustawie z dnia 31 marca 1977 r. o dalszym zwiększaniu emerytur i rent oraz o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz.U. Nr 11, poz. 43). Problemy z tym związane wyjaśnione zostały w uchwale składu 7 sędziów SN z dnia 14 grudnia 1990 r. (III PZP 20/90 - OSNCP z 1991 r. z. 7, poz. 79), w której przyjęto, że osoby poszkodowane w wyniku wypadków przy pracy zaistniałych przed dniem 1 stycznia 1990 r. mogą dochodzić od zakładów pracy (pracodawcy) na zasadach prawa cywilnego roszczeń uzupełniających powstałych po tym dniu. W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy uznał, że roszczenia uzupełniające, jako dotyczące naprawienia szkody na osobie wyrządzonej czynem niedozwolonym, podlegać będą przedawnieniu na zasadach określonych w art. 442 KC.

28 W przepisie tym wskazane są trzy terminy przedawnienia roszczeń wynikających z powstania szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym. Po pierwsze, roszczenie ulega przedawnieniu z upływem lat 3 od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie. Po drugie, roszczenie ulega przedawnieniu najpóźniej z upływem lat dziesięciu od dnia, w którym nastąpiło zdarzenie wyrządzające szkodę. Po trzecie, gdy szkoda wynika ze zbrodni lub występku roszczenie o naprawienie szkody przedawnia się zawsze z upływem lat dziesięciu od popełnienia przestępstwa, bez względu na to kiedy poszkodowany dowiedział się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia. Artykuł 442 KC jest więc przepisem szczególnym w stosunku do art. 120 KC, który początek biegu terminu przedawnienia łączy z powstaniem stanu wymagalności roszczenia.

29 W przeciwieństwie do art. 120 KC w art. 442 tego Kodeksu bieg przedawnienia rozpoczyna się w dniu zaistnienia wymienionych tam zdarzeń faktycznych. Powód, co jest w sprawie bezsporne, uległ wypadkowi przy pracy 15 czerwca 1982 r. Niezależnie zatem od tego kiedy dowiedział się o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia, wszelkie jego roszczenia, w tym roszczenie o rentę uzupełniającą uległy przedawnieniu z upływem dziesięcioletniego terminu liczonego od dnia wypadku (art. 112 KC, zob. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 29 listopada 1996 r., II PZP 3/96 - OSNAPiUS 1997 r. nr 14, poz. 249). Pozew wniesiony został do Sądu po upływie 5 lat od zakończenia biegu okresu przedawnienia dziesięciolet- 7

30 niego z art. 442 § 1 KC. W tym stanie rzeczy przy braku wyjątkowych, szczególnych okoliczności sprawy, podniesienie przez pracodawcę zarzutu przedawnienia nie może być uznane za nadużycie prawa podmiotowego sprzeczne z jego społeczno - gospodarczym przeznaczeniem lub zasadami współżycia społecznego (art. 5 KC). Sądy obu instancji nie przywiązywały należytej uwagi do oceny upływu terminu dziesięcioletniego z art. 442 § 1 KC, postępując zgodnie z sugestią powoda, że istotne jest tylko ustalenie, czy zachował on termin trzyletni od momentu dowiedzenia się o szkodzie i osobie zobowiązanej do jej naprawienia. Prawidłowo Sąd drugiej instancji przyjął, że powód o przesłankach uzasadniających wystąpienie z roszczeniem o zapłatę renty uzupełniającej dowiedział się w roku 1984 po rozwiązaniu z nim umowy o pracę w związku z przejściem na rentę inwalidzką, z czym wiązało się znaczne obniżenie jego bieżących dochodów. Zdawał sobie również wtedy sprawę z ujemnych następstw utraty zdolności do pracy i ograniczenia zdolności zarobkowych. Ta świadomość, w świetle ustalonego poglądu orzecznictwa (por. uchwałę składu siedmiu sędziów SN z dnia 11 lutego 1963 r., III PO 6/62 - OSNCP 1964, poz. 87), decydowała o rozpoczęciu biegu terminu przedawnienia. Nie można zgodzić się z uzasadnieniem kasacji, iż o szkodzie polegającej na utracie zdolności do pracy zarobkowej powód dowiedział się dopiero w chwili przyznania mu prawa do renty inwalidzkiej na stałe, głównie zresztą z przyczyn związanych ze schorzeniami układu krążenia, niezależnych od następstw wypadku przy pracy.

31 Z tych motywów, podniesione w kasacji podstawy naruszenia prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie art. 442 § 1 KC i art. 5 KC w ocenie Sądu Najwyższego nie usprawiedliwiają uwzględnienia kasacji. Skarżący bez bliższego uzasadnienia powołał się w kasacji na sprzeczność wyroku Sądu drugiej instancji z zasadami demokratycznego państwa prawnego i obywatelskiego prawa do rozstrzygnięcia sporu sprawiedliwie, jawnie, przez właściwy, niezależny i bezstronny sąd. Skarżący nie wyjaśnił jednak na czym polegać miałoby naruszenie wymienionych w kasacji przepisów Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483) i art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Dz.U. z 1993 Nr 61, poz. 284). Zgodnie z art. 117 § 2 KC po upływie terminu przedawnienia, ten przeciwko komu przysługuje roszczenie może uchylić się od jego zaspokojenia. Powoduje to, że roszczenie przedawnione nie wygasa, lecz przekształca się w zobowiązanie naturalne, które nie może być zasądzone i przymusowo egzekwowane. Sąd obowiązany jest więc uwzględnić zarzut przedawnienia 8

32 roszczenia. Tylko wyjątkowo może ocenić, że skorzystanie z niego narusza zasady współżycia społecznego. Oddalenie powództwa ze względu na przedawnienie roszczenia nie godzi w konstytucyjne gwarancje prawa do sądu i zasady demokratycznego państwa prawnego. Z tych względów, te podstawy naruszenia prawa materialnego nie są usprawiedliwione.

33 Osobnego potraktowania wymaga w sprawie zarzut naruszenia przepisów o postępowaniu. Skarżący wymienił łącznie osiem przepisów kodeksu postępowania cywilnego. W uzasadnieniu kasacji dał wyraz swojemu przekonaniu, że złożenie odpowiedzi na pozew przed pierwszą rozprawą (art. 207 § 1 KPC), ale po terminie zakreślonym przez przewodniczącego świadczy o niemożności zgłoszenia zarzutu przedawnienia, bo narusza to art. 160, 167, 207 § 1 i 2 KPC oraz art. 380 i 381 KPC. Tymczasem zarzut przedawnienia roszczenia majątkowego jest zarzutem opartym na przepisach prawa materialnego, który może pozwany zgłosić nie tylko w toku całego postępowania przed Sądem pierwszej instancji, ale również w postępowaniu apelacyjnym (orzeczenie SN z 13 lutego 1936 r., C II 2283/35/, OSP 1936 r. poz. 727). Pozostałe przepisy, to jest art. 474 KPC i 5 KC - w sposób przedstawiony w uzasadnieniu kasacji - odnoszą się do postępowania przed Sądem pierwszej instancji i jako takie nie świadczyły o naruszeniu przepisów postępowania przed Sądem, którego wyrok zaskarżony został kasacją.

34 Z tych motywów Sąd Najwyższy oddalił kasację wobec nieistnienia podstaw usprawiedliwiających jej uwzględnienie (art. 39312

35 KPC), przy czym o kosztach po-

36 stępowania kasacyjnego orzeczono z mocy art. 102 KPC.

37 ========================================