Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2026 r., II CSKP 977/24

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2026 r., II CSKP 977/24

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 13 października 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

3 SSN Tomasz Szczurowski

4 na posiedzeniu niejawnym 13 października 2026 r. w Warszawie na skutek skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 23 listopada 2022 r., I ACa 1153/21, w sprawie z powództwa A.G. i S.G. przeciwko Bank spółce akcyjnej w W. o zapłatę, ewentualnie o ustalenie i zapłatę,

1. zmienia postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

6 23 września 2024 r. I CSK 2055/23 w ten sposób, że odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;

2. zasądza od Bank Spółki Akcyjnej w W. na rzecz A.G. i S.G. kwotę 5 400 (pięć tysięcy czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego postanowienia pozwanemu do dnia zapłaty.

Uzasadnienie

8 Wyrokiem z 23 listopada 2022 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił apelację pozwanego Bank S.A. w W. od wyroku Sądu Okręgowego w Bielsku-Białej z 15 lipca 2021 r. oraz zasądził od pozwanego na rzecz powodów kwotę 8 100 zł tytułem kosztów postępowania apelacyjnego.

9 Sąd Apelacyjny podzielił zasadnicze ustalenia faktyczne i ocenę prawną Sądu Okręgowego. Powodowie zawarli z pozwanym 14 sierpnia 2008 r. umowę kredytu hipotecznego na kwotę 437 000 zł, na okres 360 miesięcy. Kredyt był indeksowany do CHF. Kwota uruchamianych transz była przeliczana według kursu kupna CHF z Tabeli Kursów Walut Obcych Banku, natomiast spłata następowała w złotych po przeliczeniu rat wyrażonych w CHF według kursu sprzedaży ustalanego przez Bank. Umowa ani stanowiący jej część regulamin nie określały obiektywnych i weryfikowalnych kryteriów ustalania kursów stosowanych przez pozwanego. W ocenie Sądu drugiej instancji postanowienia składające się na mechanizm indeksacji i ryzyka walutowego określały główne świadczenia stron i nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Bank nie wykazał także należytego wykonania obowiązku informacyjnego co do mechanizmu indeksacji oraz rzeczywistej skali ryzyka kursowego. Wyeliminowanie niedozwolonych postanowień uniemożliwiało utrzymanie umowy, a brak było podstaw do zastąpienia mechanizmu tabelowego innym sposobem ustalania kursu. Roszczenia restytucyjne stron zostały ocenione zgodnie z teorią dwóch kondykcji. Sąd Apelacyjny nie uwzględnił podniesionego przez Bank zarzutu zatrzymania, wskazując między innymi na nieskuteczność materialnoprawnego oświadczenia skierowanego wyłącznie do pełnomocnika procesowego powodów.

10 Pozwany wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego. Wniosek o przyjęcie skargi do rozpoznania oparł na przesłankach określonych w art. 398⁹ § 1 pkt 1, 2 i 4 k.p.c.

11 W ramach art. 398⁹ § 1 pkt 1 k.p.c. skarżący przedstawił cztery zagadnienia. Pierwsze dotyczyło znaczenia dla zakresu ochrony konsumenckiej okoliczności, że powodowie posiadali wyższe wykształcenie ekonomiczne oraz - zdaniem skarżącego - wiedzę i doświadczenie pozwalające właściwie ocenić ekonomiczne następstwa zawarcia umowy indeksowanej i związane z nią ryzyko. Drugie odnosiło się do chwili wymagalności roszczenia kredytobiorcy i kredytodawcy oraz początku naliczania odsetek w sytuacji, w której sąd zasądził odsetki od dnia następującego po doręczeniu odpisu pozwu, podczas gdy Bank powoływał się na konstrukcję wymagającą uprzedniego wyrażenia przez konsumentów woli co do nieważności umowy. Trzecie zagadnienie dotyczyło możliwości zastąpienia niedozwolonych postanowień kursowych przepisami dyspozytywnymi prawa krajowego, w szczególności przez zastosowanie średniego kursu NBP. Czwarte dotyczyło uwzględnienia przy ocenie skutków abuzywności zasad proporcjonalności, równości i sprawiedliwości kontraktowej oraz konsekwencji rozstrzygnięcia dla obu stron. Powołując się na art. 398⁹ § 1 pkt 2 k.p.c., skarżący wskazał na potrzebę wykładni art. 385¹ § 1 i 2 k.c. w związku z art. 65 § 1 i 2 k.c. Pytał, czy rażące naruszenie interesów konsumenta wynika już z samej nierównowagi praw i obowiązków stron, czy wymaga również uwzględnienia wymiaru ekonomicznego umowy i korzyści związanych z niższym oprocentowaniem kredytu indeksowanego, a ponadto czy w razie abuzywności jedynie części normatywnej postanowienia bezskuteczność powinna obejmować całą jednostkę redakcyjną, czy tylko jej nieuczciwy element.

12 Oczywistej zasadności skargi skarżący upatrywał natomiast w nieuwzględnieniu przez Sąd Apelacyjny zarzutu zatrzymania dotyczącego kwoty 437 000 zł, odpowiadającej wypłaconemu kapitałowi kredytu. W ocenie skarżącego w warunkach zastosowania teorii dwóch kondykcji Bankowi przysługiwało prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w związku z art. 497 k.c.

13 W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli w pierwszej kolejności o jej odrzucenie, ewentualnie o odmowę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, a na wypadek przyjęcia skargi - o jej oddalenie i zasądzenie kosztów.

14 Skarga kasacyjna pozwanego została przyjęta do rozpoznania postanowieniem Sądu Najwyższego z 23 września 2024 r. (I CSK 2055/23).

15 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

16 W sprawie zastosowanie znajduje art. 20 ustawy z 29 maja 2026 r.

17 o szczególnych rozwiązaniach w zakresie rozpoznawania spraw dotyczących zawartych z konsumentami umów kredytu denominowanego lub indeksowanego do franka szwajcarskiego (Dz.U. z 2026 r. poz. 985), obowiązującej od 7 sierpnia 2026 r. Zgodnie z art. 20 ust. 1 tej ustawy Sąd Najwyższy może zmienić postanowienie o przyjęciu skargi kasacyjnej kredytodawcy do rozpoznania, jeżeli nie występuje już istotne zagadnienie prawne lub nie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości albo wywołujących rozbieżności w orzecznictwie, a zarazem nie zachodzą przesłanki określone w art. 398⁹ § 1 pkt 3 lub 4 k.p.c.

18 Mając na uwadze stan orzecznictwa ukształtowany po wniesieniu i po przyjęciu skargi kasacyjnej, należy uznać, że przedstawione przez pozwanego problemy prawne nie uzasadniają już rozpoznania skargi.

19 Pierwsze z przedstawionych zagadnień - odnoszące się do indywidualnej wiedzy i wykształcenia kredytobiorców - zostało jednoznacznie wyjaśnione w wyroku Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 21 września 2023 r., C-139/22, mBank. Trybunał przyjął, że przedsiębiorca ma obowiązek poinformować konsumenta o istotnych cechach umowy oraz związanych z nią ryzykach także wtedy, gdy konsument jest pracownikiem przedsiębiorcy i posiada odpowiednią wiedzę w dziedzinie objętej umową. Standard przejrzystości ma charakter obiektywny i nie ulega obniżeniu z powodu szczególnych kwalifikacji konkretnego konsumenta. Tym bardziej samo posiadanie przez powodów wykształcenia ekonomicznego nie zwalniało Banku z obowiązku przedstawienia mechanizmu indeksacji i ryzyka kursowego w sposób umożliwiający ocenę ich potencjalnie istotnych konsekwencji ekonomicznych.

20 Zagadnienie dotyczące wymagalności roszczeń restytucyjnych i odsetek również nie wymaga obecnie rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy. W wyrokach Trybunału Sprawiedliwości z 7 grudnia 2023 r., C-140/22, mBank, oraz z 14 grudnia 2023 r., C-28/22, Getin Noble Bank, zakwestionowano uzależnianie skutków bezskuteczności umowy i uprawnień restytucyjnych konsumenta od złożenia przed sądem szczególnego oświadczenia o świadomości skutków nieważności. Następnie w uchwale pełnego składu Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, Nr 12, poz. 118), przyjęto, że jeżeli umowa kredytu nie wiąże z powodu niedozwolonego charakteru jej postanowień, bieg przedawnienia roszczenia banku o zwrot kapitału rozpoczyna się co do zasady od dnia następującego po dniu, w którym kredytobiorca zakwestionował wobec banku związanie postanowieniami umowy, a odsetki za opóźnienie wiążą się z popadnięciem dłużnika w opóźnienie co do zwrotu nienależnego świadczenia. Nie ma zatem podstaw do wiązania wymagalności roszczenia konsumenta dopiero z późniejszym formalnym oświadczeniem złożonym przed sądem.

21 Nie istnieje także potrzeba rozstrzygnięcia trzeciego zagadnienia, odnoszącego się do zastępowania niedozwolonego mechanizmu kursowego przepisem dyspozytywnym lub średnim kursem NBP. Uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, Nr 12, poz. 118), Sąd Najwyższy przesądził, że w razie uznania za niedozwolone postanowienia odnoszącego się do sposobu określania kursu waluty obcej nie można przyjąć, iż jego miejsce zajmuje inny sposób określania kursu wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów. Jeżeli bez tego postanowienia nie można ustalić wiążącego strony kursu, umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Stanowisko to jest następnie konsekwentnie stosowane w orzecznictwie, w tym w wyroku Sądu Najwyższego z 8 listopada 2022 r., II CSKP 1153/22 (LEX nr 3437885), w którym wskazano również na niedopuszczalność wykorzystania art. 358 § 2 k.c. jako podstawy uzupełnienia takiej umowy.

22 Z tych samych względów odwołanie się do zasady proporcjonalności nie kreuje odrębnego istotnego zagadnienia prawnego. Zasada ta nie może służyć do zastąpienia niedozwolonego warunku mechanizmem, dla którego brak podstawy w prawie krajowym, ani do ograniczenia skutków wynikających z art. 385¹ k.c. i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w sposób osłabiający odstraszający i restytucyjny cel ochrony konsumenckiej. Ocena konsekwencji eliminacji klauzuli musi pozostawać w granicach rozwiązań dopuszczonych przez prawo krajowe i prawo Unii, a zagadnienia skutków braku związania umową zostały ujednolicone w uchwale III CZP 25/22.

23 Nie została również wykazana przesłanka z art. 398⁹ § 1 pkt 2 k.p.c. Pytanie, czy rażące naruszenie interesów konsumenta wymaga uwzględnienia ekonomicznych korzyści płynących z niższego oprocentowania, nie wskazuje na nierozstrzygniętą rozbieżność interpretacyjną. Ocena abuzywności następuje według stanu z chwili zawarcia umowy, z uwzględnieniem całokształtu okoliczności jej zawarcia, charakteru świadczeń oraz przejrzystości mechanizmu kształtującego prawa i obowiązki stron. Nie sprowadza się ona do arytmetycznego zestawienia wysokości rat lub ekonomicznego wyniku umowy. W postanowieniu z 20 maja 2026 r. I CSK 846/26 (LEX nr 4098475), Sąd Najwyższy przypomniał ukształtowane orzecznictwo dotyczące transparentności klauzul ryzyka i spreadu, zakresu obowiązków informacyjnych oraz oceny niedozwolonego charakteru postanowień według chwili zawarcia umowy.

24 Także drugie pytanie interpretacyjne, dotyczące możliwości ograniczenia bezskuteczności jedynie do części postanowienia, nie wymaga obecnie rozstrzygnięcia. W uchwale pełnego składu Izby Cywilnej z 24 czerwca 2026 r., III CZP 8/26 (LEX nr 4108481) Sąd Najwyższy przyjął, że postanowienie umowy lub wzorca umowy kredytu indeksowanego albo denominowanego, określające sposób wyznaczania kursu waluty na podstawie średniego kursu NBP korygowanego o marżę banku, podlega ocenie pod kątem abuzywności wyłącznie jako całość. Orzeczenie to potwierdza niedopuszczalność takiego redukcyjnego zabiegu, który przez usunięcie jedynie nieuczciwego elementu prowadziłby do odtworzenia warunku w treści, na którą strony się nie umówiły. W rozpoznawanej sprawie dodatkowo mechanizm kursowy nie został skonstruowany jako samodzielne zestawienie średniego kursu NBP i odrębnej marży, lecz przez odesłanie do tabel kursowych Banku.

25 Nie zachodzi wreszcie przesłanka oczywistej zasadności skargi. Skarżący upatrywał jej w nieuwzględnieniu zarzutu zatrzymania. Po przyjęciu skargi kwestia ta została jednak rozstrzygnięta w sposób wykluczający stanowisko pozwanego. W uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23 (OSNC 2025, Nr 3, poz. 25), Sąd Najwyższy przyjął, że prawo zatrzymania nie przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony. Następnie w uchwale składu siedmiu sędziów z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24 (OSNC 2025, Nr 11, poz. 98), przesądzono wprost, że w razie dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie art. 496 w związku z art. 497 k.c. Nie sposób zatem uznać za oczywiście wadliwe rozstrzygnięcia nieuwzględniającego zarzutu, którego materialnoprawna podstawa została później wyłączona przez uchwałę powiększonego składu Sądu Najwyższego.

26 Kierunek ten pozostaje spójny z wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości z 22 stycznia 2026 r., C-902/24, Herchoski, dotyczącym możliwości dochodzenia przez bank własnej wierzytelności w drodze potrącenia przy zachowaniu wymogów skutecznej ochrony konsumenta. Rozstrzygnięcie to nie przywraca prawa zatrzymania, lecz wskazuje instrument prawny właściwy do kompensowania wzajemnych wierzytelności pieniężnych.

27 W tych warunkach przedstawione we wniosku przyczyny przyjęcia skargi nie zachowują aktualności. Istotne zagadnienie prawne powinno przedstawiać problem nowy i nierozstrzygnięty, pozostawać w związku z podstawą faktyczną sprawy oraz mieć znaczenie wykraczające poza indywidualny spór. Potrzeba wykładni występuje zaś w razie rzeczywistych, poważnych wątpliwości interpretacyjnych lub rozbieżności, których dotychczasowe orzecznictwo nie pozwala usunąć. Nie wystarcza przekonanie strony, że utrwalone rozwiązanie powinno zostać zastąpione innym. Warunków tych skarga obecnie nie spełnia.

28 Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 398⁹ § 2 k.p.c. w związku z art. 20 ust. 1 ustawy z 29 maja 2026 r. o szczególnych rozwiązaniach w zakresie rozpoznawania spraw dotyczących zawartych z konsumentami umów kredytu denominowanego lub indeksowanego do franka szwajcarskiego, zmienił postanowienie Sądu Najwyższego z 23 września 2024 r., I CSK 2055/23, i odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

29 O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1, § 1¹ i § 3 k.p.c.