Wyrok z dnia 1 kwietnia 2026 r., XXVIII C 12570/21

wyrok z dnia 1 kwietnia 2026 r., XXVIII C 12570/21

Tekst

1 Wyrok+Uzasadnienie

2 Sygn. akt XXVIII C 12570/21

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

3 Dnia 1 kwietnia 2026 r.

4 Sąd Okręgowy w Warszawie XXVIII Wydział Cywilny w składzie:

5 Przewodnicząca: SSO Joanna Oliwa

6 Protokolant: stażysta Patrycja Przybysz

7 po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2026 r. w Warszawie

8 na rozprawie

9 sprawy z powództwa [xAnon]

10 przeciwko Bank [xAnon] S.A. z siedzibą w [xAnon]

11 o ustalenie i zapłatę

12 1.

13 ustala, że umowa o kredyt hipoteczny nr [xAnon] z dnia 9 sierpnia 2006 roku, zawarta w dniu 18 sierpnia 2006 roku pomiędzy powodem [xAnon], a Bankiem [xAnon] S.A. z siedzibą w [xAnon] jest nieważna;

14 2.

15 zasądza od Banku [xAnon] S.A. z siedzibą w [xAnon] na rzecz powoda [xAnon] kwotę 37.415,57 zł (trzydzieści siedem tysięcy czterysta piętnaście złotych pięćdziesiąt siedem groszy) wraz z odsetkami ustawowymi od dnia 12 października 2021 r. do dnia zapłaty;

16 3.

17 oddala powództwo w pozostałym zakresie;

18 4.

19 koszty procesu znosi wzajemnie między stronami.

20 Sygn. akt XXVIII C 12570/21

Uzasadnienie

21 Strona powodowa, tj. [xAnon](dalej także jako: kredytobiorca, konsument) wniosła o:

22 - ustalenie, że umowa o kredyt hipoteczny nr [xAnon], datowana na

23 9 sierpnia 2006 roku, podpisana dnia 18 sierpnia 2006 roku, zawarta przez powoda z Bankiem [xAnon] S.A. z siedzibą w [xAnon], jest nieważna;

24 - zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kwoty 139.212,62 zł oraz 30.774,61 CHF tytułem zwrotu świadczenia nienależnego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty.

25 Jako podstawę faktyczną roszczenia strona powodowa wskazała fakt zawarcia z pozwanym bankiem umowy kredytu indeksowanego do CHF, który w swojej konstrukcji zawierał postanowienia niedozwolone dotyczące przeliczenia kwoty udostępnionego kapitału z PLN na CHF w oparciu o kurs kupna waluty publikowany przez bank w Tabeli kursów walut obcych w chwili uruchomienia środków oraz dotyczące ustalenia wysokości raty płatnej w złotych, po jej przeliczeniu z raty wyrażonej w CHF z zastosowaniem kursu sprzedaży waluty również publikowanej. W ocenie strony powodowej wyeliminowanie tych klauzul z kontraktu winno prowadzić do wniosku o niemożności wykonania umowy, a w efekcie uznania, że jest nieważna (nie istnieje), przez co powód jest uprawniony do domagania się zwrotu kwot świadczonych nienależnie na rzecz pozwanego w wykonaniu nieważnej umowy. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, wskazując na bezzasadność stanowiska powodów, akcentując ważność umowy oraz wskazując m.in. na przedawnienie roszczenia o zapłatę.

26 Sąd ustalił następujący stan faktyczny:

27 Dnia 18 sierpnia 2006 roku strona powodowa zawarła z pozwanym Bankiem umowę

28 o kredyt hipoteczny Nr [xAnon]. Strony postanowiły, że Bank udziela kredytobiorcy kredytu w kwocie, na cel i na warunkach określonych w umowie,

29 a kredytobiorca zobowiązuje się do spłaty kredytu wraz z odsetkami oraz opłatami

30 i prowizjami wynikającymi z umowy i aktualnego Cennika w oznaczonych terminach spłaty oraz wywiązania się z pozostałych postanowień niniejszej umowy (§ 1 ust. 2 umowy). Kredytobiorcy przyznano kredyt, w kwocie 205.000,00 zł. Na mocy § 2 ust. 2 umowy postanowiono, że kredyt jest indeksowany do CHF, po przeliczeniu wypłaconej kwoty zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku [xAnon] w dniu uruchomienia kredytu lub transzy. Po uruchomieniu kredytu lub pierwszej transzy kredytu wypłaconego w transzach kredytodawca zobowiązał się wysłać kredytobiorcy pismo informujące go o wysokości pierwszej raty kredytu, kwocie kredytu w CHF oraz jego równowartości w PLN, zgodnie z kursem kupna CHF według Tabeli Kursów Walut Obcych obowiązującej w Banku [xAnon] w dniu uruchomienia kredytu/transzy, przy czym zmiany kursów walut, w okresie kredytowania miały mieć wpływ na wysokość kwoty zaciągniętego kredytu oraz raty kapitałowo-odsetkowej. Kredyt został udzielony na 240 miesięcy licząc od dnia wypłaty kredytu lub jego pierwszej transzy (§2 ust. 6 umowy). Wypłata kredytu miała nastąpić w transzach bezpośrednio na spłatę zobowiązania stanowiącego cel kredytu, tj. spłatę innego kredytu mieszkaniowego oraz inne potrzeby konsumpcyjne (§3 ust. 1 i 2 umowy i § 2 ust. 3 umowy). Kredyt był oprocentowany według zmiennej stopy procentowej (§ 6 ust. 1 umowy).

31 Zgodnie z § 7 ust. 1 umowy kredytobiorca zobowiązał się spłacić kwotę kredytu

32 w CHF ustaloną zgodnie z § 2 w złotych polskich, z zastosowaniem kursu sprzedaży CHF obowiązującego w dniu płatności raty kredytu, zgodnie z Tabelą Kursów Walut Obcych Banku [xAnon] S.A. Kredyt miał być spłacany w 240 ratach miesięcznych, w tym 1 rat obejmujących odsetki w okresie karencji spłaty kredytu oraz 239 równych ratach miesięcznych zawierających malejącą część odsetek oraz rosnącą część raty kapitałowej. Spłata kredytu następowała poprzez bezpośrednie potrącanie przez Bank należnych mu kwot z rachunku kredytobiorcy w Banku co z kolei miało następować w tym samym dniu miesiąca, w jakim nastąpiła wypłata kredytu lub jego pierwszej transzy, począwszy od miesiąca następnego po pierwszej wypłacie środków z kredytu. Dowód: umowa – k. 33-35

33 Zawarcie powyższej umowy zostało poprzedzone złożeniem przez stronę powodową zaakceptowanego przez bank wniosku o udzielenie kredytu w kwocie 205.000,00 zł, w walucie CHF.

34 Dowód: wniosek – k. 204-208

35 Przed zawarciem Umowy powód podpisał dokument Informacja dla Wnioskodawców ubiegających się o produkty hipoteczne indeksowane kursem waluty obcej, oparte na zmiennej stopie procentowej. Dokument ten stanowi między innymi, że zaciągając zobowiązanie w walucie obcej, kredytobiorcy narażeni są na ryzyko zmiany kursów walutowych, a występowanie tego ryzyka sprawia, że zarówno rata spłaty, jak i wysokość zadłużenia tytułem zaciągniętego kredytu przeliczona na PLN na dany dzień podlega ciągłym wahaniom, w zależności od aktualnego kursu. Dowód: informacja o ryzyku - k. 212

36 Bank wypłacił powodowi kredyt jednorazowo w kwocie 205.000,01 zł. W okresie od dnia 22 września 2006 roku do dnia 22 lipca 2021 roku strona powodowa uiściła na rzecz pozwanego Banku tytułem rat kapitałowo-odsetkowych kwotę 139.212,62 zł i 30.774,61 CHF.

37 Dowód: zaświadczenia – k. 36-45

38 Kredyt został zaciągnięty w celu zaspokojenia potrzeb mieszkaniowych strony powodowej – powód za środki pochodzące z kredytu spłacał kredyt, który zaciągnął około 2001-2002 roku w celu zakupu mieszkania. Powód zrealizował cel kredytu – do dnia dzisiejszego mieszka w kredytowanej nieruchomości. Strona powodowa nie negocjowała z bankiem postanowień umowy dotyczących sposobu powiązania kredytu z kursem waluty obcej oraz sposobu przeliczania kursu waluty obcej. Przed zawarciem umowy strona powodowa nie została poinformowana, na czym polega mechanizm powiązania kredytu

39 z kursem CHF, ani w jaki sposób jest tworzona tabela kursowa banku. Stronie powodowej nie wyjaśniono, w jaki sposób wzrost kursu CHF wobec PLN może przełożyć się na wysokość kapitału i rat kredytu. Oferowany produkt kredytowy został powodowi przedstawiony jako stabilny.

40 Dowód: przesłuchanie powodów – k. 325v-326

41 Postanowienia umowy dotyczące zasady indeksacji (ustalenia wysokości zadłużenia kredytobiorcy w CHF w oparciu o kurs kupna z tabeli kursów banku z daty uruchomienia środków) oraz zasady ustalenia w złotych polskich kwoty rat kredytu do spłaty z zastosowaniem kursu sprzedaży z tabeli kursów, tj. postanowienia § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1 umowy były powszechnie stosowane przez bank również przy innych umowach kredytu indeksowanego (fakt, o którym wiedzę Sąd ma z urzędu – art. 228 § 2 k.p.c. – np. sprawy XXVIII C 6785/21, XXVIII C 1914/21, XXVIII C 1535/21). Podstawę ustaleń faktycznych stanowiły wymienione dokumenty, których treść ani autentyczność nie była kwestionowana przez strony, oraz zeznania strony powodowej, które były spójne, logiczne, konsekwentne i pobawione sprzeczności oraz znajdowały potwierdzenie w pozostałych dowodach. Powyższe dowody były wystarczające dla oceny stanowisk i żądań stron, zaś pozostałe dowody zostały pominięte, ponieważ nie miały istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, a ich przeprowadzenie skutkowałoby zbędnym przedłużeniem postępowania. Dowód z opinii biegłego został pominięty, ponieważ przeprowadzenie przez biegłego wyliczeń byłoby zbędne wobec stwierdzenia, że umowa kredytu jest nieważna, a rozpoznanie sprawy nie wymagało wiadomości specjalnych (art. 278 § 1 k.p.c.). Pominięto wnioski o dowody z opinii biegłego mające potwierdzać lub wykazać obieg środków finansowych jaki towarzyszy udzielaniu kredytu indeksowanego kursem waluty obcej, konieczność pozyskiwania przez pozwany bank środków w walucie obcej na potrzeby udzielania kredytów indeksowanych kursem waluty obcej czy wyliczenia wysokości kredytu oraz jego poszczególnych rat, gdyby kwota kredytu była indeksowana, a raty kredytu przeliczane byłyby według kursu średniego NBP. Sąd pominął dowody z zeznań świadka wnioskowanego przez pozwany bank ([xAnon]). Ogólne kwestie, jakie miały zostać wykazane tymi dowodami, niezwiązane z faktem zawarcia będącej przedmiotem sporu umowy, takie jak sposób finansowania przez pozwany bank kredytów indeksowanych do CHF, realizowanie przez pozwany bank transakcji na rynku międzybankowym czy ponoszenie przez pozwanego kosztów związanych z finansowaniem akcji kredytowej nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, której istotą jest ustalenie, czy kwestionowana w niniejszym procesie umowa zawierała postanowienia niedozwolone. Jak szerzej zostanie to wyjaśnione w prawnych aspektach orzeczenia, kluczowe jest zbadanie abuzywności postanowień kontraktu w dacie jego zawarcia, wobec czego w umowach zawieranych z udziałem konsumentów, odmiennie niż w kontraktach o innej konfiguracji podmiotowej, okoliczność sposobu realizacji kwestionowanych postanowień w okresie trwania kontraktu o ciągłym charakterze, jest pozbawiona znaczenia.

42 Ponadto wskazać należy, że okoliczności związane z zakresem informacji udzielonej klientom o ryzyku związanym z kredytem indeksowanym wynikają wyraźnie z treści dokumentacji załączonej do odpowiedzi na pozew. Nie budzi również wątpliwości Sądu, że to powód samodzielnie zdecydował się na wybór kredytu indeksowanego w pozwanym banku. Podobnie chociażby z wiedzy, jaką o faktach Sąd posiada z urzędy wynika, że sporna umowa została zawarta w oparciu o standardowy wzorzec banku zawierający analogiczne postanowienia w zakresie § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1, co przekreśla tezę o indywidualnym uzgodnieniu postanowień indeksacyjnych z powodami. Byłoby tak, gdyby postanowienie to odbiegało od standardowego wzorca (np. korygowałoby kurs o jakąś wartość np. 3 gr, czy wskazywałoby na inne źródło jego ustalenia) do czego brak jest podstaw w sprawie niniejszej. Sąd zważył, co następuje:

43 Powództwo zasługiwało na częściowe uwzględnienie.

44 W ocenie Sądu będąca przedmiotem rozpoznania umowa była typową umową kredytu indeksowanego do CHF, jaka była powszechnie zawierana przez pozwany bank. Istotne z punktu widzenia rozstrzygnięcia jest zatem wzięcie pod rozwagę czy drugą stroną umowy był konsument, a jeżeli tak, to czy kwestionowane przez stronę powodową postanowienia przeliczeniowe (indeksacyjne co do przeliczenia kwoty kredytu z PLN do CHF oraz ustalenia wysokości raty w PLN po przeliczeniu z CHF) mają charakter niedozwolony (art. 385 i kolenje K.c.) i w przypadku udzielenia pozytywnej odpowiedzi na to pytanie, jaki jest skutek ich wyeliminowania z kontraktu z punktu widzenia jego bytu, przy uwzględnieniu wykładni postanowień dyrektywy 93/13 dokonanych w wyrokach Trybunału Sprawiedliwości UE co do możliwości uzupełniania luk w umowie na skutek wyeliminowania postanowień niedozwolonych, mając przy tym na względnie krajowy porządek prawny (np. art. 358 § 2 k.c.) oraz wolę strony powodowej w tym zakresie. W dalszej części uzasadnienia zasygnalizowane powyżej zasadnicze motywy rozstrzygnięcia zostaną rozwinięte w niezbędnym zakresie. Należy przy tym wskazać, że przy założeniu dyrektywy zwięzłego sporządzenia uzasadnienia (art. 3271 § 2 k.p.c.)

45 w uzasadnieniu wyroku nie ma potrzeby, a tym bardziej obowiązku wyrażania szczegółowego stanowiska do wszystkich poglądów prezentowanych przez strony postępowania, o ile nie miały one istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Celem uzasadnienia wyroku nie jest bowiem ocena stanowisk stron, ale wyjaśnienie istotnych motywów rozstrzygnięcia. (por. wyrok SN z dnia 29 października 1998 r., II UKN 282/98, postanowienie SN z dnia 16 marca 2012 r., IV CSK 373/11). Status konsumenta i przedsiębiorcy, brak negocjacji i świadczenia główne.

46 Dowody przeprowadzone w sprawie nie budzą wątpliwości co do tego, że umowa kredytu wiąże się z działalnością gospodarczą pozwanego, a zarazem brak jest takiego związku w przypadku kredytobiorcy, a zatem należy go uznać za konsumenta (art. 221 k.c.). Podkreślenia wymaga, że status konsumenta podlega badaniu na datę zawarcia umowy, w związku z czym bez znaczenia są wszelkie fakty mające miejsce w okresie kilkuletnim po zaciągnięciu przez stronę powodową spornego kredytu. W sprawie brak dowodu, z którego wynikałoby, że środki pochodzące z kredytu zostały wykorzystane bezpośrednio na cele biznesowe i to w dominującej części.

47 Ciężar dowodu, że § 2 ust. 2 i § 7 ust. 1 umowy (dalej: klauzule przeliczeniowe) zostały indywidualnie uzgodnione, spoczywał na banku (art. 3851 § 4 k.c.), który temu ciężarowi nie sprostał - nie można bowiem uznać „wyboru waluty” kredytu przez konsumenta za negocjacje, skoro sprowadza się to jedynie do zatwierdzenia jednej z kilku możliwości oferowanych przez bank, zaś sam sposób przeliczania kursów walut był ustalany jednostronnie przez bank. Ww. postanowienia umowne określają świadczenia główne w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c., ponieważ nie tylko samo powiązanie kredytu z walutą obcą, ale również sposób dokonywania przeliczeń walutowych koniecznych do realizacji takiej umowy określają samą istotę umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej.

48 Kwestia pouczeń o ryzyku

49 Sporna pomiędzy stronami była problematyka rozumienia pouczenia zamieszczonego w dokumentacji umownej co do ryzyka związanego z zaciągnięciem zobowiązania z walutą obcą, jako miernikiem jego wartości. Strona pozwana zasadniczo wywodzi z niego pełne zaznajomienie konsumenta z zagadnieniem ryzyka towarzyszącego zaciągnięciu wieloletniego zobowiązania odnoszącego się do kursu waluty obcej (przez indeksację). W orzecznictwie Trybunału wskazuje się, że instytucje finansowe muszą zapewniać kredytobiorcom informacje wystarczające do podejmowania przez kredytobiorców świadomych i rozważnych decyzji oraz powinny wyjaśniać co najmniej, jak na wysokość raty kredytu wpłynęłyby silna deprecjacja środka płatniczego państwa członkowskiego, w którym kredytobiorca ma miejsce zamieszkania lub siedzibę, i wzrost zagranicznej stopy procentowej, przy czym zakres udzielanych informacji nie może wykraczać ponad to, co w dacie zawarcia umowy było możliwe do ujawnienia (por. wyrok w sprawie C-186/16 [xAnon], wyrok w sprawie C-212/20). Pierwszorzędne znaczenie należy tu nadać literalnej treści pouczenia ujętego w dokumentacji umownej. Zauważyć przy tym należy, że treść pouczeń zawartych w informacjach stanowiących dokumentację umowną w sposób dostateczny obrazowała ryzyko zmiany wysokości globalnej zadłużenia oraz zmiany wysokości rat na wypadek deprecjacji waluty polskiej do szwajcarskiej. Niemniej jednak niezależnie od oceny tych pouczeń w ocenie Sądu kwestia zakresu przekazanych powodowi pouczeń nie może świadczyć o samodzielnej przyczynie nieważności umowy, skoro powód-konsument, dostatecznie dobrze poinformowany, uważny i ostrożny, dysponujący choć ograniczonym pouczeniem, miał jednak możliwość dopytania czy samodzielnego zweryfikowania kwestii przedstawionego im ryzyka. Dodatkowo należy zauważyć, że stanowiące odwołanie dla Trybunału zalecenie Europejskiej Rady ds. Ryzyka Systemowego (adresowane do państw członkowskich i krajowych instytucji nadzoru oraz motywowane względami makroostrożnościowymi systemu finansowego) pochodzi w września 2011 r., zatem nie sposób w ocenie Sądu automatycznie zakładać, że brak bezpośredniego spełnienia warunków pouczenia, o których stanowi zalecenie, świadczyć miało o niespełnieniu przez postanowienia umowne dotyczące indeksacji kwoty kredytu do CHF warunku przejrzystości (jednoznaczności), a przez to miały charakter niedozwolony i skutkujący nieważnością umowy, jako dotyczący świadczenia głównego. Tym samym w świetle materiału procesowego sprawy należy uznać, że pozwany spełnił minimalny standard w zakresie przejrzystości indeksacji informując klienta-rozsądnego konsumenta o ryzyku kursowym, które może wpływać zarówno na zwiększenie raty i salda zadłużenia oraz możliwości uniknięcia tego ryzyka poprzez zaciągnięcie zobowiązania w walucie krajowej. Sąd Okręgowy podziela zapatrywanie Sądu Najwyższego wyrażone chociażby w wyroku z dnia 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22 (niepubl.), że w zakresie należytego wykonania przedkontraktowego obowiązku co do ryzyka kursowego, wystarczające byłoby unaocznienie kredytobiorcy, iż każda zmiana kursowa ma skutek w postaci zmiany wysokości zadłużenia oraz zmianę wysokości raty.

50 Niejednoznaczność i abuzywność klauzul przeliczeniowych.

51 Do klauzul przeliczeniowych znajduje zastosowanie art. 47943 k.p.c. (mający

52 w niniejszym wypadku nadal zastosowanie na podstawie art. 9 ustawy z dnia 5 sierpnia 2015 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw). Na podstawie prawomocnego wyroku Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów do rejestru postanowień wzorców umowy uznanych za niedozwolone zostało wpisane stosowane przez pozwany bank postanowienia o analogicznej treści (pozycja nr 3178). Zgodnie z art. 47943 k.p.c., wyroki Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów mają skutek wobec osób trzecich od chwili wpisania uznanych za niedozwolone postanowień wzorca umowy do rejestru. Na powyższy skutek stosowania art. 47943 k.p.c. wskazano w orzecznictwie1 i pozostaje on w zgodzie z celami art. 6 i 7 dyrektywy 93/13.2 Niemniej jednak, indywidualna kontrola postanowienia umownego także prowadzi do wniosku, że stanowi ono niedozwolone postanowienie umowne art. 3851 § 1 k.c.). Klauzule przeliczeniowe nie zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny (art. 3851 § 1 zd. 2 k.c.), tj. prostym i zrozumiałym językiem (art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG), ponieważ ich treść nie pozwala na stwierdzenie, w jaki sposób pozwany bank ustala kurs CHF dla celu wykonania umowy kredytu, a także kształtują one prawa i obowiązki konsumenta sprzecznie z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (art. 3851 § 1 k.c.). W oparciu o te postanowienia kredytobiorca został obciążony koniecznością pokrywania kosztów spreadu (różnicy pomiędzy kursem kupna i sprzedaży waluty obcej), pomimo że koszty te nie odpowiadały żadnej usłudze świadczonej przez bank na rzecz klienta, a służyły jedynie pokryciu kosztów udzielenia przez bank kredytu i zabezpieczenia banku przed ryzykiem kursowym, a w umowie brak jest jednoznacznej informacji o tym, że konsument ponosi takie koszty, jaka jest ich wysokość i z czego one wynikają. Ponadto klauzule przeliczeniowe dawały pozwanemu bankowi w istocie całkowitą swobodę w sposobie kształtowania wysokości kursu waluty obcej, ponieważ postanowienia umowy w żaden sposób nie precyzowały, w oparciu o jakie zasady kurs waluty obcej miał być ustalany przez bank. Tym samym bank mógł ustalić ten kurs na dowolnym poziomie, nawet oderwanym od jakiegokolwiek kursu występującego na rynku, ze szkodą dla kredytobiorcy. Jednocześnie kredytobiorca w żaden sposób nie mógł się sprzeciwić wysokości kursu narzuconego przez bank i był zmuszony stosować się do niego, gdyż nie miał możliwości spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej. W rezultacie bank w oparciu o klauzule przeliczeniowe uzyskał rzeczywistą możliwość dowolnego kształtowania wysokości świadczeń kredytobiorcy, co jest w oczywisty sposób sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interesy konsumenta.

53 Sąd dokonał oceny, czy postanowienia umowne są niedozwolone (art. 385(

54 1) § 1 k.c.), według stanu z chwili zawarcia umowy.3 Tym samym dla powyższej oceny nie miały żadnego znaczenia okoliczności takie jak sposób wykonywania umowy, wieloletnie wykonywanie umowy przez kredytobiorcę bez żadnych zastrzeżeń, faktyczny sposób ustalania wysokości kursów waluty obcej przez bank i ich relacja do innych kursów występujących na rynku, późniejsze zmiany stanu prawnego (w szczególności wejście w życie ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe oraz niektórych innych ustaw, tzw. ustawa „antyspreadowa”) czy kwestia ewentualnego zawarcia przez strony aneksu do umowy kredytu upoważniającego kredytobiorcę do spłaty rat kredytu bezpośrednio w walucie obcej. Należy przy tym zauważyć w kontekście postanowienia § 8 ust. 4 regulaminu (umożliwienie spłaty kredytu w CHF na życzenie konsumenta, o ile w aktualnej ofercie banku dostępny jest rachunek walutowy w tej walucie), że wbrew twierdzeniom pozwanego wykładnia tego postanowienia nie zastrzega tej możliwości jedynie od wyboru konsumenta, co w rzeczywistości mogłoby prowadzić do zniwelowania nierównowagi kontraktowej. Bank wyraźnie zastrzegł możliwość spłaty zobowiązania w CHF od tego, czy aktualnie oferuje on swoim klientom rachunek walutowy w CHF. W związku z tym należy wskazać, że również od woli banku zależało, czy spłata w walucie obcej może mieć miejsce, zarazem bez pewności co do trwania tego stanu w przyszłości (bank mógłby zrezygnować z oferowania usługi prowadzenia rachunku w CHF, co automatycznie uniemożliwiłoby spłatę zobowiązania w tej walucie). Uzależnienie spełnienie świadczenia od okoliczności zależnych tylko od woli kontrahenta konsumenta również jest uznawane, jako wzorcowe postanowienie niedozwolone (art. 385( 3) pkt 8 k.c.), zatem i komentowane postanowienie, w ocenie Sądu, dotknięte jest wadą abuzywności, co oznacza zarazem, iż ocena ta dotyczy także postanowienia § 7 ust. 1 umowy i § 8 ust. 3 regulaminu. Dla oceny abuzywności klauzul przeliczeniowych nie miało znaczenia, że wybór kredytu powiązanego z kursem waluty obcej pozwalał kredytobiorcy na skorzystanie z niższego oprocentowania (LIBOR CHF).

55 Zgodnie z art. 3851 § 1 k.c., niedozwolone postanowienia umowne nie wiążą konsumenta, zatem brak jest podstaw do modyfikacji tych postanowień lub uznania, że nie wiążą one konsumenta jedynie w pewnym zakresie ani uzupełnienia powstałej po tych postanowieniach „luki” jakąkolwiek treścią, w tym w szczególności przepisami prawa krajowego. Odmienne zapatrywanie byłoby sprzeczne z brzmieniem oraz celem przepisów art. 3851 § 1 k.c. i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13/EWG.4 Przede wszystkim zaś uzupełnienie umowy przepisem prawa krajowego nie może mieć miejsca w sytuacji, w której usunięcie z umowy nieuczciwego warunku prowadzi do jej nieważności, która jest akceptowana przez konsumenta,5 zaś w niniejszej sprawie kredytobiorca nie zgodził się na obowiązywanie umowy z nieuczciwymi warunkami ani na uzupełnienie jej treści przepisem prawa krajowego, natomiast wyraził zgodę na stwierdzenie nieważności umowy, będąc świadomym wynikających z tego konsekwencji. Co więcej, przepisem krajowym służącym uzupełnieniu treści umowy nie mógłby być art. 358 § 2 k.c. w brzmieniu obowiązującym od dnia 24.01.2009 r., ponieważ jest on przepisem prawa krajowego o charakterze ogólnym, który nie ma zastosowania konkretnie do umów zawieranych pomiędzy przedsiębiorcą, a konsumentem6, a ponadto ma on zastosowanie tylko „jeżeli przedmiotem zobowiązania jest suma pieniężna wyrażona w walucie obcej” (art. 358 § 1 k.c.), a zatem nie dotyczy on zobowiązań wynikających z umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej, w której świadczenia zostały oznaczone w walucie polskiej, natomiast w walucie obcej jest wyrażane tylko saldo zadłużenia. Norma ta ma charakter dyspozytywny, w przeciwieństwie np. do węgierskiego stanu prawnego, przez co niemiarodajne jest na potrzeby rozstrzygnięcia sprawy odwoływanie się do wyroku Trybunału z dnia 2 września 2021 r., C-932/19, w którym analizowano kwestię woli konsumenta na kwestię upadku umowy, ale przy uwzględnieniu treści krajowego prawodawstwa, którego celem był wyeliminowanie nierównowagi kontraktowej stron (stwierdzenie nieważności warunków umownych dotyczących ustalenia kursu wypłaty i spłaty świadczenia ustalanych przez instytucje finansowe w zakresie umów kredytu, pożyczki, lub leasingu finansowego zawartych od dnia 1 maja 2004 r. do dnia wejścia w życie ustawy i ich zastąpienie urzędowym kursem ustalanym węgierski bank centralny).

56 Nieważność umowy.

57 Uznanie klauzul przeliczeniowych za niedozwolone postanowienia umowne skutkuje nieważnością całej umowy kredytu, ponieważ postanowienia te oznaczają główny przedmiot umowy i określają sposób jej wykonywania – skoro zaś nie jest możliwe określenie sposobu wykonywania umowy (brak postanowienia indeksacyjnego o przeliczeniu kwoty kredytu z PLN na CHF w celu oprocentowania kredytu w oparciu o stawkę LIBOR właściwą dla tej waluty obcej oraz brak postanowienia przeliczeniowego co do ustalenia wysokości raty płatmej w PLN z CHF), to musi ona być uznana za niewykonalną, a przez to nieważną. Stanowisko to przeważa w aktualnym orzecznictwie.7 Jednocześnie strona powodowa stanowczo wyraziła zgodę na stwierdzenie nieważności umowy, będąc świadoma wynikających z tego konsekwencji. Należy tutaj zwrócić uwagę, że wprawdzie art. 385( 1) § 1 k.c. (ani art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13) nie wskazuje wprost na sankcję nieważności umowy zawierającej niedozwolone postanowienia umowne, niemniej jednak dyrektywa nr 93/13 przewiduje w art. 8 możliwość przyjęcia lub utrzymania bardziej rygorystycznych przepisów prawnych, których celem jest także osiągnięcie celu odstraszającego (art. 8b ust. 1). Obowiązkiem organu stosującego prawo jest zapewnienie skuteczności ochrony przyznanej konsumentowi w normach zawartych w dyrektywie. Dlatego nie ma przeszkód, aby w sytuacji, w której naruszenie praw konsumenta chronionych dyrektywą prowadzi do innej niż przewidziana jako zasadnicza w art. 385(

58 1) wadliwości czynności prawnej, zastosowania nie mogła znaleźć inna sankcja, w tym sankcja nieważności czynności prawnej.

59 Tezie tej nie sprzeciwia się stwierdzenie, że umowa bezwzględnie wiąże w pozostałym zakresie (art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13). Zgodnie z wykładnią tego przepisu dokonaną w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości, umowa zawierająca nieuczciwe warunki powinna w zasadzie nadal obowiązywać, bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikająca z uchylenia nieuczciwych warunków, o ile takie dalsze obowiązywanie umowy jest prawnie możliwe zgodnie z zasadami prawa wewnętrznego (m.in. wyroki w sprawie C-618/10, w sprawie C-488/11, w sprawie C-260/18). Stąd też oczywiste jest, że nie jest możliwe dalsze funkcjonowanie umowy, której po wyłączeniu z niej postanowień niedozwolonych (które mogą przecież w określonych warunkach dotyczyć głównych świadczeń stron), nie da się wykonać – określić sposobu i wysokości świadczenia. Jednocześnie brak jest podstaw do uznania umowy kredytu za bezwzględnie nieważną. Zawieranie umów kredytu powiązanych z walutą obcą (indeksowanych i denominowanych) jest i było dopuszczalne w świetle art. 3531 k.c. i art. 69 ustawy Prawo bankowe w brzmieniu obowiązującym w dacie zawarcia umowy. Treść umowy nie naruszała także zasady nominalizmu (art. 358 § 1 k.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 23.01.2009 r.), skoro kredytu udzielono w walucie polskiej, zaś CHF stanowił jedynie walutę indeksacji. Interes prawny.

60 Roszczenie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z nieważności umowy zasługuje na uwzględnienie, ponieważ umowa kredytu jest nieważna, a strona powodowa posiada interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. Mianowicie okres kredytu wskazany w umowie jeszcze nie upłynął, zaś bank stoi na stanowisku, że umowa jest ważna, domaga się od kredytobiorcy zapłaty kolejnych rat kredytu i nie wyraża zgody na wykreślenie z księgi wieczystej hipoteki zabezpieczającej roszczenia banku wynikające z umowy. Wobec tego powództwo kredytobiorcy o zapłatę nie kończyłoby definitywnie sporu stron dotyczącego oceny, czy umowa jest ważna8. Pogląd, jakoby interes prawny był konsumowany przez roszczenie o zapłatę wywodzone w oparciu o twierdzenie o nieważności umowy, jest nieprzekonujący. Ewentualne uwzględnienie roszczeń kredytobiorcy o zapłatę (zwrot) należności spełnionych dotychczas na rzecz banku nie regulowałoby w sposób definitywny wzajemnych relacji stron. Wniosek przeciwny byłby zasadny tylko przy przyjęciu, że prawomocne orzeczenie sądu wiąże nie tylko w zakresie sentencji, ale również motywów rozstrzygnięcia, co do czego istnieją poważne rozbieżności w orzecznictwie i doktrynie na tyle zakresu normy z art. 365 § 1 k.p.c.9. Świadczenie nienależne.

61 Zgodnie z art. 405 k.c. kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdyby to nie było możliwe, do zwrotu jej wartości. Przepis ten stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego, tj. takiego, w którym ten, kto je spełnił, nie był w ogóle zobowiązany lub nie był zobowiązany względem osoby, której świadczył, albo jeżeli podstawa świadczenia odpadła lub zamierzony cel świadczenia nie został osiągnięty, albo jeżeli czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia (art. 410 § 1 i 2 k.c.). Dotychczas w orzecznictwie polskim dominował pogląd, że skutkiem stwierdzenia nieważności umowy kredytu w całości jest uznanie, że spełnione przez obie strony świadczenia nie miały oparcia w łączącej strony umowie. W związku z tym na pozwanym banku ciążyć winien obowiązek zwrotu na rzecz powoda kwoty, którą świadczył na podstawie nieważnej czynności prawnej niezależnie od tego, czy strona powodowa spłaciła na rzecz banku kwotę udostępnionego jej kapitału, czy też nie. W razie bowiem upadku umowy kredytu, każda z jej stron ma odrębne roszczenia o zwrot spełnionych w ramach jej wykonania świadczeń10. Należy jednak mieć na względzie fakt, że dnia 19 czerwca 2025 r. wydany został przez Trybunał Sprawiedliwości wyrok w sprawie o sygn. C-396/24, który odpowiadając na pytanie prejudycjalne polskiego Sądu dotyczące zasad rozliczenia umowy kredytu, która upada z uwagi na abuzywność jej postanowień, wskazał, m.in. że Artykuł 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym w przypadku gdy warunek umowy kredytu uznany za nieuczciwy prowadzi do nieważności tej umowy, przedsiębiorca ma prawo żądać od konsumenta zwrotu całej nominalnej kwoty udzielonego kredytu, niezależnie od kwoty spłat dokonanych przez konsumenta w wykonaniu tej umowy i niezależnie od pozostałej do spłaty kwoty.

62 W ocenie Sądu pogląd wyrażony w cytowanym powyżej orzeczeniu winien mieć zastosowanie nie tylko do spraw, w których banki domagają się zwrotu udostępnionego kapitału z uwagi na podnoszony przez konsumenta zarzut nieważności umowy, lecz jest podstawą do rozstrzygania wszystkich spraw, do których oceny prawnej zastosowanie ma dyrektywa 93/13 i w których pojawia się kwestia ważności umowy. Należy bowiem wskazać, że wydając wyrok TSUE działał na podstawie art. 267 Traktatu o Funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), który upoważnia Trybunał do orzekania m.in. o aktów prawa wtórnego, w tym dyrektyw. Tym samym przywołana powyżej odpowiedź na pytanie prejudycjalne stanowi o wykładni dyrektywy 93/13 co do zasad rozliczania świadczeń uiszczanych w toku wykonywania nieważnej umowy. Biorąc przy tym pod uwagę niekwestionowaną w przedmiotowym obszarze zasadę pierwszeństwa prawa Unii należy dojść do wniosku, że zasady rozliczania nieważnej umowy konsumenckiej bazujące powszechnie w obrocie, jako opierane na zasadzie dwóch, niezależnych kondykcji stron świadczących i dotychczas zaaprobowane w judykaturze, w tym Sądu Najwyższego, należy zakwestionować. Tego rodzaju wykładnia przepisów o nienależnym świadczeniu nie daje się bowiem pogodzić ze stwierdzeniem Trybunału o niemożności pomijania świadczeń uiszczonych przez konsumenta w toku wykonywania umowy na potrzeby rozliczenia nieważnej umowy w oparciu o przepisy o świadczeniu nienależnym. Skoro bowiem przedsiębiorca, w sytuacji świadczenia przez konsumenta przez lata, może domagać się zwrotu kapitału jedynie w takiej wysokości, w jakiej nie został on zwrócony, to logiczną konsekwencją tego poglądu jest uznanie, iż również świadczący konsument co do zasady traci uprawnienie do domagania się zwrotu uiszczonych w toku wykonywania nieważnej umowy kwot. W świetle poglądu Trybunału należy bowiem uznać, że świadczenie konsumenta zmierza do zwrotu uzyskanej bez podstawy prawnej korzyści, przez co niwelowany jest stan bezpodstawnego wzbogacenia jednej strony zakwestionowanego stosunku prawnego, względem zubożenia drugiej. Podobnie w sytuacji osiągnięcia pułapu zwrotu przez konsumenta równowartości udostępnionego mu kapitału, na przedsiębiorcy (banku) spoczywał będzie obowiązek zwrotu tego, co otrzymał ponad kwotę wypłacanych środków.

63 Niezależnie od kwestii tego, że przywołany pogląd w ocenie Sądu w sposób bezpośredni daje się wywieźć z treści art. 405, 406, 410 k.c., to marginalnie należy również wskazać, iż nie sposób odmówić racji poglądowi, jakoby świadczenie konsumenta polegające na zwrocie w ratach wartości nominalnej udostępnionego mu kapitału odpowiadało zasadom współżycia społecznego i uniemożliwiało domaganie się jego zwrotu na podstawie art. 411 pkt 2 k.c. W miejscu tym należy również wskazać na wielokroć akcentowaną w orzecznictwie Trybunału, w tym w wyroku z dnia 19 czerwca 2025 r. kwestię konieczności zmiany, w stosownych przypadkach, przez sądy krajowe utrwalonego orzecznictwa, jeżeli opiera się ono na wykładni prawa krajowego, której nie da się pogodzić z celami dyrektywy (pkt 42, 43). Niekwestionowanym celem dyrektywy 93/13 jest ochrona konsumenta przed nieuczciwymi warunkami umownymi prowadzącymi do nierównowagi stron. Należy w związku z tym wziąć pod rozwagę, że jeżeli skutkiem abuzywności klauzul jest stwierdzenie nieważności umowy i uznanie, że każda strona może domagać się zwrotu tego co na rzecz drugiej świadczyła, to praktyczną i powszechnie znaną konsekwencją takiego wniosku jest wszczynanie spraw przez konsumentów o zapłatę wszystkich uiszczonych rat oraz w kontrze do tych akcji, powództw banków o zwrot wypłaconych środków tytułem uruchomienia kredytu, celem uniknięcia przedawnienia roszczeń tego rodzaju. Zainicjowanie przez bank sprawy o zwrot zasadniczo kilkuset tysięcy złotych wiąże się z obowiązkiem poniesienia kosztów procesu w postaci obowiązku uiszczenia opłaty od pozwu stanowiącej 5% wartości przedmiotu sporu. Co do zasady przedsiębiorcy korzystają także z profesjonalnego zastępstwa procesowego. W klasycznym przypadku zastosowania zasady dwóch kondykcji i wygrania przez konsumenta sprawy o ustalenie nieważności umowy i zapłatę świadczonych kwot, na uwzględnienie zasługuje również żądanie banku o zwrot wypłaconych środków. Mając na względzie zasadę odpowiedzialności strony za wynik sporu, jeżeli chodzi o koszty procesu (art. 98 k.p.c.) należy zauważyć, że przegrana konsumenta w sprawie z powództwa banku oznaczać może powstanie obowiązku zwrotu na rzecz przedsiębiorcy kosztów procesu, w tym kosztów opłaty od pozwu (np. w sprawie o 200 000 zł opłata wynosi 10 000 zł) oraz kosztów zastępstwa procesowego (w sprawie o 200 000 zł stawka minimalnego wynagrodzenia wynosi 10 800 zł), niezależnie od konieczności zapłaty odsetek od zasądzonej sumy, nierzadko za okres kilku lat. W przypadku skorzystania przez konsumenta z usług profesjonalnego pełnomocnika należy także wskazać na konieczność powszechnie znaną uiszczenia na jego rzecz stosownego wynagrodzenia za reprezentację w postępowaniu. Dlatego w świetle całokształtu tych okoliczności ryzyko narażania konsumenta na drugie, zazwyczaj kosztowne i rozciągnięte na lata prowadzenie procesu sądowego w ocenie Sądu jest nie do pogodzenia z celami dyrektywy o ochronie konsumenta. Ryzyko to zaś nie występuje w sytuacji zastosowania przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu w wykładni zaaprobowanej przez Trybunał, która umożliwia rozliczenie nieważnej umowy kredytu w ramach jednego procesu, co do zasady z powództwa konsumenta, bez konieczności przedsiębrania innych czynności.

64 W oparciu o powyższe rozważania należy wskazać, że skoro w wykonaniu nieważnej umowy na rzecz strony powodowej bank wypłacił kwotę 205.000,01 zł, a w okresie, którego pozew dotyczy, uiszczono tytułem spłaty kredytu sumę 242.415,58, to w świetle art. 405 k.c. wykładanym przez pryzmat art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 korzyść banku uzyskana bez podstawy prawnej ogranicza się do sumy 37.415,57 zł (205.000,01 zł-242.415,58 zł). W takim bowiem zakresie strona powodowa jest zubożona względem wzbogacenia banku na skutek uznania umowy kredytu za nieważną i w tym zakresie żądanie zapłaty należało uwzględnić. Odnosząc się do ustalenia wartości świadczenia uiszczonego przez powodów należy zauważyć, że w odniesieniu do rat spłacanych w walucie CHF należało ustalić ich wartość według kursu średniego NBP obowiązującego w dacie zapłaty, do czego uprawnia treść art. 358 § 2 k.c. Zmiany dokonane w Kodeksie cywilnym począwszy od 24 stycznia 2009 r. w zasadzie walutowości zobowiązań w sposób wyraźny i powszechny umożliwiły zastrzeganie w zobowiązaniach możliwości wykonywania świadczeń wyrażonych w walucie obcej, z tym zastrzeżeniem, dłużnik może spełnić świadczenie w walucie polskiej, którego wartość określa się według kursu średniego ogłaszanego przez Narodowy Bank Polski z dnia wymagalności roszczenia, chyba że ustawa, orzeczenie sądowe lub czynność prawna stanowi inaczej. Nie oznacza to jednak, że ustawowe uregulowanie problematyki spełniania świadczenia w walucie obcej w oparciu o kurs średni NBP dotyczy jedynie możliwości zapłaty przed dłużnika zobowiązania wyrażonego w walucie obcej, innymi słowy w ocenie Sądu brzmienie art. 358 § 2 k.c. uprawnia do postawienia tezy, że kurs średni NBP winien być podstawą rozliczeń pomiędzy stronami stosunków zobowiązaniowych w braku ustawy szczególnej lub innego, ważnego zastrzeżenia. Norma ta jest bowiem ogólną normą prawa zobowiązań, a zatem ma zastosowanie do tych, które powstały w dacie jej obowiązywania. Ma zasadniczo charakter dyspozytywny (strony mogą się umówić na innych kurs), ale w ocenie Sądu brak ważnego zastrzeżenia co do stosowania innego kursu obliguje do dokonania rozliczeń zgodnie z dyspozycją normy z art. 358 § 2 k.c.

65 Odsetki.

66 Wezwanie do zapłaty nastąpiło z chwilą doręczenia pozwanemu odpisu pozwu w dniu 11 października 2021 r., a zatem popadł w opóźnienie z dniem 12 października 2021 r. i od tej daty na podstawie art. 481 § 1 i 2 k.c. zostały od niego zasądzone odsetki ustawowe za opóźnienie.

67 Koszty procesu.

68 Zgodnie z art. 100 k.p.c. w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań koszty będą wzajemnie zniesione lub stosunkowo rozdzielone. Sąd może jednak włożyć na jedną ze stron obowiązek zwrotu wszystkich kosztów, jeżeli jej przeciwnik uległ tylko co do nieznacznej części swego żądania albo gdy określenie należnej mu sumy zależało od wzajemnego obrachunku lub oceny sądu. W wypadku uwzględnienia powództwa tylko w pewnej części orzeczenie, iż koszty procesu powinny być wzajemnie zniesione, czy też stosunkowo rozdzielone, powinna być zawsze oparta na słuszności. Do wzajemnego zniesienia kosztów procesu winno dojść w wypadku, gdy powództwo zostało uwzględnione mniej więcej w połowie, przy nieznacznej różnicy w wysokości kosztów każdej ze stron. W ocenie Sądu do tego rodzaju sytuacji doszło na kanwie niniejszego postępowania. Należy bowiem zaznaczyć, że strona powodowa sformułowała w pozwie dwa żądania główne, tj. żądanie o zapłatę (uwzględnione w niewielkim zakresie) oraz żądanie o ustalenie (uwzględnione w całości). Żądania te charakteryzowały się zbliżoną wartością przedmiotu sporu. Sąd uznał, iż zasadnym jest wzajemne zniesienie kosztów przedmiotowego postępowania. 1 por.:

69 - uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20.11.2015 r., III CZP 17/15,

70 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7.07.2021 r. I CSKP 222/21,

71 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20.05.2022 r., II CSKP 796/22,

72 2 por.:

73 - pkt 44 wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 26.04.2012 r., C-472/10, [xAnon],

74 - pkt 47 wyroku Trybunału Sprawiedliwości z dnia 21.12.2016 r., C-119/15, [xAnon]

75 3 por. uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 20.06.2018 r., III CZP 29/17,

76 4 por.:

77 - wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 3.10.2019 r., C-290/18,[xAnon],

78 - wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 29.04.2021 r., C-19/20, Bank [xAnon],

79 5 por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 8.09.2022 r., C-80/21 – C-82/21, [xAnon], pkt 78,

80 6 por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości z dnia 8.09.2022 r., C-80/21 – C-82/21, [xAnon], pkt 76,

81 7 por.:

82 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11.12.2019 r., V CSK 382/18, LEX nr 2771344,

83 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3.02.2022 r., II CSKP 415/22,

84 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3.02.2022 r., II CSKP 975/22,

85 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3.03.2022 r., II CSKP 459/22,

86 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17.03.2022 r., II CSKP 474/22,

87 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.03.2022 r., II CSKP 532/22,

88 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10.05.2022 r., II CSKP 285/22,

89 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10.05.2022 r., II CSKP 382/22,

90 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18.05.2022 r., II CSKP 1030/22,

91 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19.05.2022 r., II CSKP 797/22,

92 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19.05.2022 r., II CSKP 971/22,

93 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19.05.2022 r., II CSKP 985/22,

94 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20.05.2022 r., II CSKP 403/22,

95 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20.05.2022 r., II CSKP 419/22,

96 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20.05.2022 r., II CSKP 796/22,

97 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20.05.2022 r., II CSKP 943/22,

98 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26.05.2022 r., II CSKP 650/22,

99 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20.06.2022 r., II CSKP 701/22,

100 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., II CSKP 616/22,

101 - postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 31.05.2022 r., I CSK 2314/22,

102 - postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15.06.2022 r., I CSK 2326/22,

103 - postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., I CSK 2538/22,

104 - postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., I CSK 2722/22,

105 8 por.:

106 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17.03.2022 r., II CSKP 474/22,

107 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10.05.2022 r., II CSKP 163/22,

108 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18.05.2022 r., II CSKP 1030/22,

109 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19.05.2022 r., II CSKP 797/22,

110 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20.06.2022 r., II CSKP 701/22,

111 - wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23.06.2022 r., II CSKP 616/22,

112 9 por. postanowienie SN z 9 stycznia 2019 roku, I CZ 112/18

113 10 por.:

114 - uchwała Sądu Najwyższego z dnia 16.02.2021 r., III CZP 11/20,

115 - uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z mocą zasady prawnej z dnia 7.05.2021 r., III CZP 6/21,