Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2011 r., II PK 6/11

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2011 r., II PK 6/11

Tekst

1 Wyrok z dnia 12 maja 2011 r.

2 II PK 6/11

3 Wypowiedzenie zmierzające do zmiany warunków umowy o pracę w sytuacji określonej w art. 24113

4 § 2 k.p. nie jest wyłączone, gdy pracownik upraw-

5 niony do urlopu wychowawczego korzysta z obniżenia wymiaru czasu pracy na podstawie art. 1868

6 k.p.

7 Przewodniczący SSN Małgorzata Wrębiakowska-Marzec, Sędziowie SN:

8 Zbigniew Korzeniowski (sprawozdawca), Romualda Spyt.

9 Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 maja 2011 r. sprawy z powództwa Angeliki J. przeciwko E.S. Spółce z o.o. w K. o przywrócenie na poprzednie warunki pracy i płacy, na skutek skargi kasacyjnej strony pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 24 sierpnia 2010 r. […]

10 u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Okręgowemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

11 Sąd Okręgowy w Warszawie wyrokiem z 24 sierpnia 2010 r. oddalił apelację pozwanego pracodawcy E.S. Spółki z o.o. w K. od wyroku Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy z 10 lutego 2010 r., który przywrócił powódce Angelice J. poprzednie warunki pracy i płacy. Powódka po urlopie macierzyńskim uzyskała od kwietnia 2009 r. roczne obniżenie wymiaru czasu pracy (o 1/10 etatu) na podstawie art. 1867 k.p. Z

12 końcem lipca 2009 r. pozwany wypowiedział jej warunki umowy o pracę w części dotyczącej zasad wynagradzania wobec zmian w regulaminie wynagradzania wprowadzonych przez zarząd spółki uchwałą z 14 maja 2009 r. Podstawą wypowiedzenia były przepisy art. 42 k.p. w związku z art. 772

13 § 5 k.p. oraz art. 24113

14 § 2 zdanie dru-

15 gie k.p. Nowe zasady wynagradzania na jej stanowisku były mniej korzystne. Sąd 2

16 Rejonowy wypowiedzenie uznał za bezprawne na podstawie art. 1868 § 1 k.p., gdyż

17 ochrona zatrudnienia wynikająca z tego przepisu wyklucza wypowiedzenie na podstawie art. 42 k.p. w związku z art. 772

18 § 5 k.p. oraz art. 24113

19 § 2 zdanie drugie k.p.

20 Sąd Rejonowy nie zgodził się z zarzutem pracodawcy, że była to regulacja szczególna do przepisu art. 1868

21 k.p. Ten ostatni przepis jako późniejszy wyłącza art.

22 24113

23 § 2 k.p. (lex posteriori derogat legi priori) i określa zamknięty katalog możliwości wypowiedzenia umowy o pracę. Sąd Okręgowy w uzasadnieniu oddalenia apelacji pozwanego za prawidłowe uznał stanowisko Sądu Rejonowego, że art. 24113 § 2

24 k.p. nie jest przepisem szczególnym do ochrony z art. 1868 § 1 k.p., który wprowadza

25 szeroki zakaz wypowiadania umowy o pracę oraz ściśle określa przypadki, w których wypowiedzenie jest możliwe. W chwili ustanowienia regulacji z art. 1868 § 1 k.p. (6

26 grudnia 2008 r.) przepis art. 24113

27 § 2 k.p. już istniał i ustawodawca rozwiązania wy-

28 nikającego z tego przepisu nie wprowadził do art. 1868 § 1 k.p.

29 Skarga kasacyjna zarzuciła naruszenie: 1) art. 1868

30 § 1 k.p. w związku z art.

31 42 § 1 k.p. i art. 24113

32 § 2 k.p. oraz art. 772

33 § 5 k.p., przez błędną wykładnię i przyję-

34 cie, że art. 1868

35 § 1 k.p. zawiera zamknięty katalog przypadków, w których dopuszczalne jest wypowiedzenie warunków umowy o pracę pracownikowi uprawnionemu do urlopu wychowawczego korzystającemu z obniżonego wymiaru czasu pracy na podstawie art. 1867

36 k.p., świadczący o bezwzględnej ochronie tych pracowników przed wypowiedzeniem, której nie uchyla art. 24113

37 § 2 zdanie drugie k.p. oraz uzna-

38 nie, że nie stanowi on lex generalis względem art. 24113 § 2 zdanie drugie k.p. Wy-

39 kładnia systemowa i funkcjonalna oraz reguły kolizyjne przemawiają za przyjęciem, iż wypowiedzenie zmieniające warunki umowy o pracę (tj. dokonane w trybie art. 42 § 1 k.p. w związku z art. 24113

40 oraz w związku z art. 772

41 § 5 k.p.) możliwe jest również w

42 przypadku niekorzystnej zmiany regulaminu wynagradzania; 2) art. 24113 § 2 k.p. w

43 związku z art. 772

44 § 5 k.p., przez jego błędną wykładnię i przez to jego niezastosowanie, tj. przyjęcie, że nie jest dopuszczalne wprowadzenie mniej korzystnych postanowień regulaminu wynagradzania w drodze wypowiedzenia zmieniającego wobec pracownika uprawnionego do urlopu wychowawczego w okresie od dnia złożenia przez niego wniosku o obniżenie wymiaru czasu pracy do dnia powrotu do nieobniżonego czasu pracy, nie dłużej niż przez 12 miesięcy, a tym samym przyjęcie, że art. 24113

45 § 2 k.p. nie wyłącza ochrony przed wypowiedzeniem warunków umowy o pracę przewidzianej w art. 1868

46 § 1 k.p. w związku z art. 42 k.p. oraz uznanie, że art. 24113 § 2 k.p. nie stanowi lex specialis względem art. 1868

47 § 1 k.p. Wykładnia literalna,

48 3

49 systemowa i funkcjonalna art. 24113

50 § 2 k.p. w związku z art. 772

51 § 5 k.p. oraz reguły

52 kolizyjne przemawiają za przyjęciem, iż wypowiedzenie warunków umowy o pracę możliwe jest również w przypadku niekorzystnej zmiany regulaminu wynagradzania; 3) art. 328 k.p.c., przez niewyjaśnienie podstawy prawnej wyroku.

53 Pozwany wniósł o oddalenie skargi i zasądzenie kosztów.

54 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

55 Skarga jest zasadna. Zaskarżony wyrok został oparty na błędnej wykładni i niewłaściwemu zastosowaniu prawa. Z przepisu art. 1868 § 1 k.p., według którego

56 „rozwiązanie przez pracodawcę umowy o pracę jest dopuszczalne tylko w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy, a także gdy zachodzą przyczyny uzasadniające rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia z winy pracownika”, nie wynika, że poza tymi przypadkami pracownikowi przysługuje bezwzględna ochrona stosunku pracy. Gdyby akceptować stanowisko zaskarżonego wyroku, to pracownikowi w sytuacji określonej w tym przepisie (alternatywnej formie urlopu wychowawczego) przysługiwałaby ochrona stosunku pracy prawie że absolutna, gdyż likwidacja, upadłość czy rozwiązanie umowy o pracę na podstawie art. 52 k.p. to sytuacje w istocie wyjątkowe. Należałoby wówczas stwierdzić, że nie mają zastosowania inne regulacje, na podstawie których prawodawca zezwala wypowiedzieć umowę o pracę mimo przyznanej pracownikom ochrony zatrudnienia. Założenie takie nie jest prawidłowe. Nie powinno budzić wątpliwości, że przepisy ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników (dalej: ustawa z 2003 r.) mogą stanowić podstawę rozwiązania stosunku pracy z pracownikiem w okresie urlopu wychowawczego także w sytuacjach, gdy nie zachodzą przesłanki przewidziane w art. 1861 § 1 zdaniu dru-

57 gim k.p. (uchwała Sądu Najwyższego z 15 lutego 2006 r., II PZP 13/05, OSNP 2006 nr 21-22, poz. 315). Taki sam przepis o możliwości rozwiązania umowy o pracę w razie upadłości lub likwidacji pracodawcy jest w art. 1868 § 1 zdanie drugie k.p. Nie

58 może być kwestionowane, że przepis ten nie uniemożliwia wypowiedzenia umowy o pracę na podstawie przepisów ustawy z 2003 r. (art. 5, art. 10), choć ustawa ta wobec niektórych pracowników chronionych dopuszcza tylko wypowiedzenie zmieniające (art. 5 ust. 5). W tej sprawie należy więc stwierdzić, iż reguła ujęta w zdaniu drugim art. 1868

59 § 1 k.p. nie uzasadnia tezy, że regulacja ta wyłącza inne przepisy, które 4

60 pozwalają wypowiedzieć pracownikowi umowę. Bez zdania drugiego w art. 1868 § 1

61 k.p. mogłoby być wątpliwe, czy ochrona przewidziana w tym przepisie przysługuje nawet w wypadku likwidacji lub upadłości pracodawcy, a to wobec brzmienia art. 411 § 1 k.p.

62 Odrębną do art. 1868

63 k.p. regulację stanowi przepis art. 24113

64 § 2 k.p., który

65 wyłącza jakąkolwiek ochronę stosunku pracy w razie zmian prawa płacowego (układu lub regulaminu wynagradzania) na mniej korzystne. Zgodnie z jego brzmieniem korzystniejsze postanowienia układu, z dniem jego wejścia w życie, zastępują z mocy prawa wynikające z dotychczasowych przepisów prawa pracy warunki umowy o pracę lub innego aktu stanowiącego podstawę nawiązania stosunku pracy. Natomiast postanowienia układu mniej korzystne dla pracowników wprowadza się w drodze wypowiedzenia pracownikom dotychczasowych warunków umowy o pracę lub innego aktu stanowiącego podstawę nawiązania stosunku pracy. Przy wypowiedzeniu dotychczasowych warunków umowy o pracę lub innego aktu stanowiącego podstawę nawiązania stosunku pracy nie mają zastosowania przepisy ograniczające dopuszczalność wypowiadania warunków takiej umowy lub aktu. Pracodawca ma prawo do zmiany prawa płacowego i z przepisu art. 24113 k.p. wynika, że zmiana

66 prawa płacowego (układu lub regulaminu wynagradzania w związku z art. 772 § 5

67 k.p.) ma charakter powszechny, gdyż odnosi się podmiotowo do wszystkich pracowników objętych tą zmianą, ze względu na generalny (normatywny) charakter norm tego prawa.

68 Ta sprawa dotyczy tylko kwestii samej dopuszczalności wypowiedzenia, dlatego ważne jest zwrócenie uwagi, że regulacja z art. 24113 § 2 k.p. jest jednoznaczna,

69 gdyż prawa pracodawcy do zmiany warunków wynagradzania po zmianie układu (regulaminu wynagrodzenia) na mniej korzystne nie ogranicza żaden przypadek ochrony pracowniczego zatrudnienia. Ustawodawca wszak stwierdził, że nie mają wówczas zastosowania przepisy ograniczające dopuszczalność wypowiadania umowy o pracę. Jest to zatem regulacja nawet silniejsza niż przewidziana w ustawie z 2003 r., która zastrzega wszak gradację stopnia ochrony zatrudnienia (art. 5 ust. 5). Z art. 24113

70 k.p. wynika, że prawo płacowe ma obowiązywać jednakowo wszystkich pracowników, stąd przepis, że przy wprowadzeniu zmian nawet na niekorzyść nie mają zastosowania przepisy ograniczające dopuszczalność wypowiadania umów o pracę lub innych aktów stanowiących podstawę stosunku pracy. Jeżeli by więc uznać, że przepis art. 24113

71 § 2 k.p. nie ma zastosowania do sytuacji określonej w

72 5

73 art. 1868

74 k.p., to ustawodawca musiałby to wyraźnie zastrzec, przy czym stanowiłoby to jedyny wyjątek na gruncie regulacji z art. 24113

75 § 2 k.p. wyłączającej przepisy

76 ograniczające dopuszczalność wypowiadania umów o pracę.

77 Przy akceptacji stanowiska zaskarżonego wyroku dochodziłoby do sytuacji różnicowania (niepodlegania) pracowników wobec nowego prawa płacowego nie ze względu na samo zatrudnienie, lecz tylko ze względu na czasowy zbieg uprawnień do urlopu wychowawczego oraz zmiany prawa płacowego na niekorzyść pracowników. Wówczas w gorszej sytuacji byliby pracownicy, którym okres 12 miesięcy z art. 1868

78 k.p. upłynął przed zmianą prawa płacowego albo rozpoczynałby się po wprowadzeniu zmiany prawa płacowego. Regulacje art. 1868

79 k.p. i art. 24113

80 k.p. nie pozo-

81 stają jednak w zakresowej kolizji, gdyż zmiana prawa płacowego nie podważa tego co stanowi istotę rozwiązania z art. 1868

82 k.p., to jest korzystania z obniżenia wymiaru

83 czasu pracy. Ponadto art. 24113

84 § 2 k.p. nie wyklucza rozwiązania, które umożliwia

85 pracownikowi kontrolę wypowiedzenia w aspekcie zasadności i zgodności z prawem (art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 42 § 1 k.p.). Innymi słowy, przedmiot regulacji przepisu art. 24113

86 k.p. jest odrębny od art. 1868

87 k.p. i dla uniknięcia jakichkolwiek wątpli-

88 wości ustawodawca wyraźnie stwierdził, że nie mają zastosowania przepisy ograniczające dopuszczalność wypowiadania umowy o pracę. Wypowiedzenie zmierzające do zmiany warunków umowy o pracę w sytuacji z art. 24113 § 2 k.p nie jest wyłączo-

89 ne, gdy pracownik uprawniony do urlopu wychowawczego korzysta z obniżenia wymiaru czasu pracy na podstawie art. 1868

90 k.p.

91 Błędne było również założenie, że przepis art. 1868

92 k.p. jako późniejszy wyłą-

93 cza wcześniejszy przepis art. 24113

94 § 2 k.p. rzecz w tym, że pierwszy przepis nie

95 zajmuje się w ogóle materią uregulowaną w drugim przepisie, który nadal stanowi regulację szczególną. Nieuprawnione było więc wnioskowanie, że przepis późniejszy uchyla działanie przepisu wcześniejszego, gdyż przedmioty obu regulacji (przepisów) są odrębne. Należało dostrzec, że ochrona z art. 1868

96 k.p. wynika z ustawy oraz to,

97 że prawo do zmiany prawa płacowego również wynika z ustawy i ustawodawca wyklucza tu konflikt tych regulacji, właśnie przez jasne postanowienie w tym drugim przepisie, że nie mają zastosowania przepisy ograniczające dopuszczalność wypowiadania umów o pracę w przypadku wypowiadania warunków płacowych. W tym znaczeniu przepis art. 24113

98 § 2 k.p. jest przepisem szczególnym do art. 1868

99 k.p.

100 Innymi słowy, przepis późniejszy nie uchyla przedmiotowo innej regulacji w przepisie wcześniejszym. W art. 1868

101 k.p. nie musi być więc zastrzeżone (napisane), że pra- 6

102 codawca może stosować rozwiązanie z art. 24113

103 § k.p., gdyż wówczas powstałaby

104 niepotrzebna wątpliwość czy stosuje się również przepisy ustawy z 2003 r. W systemie prawa zdarzenie ocenia się na podstawie wszystkich przepisów prawa mających do niego zastosowanie. Zakres zaskarżonego rozstrzygnięcia dotyczy tylko pytania czy pracodawca mógł zastosować wypowiedzenie zmieniające na podstawie art. 24113

105 § 2 k.c. w związku z art. 772

106 § 5 k.p. W tej sprawie Sąd Najwyż-

107 szy mógł się tylko wypowiedzieć, czy w sprawie miał zastosowanie art. 24113 § 2 k.p.

108 w związku z art. 772

109 § 5 k.p. w związku z art. 42 k.p. Odpowiedź jest pozytywna. Wyrok podlega więc uchyleniu, gdyż Sąd nie rozpoznał sprawy w pozostałym zakresie zgodnie z art. 45 § 1 k.p. w związku z art. 42 k.p.

110 Z tych motywów orzeczono jak w sentencji, stosownie do art. 39815 § 1 k.p.c.

111 oraz art. 108 § 2 k.p.c. w związku z art. 39821

112 k.p.c.

113 ========================================