Wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 7 kwietnia 2026 r., I ACa 2187/25

wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 7 kwietnia 2026 r., I ACa 2187/25

Tekst

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

1 Dnia 7 kwietnia 2026 r.

2 Sąd Apelacyjny we Wrocławiu I Wydział Cywilny w składzie:

3 Przewodniczący: SSA Sławomir Jurkowicz

4 Protokolant: Marta Gaszewska

5 po rozpoznaniu w dniu 7 kwietnia 2026 r. we Wrocławiu na rozprawie

6 sprawy z powództwa N. I.

7 przeciwko Syndykowi masy upadłości (...) S.A. w upadłości w G.

8 o ustalenie

9 na skutek apelacji strony pozwanej

10 od wyroku Sądu Okręgowego w Opolu

11 z dnia 28 maja 2025 r. sygn. akt I C 604/24

12 1. sprostować z urzędu zaskarżony wyrok w ten sposób, że oznaczyć go jako „wyrok częściowy”;

13 2. uchyla punkt II zaskarżonego wyroku;

14 3. oddala apelację w pozostałym zakresie.

Uzasadnienie

15 Pozwem z dnia 5 czerwca 2023 r. powódka N. I. wystąpiła przeciwko (...) S.A. z siedzibą w G. z żądaniem ustalenia nieistnienia stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu hipotecznego oraz z roszczeniem o zapłatę.

16 Sprawa została zarejestrowana w Sądzie Okręgowym w Opolu pod sygn. akt I C 1580/23.

17 Postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2023 r., sygn. akt I C 1580/23 (k. 81) Sąd Okręgowy w Opolu, działając na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. oraz art. 174 § 3 k.p.c., zawiesił postępowanie w sprawie (pkt I) oraz wezwał do udziału w niej syndyka masy upadłości (pkt II).

18 Następnie postanowieniem z dnia 19 lutego 2024 r., sygn. akt I C 1580/23 (k. 87) Sąd Okręgowy, na podstawie art. 180 § 1 ust. 5b, podjął postępowanie w zakresie roszczenia o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego z udziałem syndyka masy upadłości (...) S.A. w upadłości z siedzibą w G. (pkt I) i sprawę o ustalenie wyłączył do odrębnego postępowania, rejestrując ją pod sygnaturą akt I C 604/24.

19 Zaskarżonym wyrokiem z 28 maja 2025 r., sygn. akt I C 604/24, Sąd Okręgowy w Opolu ustalił nieistnienie stosunku prawnego wynikającego z umowy o kredyt hipoteczny nr (...), zawartej 8 listopada 2007 r. pomiędzy powódką N. I. a (...) S.A. z siedzibą w V., którego następcą prawnym jest (...) S.A. w upadłości z siedzibą w G. (pkt I) oraz zasądził od Syndyka masy upadłości (...) S.A. w upadłości z siedzibą w G. na rzecz powódki kwotę 11.817 zł tytułem kosztów postępowania, w tym kwotę 10.800 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty (pkt II).

20 Apelację od tego wyroku wywiodła strona pozwana, która zaskarżyła go w całości. W tym zakresie sformułowała zarzuty naruszenia prawa procesowego i materialnego, w sposób szerzej opisany w apelacji, na karcie 364v.-365v. Podnosząc powyższe zarzuty strona pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości, ewentualnie uchylenie wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Niezależnie od powyższych żądań, wniosła również o zasądzenie od powódki na swoją rzecz zwrotu kosztów procesu za postępowanie przed Sądem I i II instancji, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

21 Apelujący wniósł również o zawieszenie postępowania do czasu prawomocnego zakończenia postępowania upadłościowego (art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c.), ewentualnie, w razie nieuwzględnienia tego wniosku, wniósł o zawieszenie postępowania do czasu prawomocnego wyczerpania trybu, związanego z ustaleniem listy wierzytelności w postępowaniu upadłościowym Banku (art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c., art. 180 § 1 pkt 5 lit. b k.p.c. i art. 145 ust. 1 p.u. w zw. z art. 146 p.u.).

22 W odpowiedzi na apelację (k. 400 i n.) powódka wniosła o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania odwoławczego.

23 Na rozprawie apelacyjnej w dniu 7 kwietnia 2026 r. pełnomocnik strony pozwanej cofnął wniosek o zawieszenie postępowania.

24 Sąd Apelacyjny zważył:

25 Apelacja pozwanego co do istoty sprawy nie zasługiwała na uwzględnienie.

26 Przed przystąpieniem do oceny jej zarzutów odnoszących się do meritum sprawy konieczne jest sprecyzowanie procesowego charakteru zaskarżonego orzeczenia.

27 Niniejsze postępowanie zostało zainicjowane pozwem obejmującym dwa roszczenia, a mianowicie roszczenie o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego oraz roszczenie o zapłatę. Dopiero na etapie dalszego postępowania przed Sądem Okręgowym doszło do wyłączenia do osobnego postępowania żądania o ustalenie, któremu nadano nową sygnaturę akt I C 604/24. Tego rodzaju rozłączenie spraw do odrębnego rozpoznania nie zmienia jednak istoty postępowania, gdyż oba roszczenia są dochodzone jednym pozwem i pozostają ze sobą funkcjonalnie związane, skoro wynikają z tego samego stosunku prawnego, oparte są na tej samej podstawie faktycznej i znajdują uzasadnienie w tej samej relacji obligacyjnej stron.

28 W tym kontekście zasadnicze znaczenie ma art. 218 k.p.c., zgodnie z którym sąd może zarządzić oddzielną rozprawę co do jednego z kilku roszczeń połączonych w jednym pozwie, oraz art. 317 § 1 k.p.c., przewidujący możliwość wydania wyroku częściowego, jeżeli do rozstrzygnięcia nadaje się tylko część żądania lub niektóre z żądań pozwu. W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalony jest pogląd, że rozdzielenie roszczeń dochodzonych jednym pozwem ma charakter organizacyjno-techniczny i nie prowadzi samo przez się do powstania w sensie materialnoprocesowym całkowicie odrębnych, niezależnych od siebie spraw. Techniczny charakter zarządzenia wydanego na podstawie art. 218 k.p.c. przejawia się przede wszystkim w braku związania sądu takim zarządzeniem, a o tym, że sprawa nie zostaje przez to podzielona na osobne, niezależne sprawy, decyduje właśnie konieczność wydania wyroku częściowego, a następnie wyroku końcowego (por. post. SN z 5 listopada 2009 r., II PZP 11/09).

29 W realiach niniejszej sprawy oznacza to, że zaskarżony w niniejszym postępowaniu wyrok Sądu Okręgowego z dnia 28 maja 2025 r., sygn. akt I C 604/24, wydany po wyłączeniu do odrębnego postępowania żądania o ustalenie, nie miał charakteru wyroku definitywnie kończącego całość sporu wszczętego pozwem. Spór ten obejmował bowiem nadal także roszczenie o zapłatę, zawieszone i pozostawione do dalszego rozpoznania pod pierwotną sygn. akt I C 1580/23. Samo techniczne wyodrębnienie żądania ustalenia do osobnego repertorium nie spowodowało zatem ustania funkcjonalnego związku pomiędzy oboma roszczeniami. Przeciwnie, wyrok wydany w sprawie I C 604/24 rozstrzygał jedynie część przedmiotu postępowania wszczętego jednym pozwem, a zatem miał w swej istocie charakter wyroku częściowego w rozumieniu art. 317 § 1 k.p.c.

30 Skoro tak, to brak oznaczenia zaskarżonego orzeczenia jako wyroku częściowego należało potraktować jako niedokładność w jego komparycji, podlegającą sprostowaniu. Zgodnie z art. 350 § 1 k.p.c. sąd może z urzędu sprostować w wyroku niedokładności, błędy pisarskie albo rachunkowe lub inne oczywiste omyłki. Na etapie postępowania apelacyjnego kompetencję do sprostowania wyroku sądu pierwszej instancji przewiduje art. 350 § 3 k.p.c., stosowany odpowiednio na podstawie art. 391 § 1 k.p.c. W konsekwencji zachodziły podstawy do sprostowania z urzędu zaskarżonego wyroku przez oznaczenie go jako wyroku częściowego.

31 Przyjęcie takiej kwalifikacji procesowej zaskarżonego wyroku pociągało za sobą dalszą konsekwencję w postaci konieczności uchylenia zawartego w nim rozstrzygnięcia o kosztach procesu. Zgodnie z art. 108 § 1 k.p.c. sąd rozstrzyga o kosztach w każdym orzeczeniu kończącym sprawę w instancji. W orzecznictwie Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że wyrok częściowy nie jest orzeczeniem kończącym sprawę w instancji, a zatem co do zasady nie może zawierać definitywnego rozstrzygnięcia o kosztach całego postępowania (por. post. SN z 15 czerwca 2022 r., sygn. akt I CSK 445/22).

32 Skoro więc postępowanie wszczęte pozwem z dnia 5 czerwca 2023 r. nie zostało jeszcze w całości zakończone z uwagi na brak rozstrzygnięcia co do żądania o zapłatę, rozstrzygnięcie o kosztach procesu nie mogło zostać skutecznie zamieszczone już w wyroku dotyczącym wyłącznie roszczenia o ustalenie. Z tej przyczyny punkt II zaskarżonego wyroku podlegał uchyleniu, zaś o kosztach postępowania pierwszoinstancyjnego należało pozostawić rozstrzygnięcie sądowi, który wyda orzeczenie kończące sprawę w tej instancji co do całego przedmiotu sporu.

33 W pozostałym zakresie, to jest w części odnoszącej się do merytorycznej zasadności rozstrzygnięcia o ustaleniu nieistnienia stosunku prawnego, apelacja strony pozwanej nie zasługiwała na uwzględnienie

34 Podstawą rozpoznania apelacji były ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Okręgowy w ramach uzasadnienia zaskarżonego wyroku, gdyż zdaniem Sądu Apelacyjnego znajdowały one pełne oparcie w zebranym w niniejszym postępowaniu materiale dowodowym. Sąd pierwszej instancji przeprowadził w tej sprawie postępowanie dowodowe oparte na dowodach z dokumentów oraz dowodzie z przesłuchania powódki i na tej podstawie poczynił prawidłowe ustalenia faktyczne, które przedstawiają fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy w sposób odpowiadający wynikom postępowania dowodowego. Powtarzanie ustaleń Sądu pierwszej instancji nie jest zatem konieczne i Sąd Apelacyjny przy zastosowaniu art. 387 § 2¹ ust. 1 k.p.c. władny jest poprzestać na stwierdzeniu, że ustalenia te uznaje w całości za własne.

35 W pierwszej kolejności odnosząc się do zakresu rozpoznawania sprawy na etapie postępowania apelacyjnego, stwierdzić należy, że postępowanie sądowe z powództwa kredytobiorcy będącego konsumentem o ustalenie nieważności umowy kredytu waloryzowanego do waluty obcej, wytoczone przeciwko bankowi, wobec którego ogłoszono upadłość, nie jest sprawą „o wierzytelność, która podlega zgłoszeniu do masy upadłości” w rozumieniu art. 145 ust. 1 Prawa upadłościowego. Tym samym nie zachodzą podstawy do zawieszenia postępowania ani do uznania, że sprawa powinna być rozpoznawana w trybie ustalania listy wierzytelności.

36 Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 19 września 2024 r., III CZP 5/24, powództwo konsumenta o ustalenie nieważności umowy kredytu nie ma charakteru majątkowego i nie zmierza do uzyskania zaspokojenia z masy upadłości, lecz do usunięcia stanu niepewności prawnej co do istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego. Nie jest więc sprawą o wierzytelność w rozumieniu art. 145 ust. 1 p.u. i może toczyć się na zasadach ogólnych z udziałem syndyka.

37 W postępowaniu upadłościowym nie występuje odpowiednik sprawy o ustalenie z art. 189 k.p.c., gdyż organy tego postępowania nie orzekają o istnieniu lub nieważności stosunku prawnego, lecz jedynie o tym, czy wierzytelność majątkowa podlega umieszczeniu na liście. Z tego powodu rozpoznanie niniejszej sprawy przez sąd powszechny nie narusza kompetencji sędziego-komisarza ani syndyka.

38 Również orzecznictwo Sądu Najwyższego utrwala stanowisko, że sprawy o ustalenie niemające charakteru majątkowego pozostają poza zakresem tamowania z art. 145 ust. 1 p.u. (por. postanowienia SN z dnia 16 lipca 2009 r., I CSK 14/09 oraz z dnia 14 maja 2009 r., I CSK 427/08). Podobnie TSUE wskazywał, że prawo do sądu musi obejmować możliwość ustalenia nieistnienia stosunku prawnego powstałego z nieuczciwej umowy (orzeczenia C-260/18 U. oraz C-19/20 Bank (...)).

39 Powyższe powoduje, że zarzut apelacji dotyczący naruszenia przez Sąd pierwszej instancji wyżej wymienionych przepisów nie jest zasadny.

40 Wbrew stanowisku pozwanej powódka ma interes prawny w wytoczeniu niniejszego powództwa. Interes prawny występuje wówczas, gdy sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego, zapewni powódce ochronę prawnie doniosłych interesów, czyli definitywnie zakończy spór istniejący lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości. Powódka dochodziła swego roszczenia w toku realizacji przedmiotowej umowy, w celu uchylenia niepewności co do tego, czy umowa ta jest dla niej wiążąca. Przesądza to o posiadaniu interesu prawnego, uzasadniającego rozstrzygnięcie powyższych wątpliwości przez sąd, na podstawie art. 189 k.p.c.

41 Należało w pełni podzielić ocenę Sądu Okręgowego w tym aspekcie, wobec czego zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. był chybiony.

42 Na uwzględnienie nie zasługiwał również zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c., gdyż zdaniem Sądu Apelacyjnego ocena materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy, dokonana przez Sąd Okręgowy, pozostawała zgodna zarówno z zasadami logicznego rozumowania, jak i doświadczenia życiowego. W doktrynie i judykaturze utrwalony jest pogląd, że dla przyjęcia, że doszło do naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. nie jest wystarczające przekonanie strony o innej niż przyjął Sąd wadze (doniosłości) poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie niż ocena Sądu, chyba że strona jednocześnie wykaże, iż ocena dowodów przyjęta przez Sąd za podstawę rozstrzygnięcia przekracza granice swobodnej oceny dowodów. Czynione przez Sąd oceny były konsekwencją wszechstronnego rozważenia całego materiału dowodowego oraz wywiedzenia z ustalonych okoliczności faktycznych prawidłowych wniosków, znajdujących oparcie nie tylko w zasadach logiki formalnej, ale także uwzględniających doświadczenie życiowe. Podkreślić przy tym należy, że w przeważającej mierze na materiał dowodowy w sprawie składały się dowody z dokumentów, których autentyczność, ani wiarygodność nie była kwestionowana przez skarżącego.

43 Apelujący nie kwestionował przy tym tego, że nie przedstawił powódce należycie informacji o właściwościach kredytu indeksowanego, w tym o ryzykach z nim związanych w szczególności z ryzykiem kursowym i jego wpływie na wysokość rat oraz zadłużenia kredytu. Podobnie apelujący nie podnosił zarzutów odnoszących się do przyjęcia, że postanowienia umowy określające sposób przeliczania kursu waluty nie zostały indywidualnie uzgodnione z powódką.

44 Sąd Apelacyjny w pełni podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji, co do abuzywności klauzul waloryzacyjnych zawartych w umowie łączącej strony, a w konsekwencji wobec ich wyeliminowania z jej treści, również co do jej nieważności.

45 Nie można również podzielić stanowiska apelującego, jakoby art. 84 ust. 1 ustawy – Prawo upadłościowe stanowił lex specialis wobec przepisów kodeksu cywilnego dotyczących abuzywności postanowień umownych i skutków nieważności czynności prawnych. Przepis ten reguluje wyłącznie kwestię bezskuteczności czynności dokonanych przez upadłego z pokrzywdzeniem wierzycieli, a nie odnosi się do materialnoprawnej oceny ważności umowy zawartej z konsumentem na długo przed ogłoszeniem upadłości. W związku z tym nie istnieją podstawy do przyjęcia, że po ogłoszeniu upadłości sądy powszechne tracą właściwość do orzekania w przedmiocie nieważności umów kredytowych.

46 Dokonując oceny na tym tle należy wskazać, że zgodnie z dyspozycją art. 385¹ § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane w sposób jednoznaczny.

47 W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości, że nie zaistniały negatywne przesłanki, które wyłączałyby możliwość badania abuzywności zakwestionowanych postanowień. Status powódki, jako konsumenta nie był przedmiotem sporu między stronami, a z kolei pozwany nie wykazał także, aby postanowienia umowy zostały indywidualnie uzgodnione. Pozwany nie sprostał także wymogowi jednoznacznego sformułowania postanowień umownych i nie zrealizował prawidłowo spoczywającego na nim obowiązku informacyjnego.

48 Wbrew stawianym przez apelującego zarzutom, Sąd Okręgowy dokonał wyczerpującej, szczegółowej i metodycznej oceny zakwestionowanych postanowień umownych przez pryzmat dyspozycji art. 385¹ k.c. i prawidłowo uznał, że są one sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco naruszają interesy konsumenta. Klauzule przeliczeniowe pozostawały nieczytelne, niejasne i niejednoznaczne, a w oparciu o ich treść przeciętny konsument nie był w stanie określić całkowitej kwoty zadłużenia oraz wysokości poszczególnych rat kapitałowo-odsetkowych. Warunki określania kursu kupna i sprzedaży waluty przez bank były niezrozumiałe i nieweryfikowalne przez kredytobiorcę.

49 Wymaga w tym miejscu podkreślenia, że warunkiem uznania postanowienia umownego za abuzywne jest ustalenie, że kształtuje ono prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, gdy można rozsądnie założyć, że kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy i słuszny, uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie się spodziewać, że konsument zaakceptowałby w ramach negocjacji klauzulę będącą źródłem braku równowagi stron (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15.01.2016 r. I CSK 125/15 LEX 1968429).

50 O ile kwestie rozpatrywane na tle spraw tzw. frankowych, budzą nadal kontrowersje zarówno w doktrynie, jak i orzecznictwie, to uznanie abuzywności zapisów umów zawierających analogiczny jak w niniejszej sprawie mechanizm przeliczeniowy, jest powszechnie podzielane. W uzasadnieniu tego stanowiska podkreśla się w szczególności, że biorąc pod uwagę fakt, iż w przypadku kredytu waloryzowanego, oprócz odsetek kredytobiorca ponosi koszty zmian kursowych i kursów walut przyjętych w danym banku (spread walutowy), winien on już w chwili zawierania umowy znać mechanizm ustalania tych kosztów, aby mieć świadomość konsekwencji ekonomicznych tych postanowień. Tymczasem wbrew zarzutom apelacji przedmiotowa umowa nie określała kryteriów, jakimi kierował się bank przy ustalaniu kursu CHF, co uniemożliwiało powódce dokonania weryfikacji wysokości tego kursu, a w konsekwencji i wynagrodzenia banku w zamian za oddanie jej do dyspozycji określonej sumy środków pieniężnych. Takie postanowienie umowne wypełnia przesłankę, o której mowa w art. 385³ pkt 20 k.c., dającą kontrahentowi konsumenta uprawnienie do określenia lub podwyższenia ceny lub wynagrodzenia po zawarciu umowy, a więc należy je uznać za niedozwolone.

51 Zastrzeżenie w umowie możliwości jednostronnego określania należnego bankowi wynagrodzenia i wysokości kredytu według tabel kursowych banku stanowi o rażącym naruszeniu interesów powódki jako konsumenta. Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję praw i obowiązków na jego niekorzyść w określonym stosunku obligacyjnym, a dobre obyczaje oznaczają zachowanie zasad równorzędności stron i zakaz wykorzystywania swojej silniejszej pozycji. Wyraźnego podkreślenia wymaga, że nieuczciwość klauzuli nie wyraża się w tym, że konkretny kurs był zawyżony w stosunku do rynkowego, ale w tym, że został on narzucony przez bank, który faktycznie samodzielnie decydował o wysokości zadłużenia kredytobiorcy. Zarówno przeliczenie kwoty kredytu na złotówki w chwili jego wypłaty, jak i przeliczenie odwrotne w chwili wymagalności poszczególnych spłacanych rat, służy bowiem określeniu wysokości świadczenia konsumenta. Takie postanowienia, które uprawniają bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron. Takie uregulowanie umowne należy uznać za niedopuszczalne, niezależnie od tego, czy swoboda przedsiębiorcy (banku) w ustaleniu kursu jest pełna, czy też w jakiś sposób ograniczona, np. w razie wprowadzenia możliwych maksymalnych odchyleń od kursu ustalanego z wykorzystaniem obiektywnych kryteriów.

52 W świetle treści umowy kredytowej pozwany Bank – wbrew zarzutom apelacji – posiadał możliwość jednostronnego kształtowania sytuacji powódki w zakresie wysokości zobowiązania, przez co została naruszona zasada równowagi stron w stosunkach umownych. Waloryzacja rat kredytu udzielonego na podstawie zawartej przez strony umowy miała się odbywać w oparciu o „bankową tabelę kursów” sporządzaną przez pozwany Bank i uprawniającą go do określenia wysokości kursu, bez żadnych formalnie uregulowanych ograniczeń.

53 Sformułowanie, że tabela ta ma być sporządzana przez „merytoryczną komórkę Banku na podstawie kursów obowiązujących na rynku (…)” jest niewystarczające i nie eliminuje swobody banku w tym zakresie ani jej nie limituje, gdyż jest na tyle ogólnikowe, że nie precyzuje stopnia tej zależności i reguł jego określania. Także z zastrzeżenia, że tabela ta ma być sporządzana „po ogłoszeniu kursów średnich przez NBP” nie wynika jej powiązanie z tym kursem, lecz moment jej ustalania. Konsekwencją przyjęcia, że postanowienia przewidujące stosowanie kursów wyznaczanych przez Bank przy wykonywaniu mechanizmu indeksacji kredytu są abuzywne, jest uznanie, że przedsiębiorca miał prawo do jednostronnego kształtowania wysokości świadczenia drugiej strony umowy. Aktualne pozostają wszystkie argumenty, wskazujące jako podstawę do stwierdzenia abuzywności niedopuszczalność uzależnienia od decyzji banku (ustalenia kursu) wysokości kwoty, którą kredytobiorca zobowiązany będzie zwrócić – zarówno wyrażonej we frankach szwajcarskich, jak i w złotych polskich – i brak w treści łączącego strony stosunku prawnego granic arbitralności banku.

54 Postanowienia abuzywne są od początku, z mocy samego prawa dotknięte bezskutecznością na korzyść kredytobiorcy, chyba że następczo udzieli on świadomej i wolnej zgody na te klauzule i w ten sposób przywróci im skuteczność z mocą wsteczną (zob. uchwałę składu 7 sędziów SN – zasada prawna z dnia 7.05.2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, Nr 9, poz. 56). Okolicznością niebudzącą wątpliwości jest to, że powódka takiej zgody nie udzieliła.

55 Skoro postanowienia określające mechanizm waloryzacji stanowiły niedozwolone postanowienia umowne i zgodnie z art. 385¹ § 1 i § 2 k.c. nie wiązały powódki, co oznacza konieczność wyeliminowania ich z umowy, należało rozważyć, czy mogła ona bez tych postanowień nadal obowiązywać i być wykonywana oraz, czy postanowienia te mogą ewentualnie zostać zastąpione przepisami dyspozytywnymi.

56 W tym też kontekście należy rozważać aspekt „utrzymania” umowy przez wprowadzenie rozwiązań z innych przepisów kodeksu cywilnego (średni kurs NBP – art. 358 §2 k.c.), czy w ogóle z innych aktów prawnych (np. powoływanego w praktyce art. 41 ustawy z dnia 28.04.1936 r. – Prawo wekslowe; aktualnie: tj. Dz.U. z 2022 r., poz. 282; dalej: pr. weksl.).

57 Trybunał Sprawiedliwości UE w wyroku z dnia 3.10.2019 r., D., C-260/18 jednoznacznie stwierdził, że art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie wypełnieniu luk w umowie, spowodowanych usunięciem z niej nieuczciwych warunków, które się w niej znajdowały, wyłącznie na podstawie przepisów krajowych o charakterze ogólnym, przewidujących, że skutki wyrażone w treści czynności prawnej są uzupełniane w szczególności przez skutki wynikające z zasad słuszności lub ustalonych zwyczajów, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych lub przepisów mających zastosowanie, w przypadku gdy strony umowy wyrażą na to zgodę.

58 Stanowisko takie zostało także zaprezentowane w wyroku Trybunału Sprawiedliwości UE z dnia 8.09.2022 r. w sprawach połączonych C-80/21- C 82/21, mających za przedmiot wnioski o wydanie orzeczenia w trybie prejudycjalnym złożone przez Sąd Rejonowy dla Warszawy – Śródmieścia. Przedmiotem wniosków było to, czy art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może, po stwierdzeniu nieważności nieuczciwego warunku znajdującego się w umowie zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, która to nieważność pociąga za sobą nieważność tej umowy w całości, zastąpić ten warunek albo wykładnią oświadczeń woli stron w celu uniknięcia unieważnienia tej umowy (motyw 79), albo przepisami prawa krajowego o charakterze ogólnym, które nie stanowią przepisów dyspozytywnych, ani przepisów mających zastosowanie, jeżeli strony umowy wyrażą na to zgodę (motyw 77). Trybunał Sprawiedliwości w powołanym wyroku, odnosząc się także do wcześniejszego orzecznictwa podkreślił, że możliwość zastąpienia, stanowiąca wyjątek od ogólnej zasady, zgodnie z którą dana umowa pozostaje wiążąca dla stron tylko wtedy, gdy może ona nadal obowiązywać bez zawartych w niej nieuczciwych warunków, jest ograniczona do przepisów prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym lub mających zastosowanie, jeżeli strony wyrażą na to zgodę (motyw 72). Wskazał przy tym, że z akt spraw przedłożonych Trybunałowi nie wynika, by istniały przepisy prawa polskiego o charakterze dyspozytywnym, mające zastąpić uchylone nieuczciwe warunki umowne. Sąd odsyłający zwrócił się bowiem do Trybunału a priori o możliwość zastąpienia nieuczciwych warunków, uchylonych przez przepisy prawa krajowego o charakterze ogólnym, które nie mają zastosowania konkretnie do umów zawieranych pomiędzy przedsiębiorcą, a konsumentem (motyw 76). Podkreślił zarazem, że sądy krajowe są zobowiązane wyłącznie do odstąpienia od stosowania nieuczciwego warunku umownego, aby nie wywierał on obligatoryjnych skutków wobec konsumenta, przy czym nie są one uprawnione do zmiany jego treści. Umowa powinna bowiem w zasadzie nadal obowiązywać, bez jakiejkolwiek zmiany innej niż wynikająca z usunięcia nieuczciwych warunków, o ile takie dalsze obowiązywanie umowy jest prawnie możliwe zgodnie z normami prawa wewnętrznego (motyw 80). Podsumowując swoje rozważania wskazał, że art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie orzecznictwu krajowemu, zgodnie z którym sąd krajowy może, po stwierdzeniu nieważności nieuczciwego warunku znajdującego się w umowie zawartej między konsumentem a przedsiębiorcą, który pociąga za sobą nieważność tej umowy w całości, zastąpić warunek umowny, którego nieważność została stwierdzona, albo wykładnią oświadczenia woli stron w celu uniknięcia unieważnienia tej umowy, albo przepisem prawa krajowego o charakterze dyspozytywnym, nawet jeśli konsument został poinformowany o skutkach nieważności tejże umowy i zaakceptował je (motyw 84).

59 Należy przy tym wskazać, że art. 358 § 2 k.c. jest przepisem o charakterze ogólnym, a nie dyspozytywnym, co wyklucza możliwość jego zastosowania. Art. 358 § 2 k.c. odnosi się do zobowiązań, których przedmiotem jest suma w walucie obcej, a nie do klauzul waloryzacyjnych (a zatem zobowiązań, dla których waluta obca pełni jedynie funkcję miernika świadczenia, które jest spełniane w walucie polskiej). W przypadku kredytów indeksowanych (a więc takich, z jakim mamy do czynienia w niniejszej sprawie) kwota kredytu wyrażona jest w walucie polskiej, z kolei waluta obca stanowi jedynie miernik świadczenia spełnianego w walucie polskiej.

60 Przepisu dyspozytywnego nie stanowił też art. 41 ustawy z 28 kwietnia 1936 r. Prawo wekslowe. Nie ma żadnego uzasadnienia zastosowanie szczególnych unormowań związanych z ustaleniem sumy wekslowej wyrażonej w walucie obcej do umowy kredytu. Nie zachodzi tu bowiem żadna relacja lex specialis - lex generali, czy wypełnianie luki prawnej. Skutki zastosowania przez przedsiębiorcę klauzul abuzywnych zostały jasno określone w kodeksie cywilnym i nie ma potrzeby odwoływania się do uregulowań, które nie są charakterystyczne dla określonej instytucji prawa cywilnego (w tym wypadku: umowy kredytu).

61 W świetle cytowanego wyżej orzecznictwa chybione są zarzuty apelacji odnoszące się do dokonanej przez Sąd Okręgowy oceny, iż klauzule określające mechanizm waloryzacji zawarte w umowie, spełniają przesłanki do uznana ich za nieobowiązujące na podstawie art. 385¹ k.c., a po ich wyeliminowaniu, w prawie krajowym brak jest przepisów pozwalających na ich zastąpienie, co skutkuje uznaniem, że przedmiotowa umowa w kształcie zamierzonym przez strony nie może, po wyeliminowaniu z niej klauzul abuzywnych, obowiązywać i tym samym pozostawać w obrocie prawnym. W konsekwencji prawidłowo Sąd Okręgowy ustalił nieważność spornej umowy, co powoduje, iż stosunek prawny z niej wynikający nie istnieje.

62 W świetle całokształtu powyższych okoliczności, za bezzasadne Sąd Apelacyjny uznał zarzuty apelacji odnoszące się bezpośrednio do omówionych powyżej zagadnień, które z uwagi na sposób ich sformułowania nie wymagały konieczności szczegółowego odnoszenia się indywidualnie do każdego z nich.

63 Mając powyższe na uwadze, Sąd Apelacyjny na podstawie art. 350 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. sprostował z urzędu zaskarżony wyrok (pkt 1), na podstawie art. 386 § 1 k.p.c. uchylił punkt II zaskarżonego wyroku (pkt 2), a na podstawie art. 385 k.p.c. oddalił apelację w pozostałym zakresie (pkt 3).

64 Sąd Apelacyjny nie orzekał o kosztach postępowania odwoławczego z uwagi na to, że choć niniejszy wyrok nie jest wyrokiem częściowym w rozumieniu art. 317 k.p.c. to nie jest też wyrokiem ostatecznym, bowiem zaskarżone rozstrzygnięcie, implikujące zakres zaskarżenia oraz przedmiot postępowania odwoławczego, dotyczy wyłącznie powództwa o ustalenie. Wobec tego, nie ma możliwości orzeczenia o kosztach procesu, które zostaną zasądzone w orzeczeniu kończącym całość tego postępowania, co znajduje normatywną podstawę w art. 108 § 1 zd. 1 k.p.c. Orzeczeniem kończącym sprawę w instancji jest ten wyrok, który rozstrzyga o ostatniej części roszczenia, a wcześniejsze orzekanie o kosztach uznać należy za niedopuszczalne (postanowienie Sądu Najwyższego z 15 czerwca 2022 r., sygn. akt I CSK 445/22).

65 Sławomir Jurkowicz

ZARZĄDZENIE

66 1. (...).

67 2. (...).

68 3. (...).