Uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 28 września 2023 r., II Ca 871/23

uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 28 września 2023 r., II Ca 871/23

Tekst

1 Sygn. akt II Ca 871/23

Uzasadnienie

2 Wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2023 r. Sąd Rejonowy w Myśliborzu po rozpoznaniu sprawy z powództwa Gminy D. przeciwko D. K. o opróżnienie lokalu mieszkalnego (sygn. akt I C 332/22):

3 I. nakazał pozwanej D. K., aby opróżniła i wydała powódce Gminie D. w stanie wolnym od osób i rzeczy lokal mieszkalny nr (...) położony w D. przy ul. (...),

4 II. ustalił, że pozwanej D. K., ze względu na zajęcie przez nią lokalu opisanego w pkt. 1 bez tytułu prawnego, nie przysługuje uprawnienie do otrzymania lokalu socjalnego od Gminy D.,

5 III. zasądził od pozwanej D. K. na rzecz powódki Gminy D. kwotę 440,00 zł tytułem kosztu procesu, w tym kwotę 240,00 zł tytułem kosztów zastępstwa radcowskiego z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty,

6 IV. przyznał od Skarbu Państwa-Sądu Rejonowego w Myśliborzu na rzecz radcy prawnej A. B. kwotę 120,00 zł powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną pozwanej z urzędu.

7 Sąd rejonowy oparł rozstrzygnięcie na ustaleniach faktycznych oraz rozważaniach prawnych przedstawionych w pisemnym uzasadnieniu wyroku na k. 148 – 153 akt sprawy.

8 Apelację od powyższego wyroku wniosła pozwana (w jej imieniu pełnomocnik reprezentujący ją z urzędu), zaskarżając orzeczenie to w całości. Wyrokowi sądu pierwszej instancji zarzuciła:

9 1. naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 233 k.p.c. poprzez brak wszechstronnego rozważenia zgromadzonego materiału dowodowego przez Sąd I instancji, co w konsekwencji doprowadziło do wysunięcia przez Sąd błędnych wniosków i dokonania błędnych ustaleń faktycznych, a mianowicie, że:

10 -

11 od co najmniej końca września 2020 r. do dnia wytoczenia powództwa pozwana nie podjęła żadnych kroków mających na celu uzyskanie tytułu prawnego do innego lokalu komunalnego, czy też socjalnego, podczas gdy, jak wynika ze zgromadzonego w aktach sprawy materiału dowodowego, pozwana występowała kilkakrotnie do powódki o przyznanie jej lokalu socjalnego, uzyskując każdorazowo odmowę;

12 -

13 otrzymywana przez pozwaną tytułem świadczenia emerytalnego kwota pozwala na wynajęcie lokalu bądź pokoju na wolnym rynku, podczas gdy z samego chociażby doświadczenia życiowego wynika, że - mając na uwadze ceny obowiązujące obecnie na rynku nieruchomości - otrzymywana przez pozwaną kwota, po odjęciu comiesięcznych tzw. „kosztów życia", nie wystarczy na opłacenie czynszu najmu na wolnym rynku;

14 2. naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.:

15 a) art. 5 k.c. poprzez jego niezastosowanie, a w konsekwencji brak uznania żądania pozwu za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (tj. zasadą poszanowania mieszkania/spokojnego zamieszkiwania) i w konsekwencji nakazanie pozwanej, aby opróżniła i wydała powódce w stanie wolnym od osób trzecich i rzeczy lokal mieszkalny nr (...) położony w D. przy ul. (...) zamiast oddalenia powództwa w całości, podczas gdy - mając na uwadze stan faktyczny sprawy - nie ulega wątpliwości, że występuje w niej na tyle szczególna sytuacja pozwanej, która przemawia za uznaniem żądania pozwu za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego;

16 b) art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (zwaną dalej: „ustawą o ochronie praw lokatorów) poprzez jego błędną wykładnię i tym samym przyjęcie, że pozwana nie korzysta z ochrony gwarantowanej przedmiotową ustawą, podczas gdy pozwaną należy uznać za lokatora w rozumieniu ustawy;

17 c) art. 14 ust. 4 pkt 2) ustawy o ochronie praw lokatorów poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji ustalenie, że pozwanej nie przysługuje uprawnienie do otrzymania lokalu socjalnego od powódki, ze względu na zajęcie przez nią lokalu mieszkalnego nr (...) położonego w D. przy ul. (...) bez tytułu prawnego, a tym samym brak możliwości zapewnienia jej ochrony na podstawie ustawy o ochronie praw lokatorów, w związku z tym, że nie jest lokatorem w rozumieniu art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy o ochronie praw lokatorów, podczas gdy nie ulega wątpliwości, że pozwana zajęła przedmiotowy lokal na podstawie umowy podnajmu zawartej z najemcą A. S., co w konsekwencji oznacza, że przysługiwał jej tytuł prawny do przedmiotowego lokalu i tym samym spełnione zostały w jej przypadku ustawowe warunki do tego, by przypisać jej status lokatora zgodnie definicją zawartą w ww. przepisie.

18 Apelująca, mając na uwadze wskazane wyżej zarzuty, wniosła o:

19 1. zmianę zaskarżonego wyroku w całości poprzez oddalenie powództwa w całości;

20 2. zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego w pierwszej instancji wg norm przepisanych;

21 3. zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych;

22 ewentualnie:

23 4. zmianę zaskarżonego wyroku w punkcie II. i orzeczenie o uprawnieniu do lokalu socjalnego;

24 5. wstrzymanie wykonania opróżnienie lokalu do czasu złożenia przez powódkę oferty zawarcia umowy najmu lokalu socjalnego;

25 6. zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym z kosztów zastępstw procesowego według norm przepisanych;

26 7. względnie przyznanie od Skarbu Państwa na rzecz pełnomocnika pozwanej wynagrodzenia za pomoc udzieloną pozwanej z urzędu, według norm przepisanych (koszty te nie zostały uiszczone w żadnym zakresie.

27 W uzasadnieniu apelacji pozwana rozwinęła tak postawione zarzuty.

28 W odpowiedzi na apelację powódka wniosła o oddalenie apelacji w całości oraz zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty).

29 Sąd okręgowy zważył, co następuje:

30 Apelacja pozwanej nie zasługiwała na uwzględnienie.

31 Sąd Okręgowy podziela ustalenia faktyczne poczynione przez Sąd Rejonowy, czyniąc je integralną częścią niniejszego uzasadnienia, a w konsekwencji również podstawą swojego rozstrzygnięcia. Sąd pierwszej instancji dokonał również w przeważającej części trafnej oceny prawnej żądania pozwu. Zasadnym było żądanie opuszczenia i wydania przez pozwaną lokalu mieszkalnego położonego w miejscowości D. przy ul. (...) wraz z pomieszczeniami przynależnymi, które pozwana zajmuje, nie mając ku temu żadnego tytułu prawnego. Nie było także w niniejszej sprawie podstaw, by stwierdzić przysługujące pozwanej uprawnienie do otrzymania lokalu socjalnego od Gminy D..

32 Wskazania wymaga, że zgodnie z art. 233 § 1 k.p.c. sąd ocenia wiarygodność i moc dowodów według własnego przekonania, na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału. Z brzmienia cytowanego przepisu, przy uwzględnieniu treści art. 328 § 2 k.p.c., wynikają nałożone na sąd orzekający obowiązek: wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, uwzględnienia wszystkich dowodów przeprowadzonych w postępowaniu, skonkretyzowania okoliczności towarzyszących przeprowadzeniu poszczególnych dowodów mających znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności, wskazania jednoznacznego kryterium oraz argumentacji pozwalającej – zarówno skarżącemu, jak i sądowi wyższej instancji – na weryfikację dokonanej oceny w przedmiocie uznania dowodu za wiarygodny, bądź jego zdyskwalifikowanie, przytoczenia w uzasadnieniu wyroku dowodów, na których sąd się oparł oraz przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności. Jeśli z określonego materiału dowodowego sąd wyprowadza wnioski logicznie poprawne i zgodne z doświadczeniem życiowym, to ocena sądu nie narusza reguł swobodnej oceny dowodów (art. 233 § 1 k.p.c.) i musi się ostać, choćby w równym stopniu, na podstawie tego materiału dowodowego, dawały się wysnuć wnioski odmienne. Tylko wtedy, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami lub, gdy wnioskowanie sądu wykracza poza schematy logiki formalnej albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia jednoznacznych praktycznych związków przyczynowo – skutkowych, to przeprowadzona przez sąd ocena dowodów może zostać skutecznie podważona ( vide wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 września 2002 roku, sygn. akt II CKN 817/00).

33 Pozwana, formułując zarzut naruszenia przez sąd pierwszej instancji art. 233 § 1 k.p.c., wskazała na pominięcie przez sąd przy dokonywaniu rekonstrukcji stanu faktycznego w szczególności pism z dnia 10 stycznia 2022 r. oraz z dnia 14 kwietnia 2022 r., kierowanych przez pozwaną do powódki, w których wnioskowała o przyznanie jej przez gminę lokalu socjalnego bądź komunalnego. W tym zakresie objaśnienia wymaga, że w ocenie sądu okręgowego sąd rejonowy rozstrzygnął sprawę prawidłowo, opierając się na zebranym w sprawie materiale dowodowym, w tym w oparciu o ujawnione dowody z dokumentów, których autentyczności, ani mocy dowodowej nie kwestionowała żadna ze stron, a które nie budziły wątpliwości, a pisma te nie wpłynęły na zmianę ustaleń faktycznych w istotnym dla rozstrzygnięcia charakterze.

34 Należy mieć na względzie, że przedmiotem powództwa zgłoszonego przez Gminę D. było żądanie opuszczenia i wydania przez pozwaną lokalu mieszkalnego położonego w miejscowości D. przy ul. (...) oraz pomieszczenia przynależne. Wedle powódki strona pozwana jest w posiadaniu przedmiotu jej własności, nie mając ku temu żadnego tytułu prawnego.

35 W świetle tak zakreślonej podstawy faktycznej żądanie pozwu niewątpliwie znajdowało swą podstawę prawną w art. 222 § 1 k.c., stosownie do której dyspozycji, właściciel może żądać od osoby, która włada faktycznie jego rzeczą, ażeby rzecz została mu wydana, chyba że osobie tej przysługuje skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania rzeczą.

36 Uregulowane w cytowanym przepisie powództwo windykacyjne służy ochronie prawa własności i przysługuje właścicielowi w stosunku do osoby, która bez tytułu prawnego jest w posiadaniu przedmiotu stanowiącego własność innej osoby, tzw. „roszczenie nieposiadającego właściciela przeciwko posiadającemu niewłaścicielowi”. Treścią roszczenia windykacyjnego jest żądanie wydania rzeczy, które obejmuje wydanie rzeczy w takim stanie, w jakim się ono znajduje w czasie realizacji roszczenia (E. Gniewka (red.) Kodeks cywilny. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe. Komentarz, Zakamycze 2001). Art. 222 § 1 k.c. przyznaje właścicielowi roszczenie o wydanie rzeczy, adresując je do osoby, która „włada faktycznie rzeczą”. Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z dnia 31 marca 2004 r. (sygn. akt II CK 102/03), roszczenie windykacyjne z art. 222 § 1 k.c. przysługuje właścicielowi przeciw osobie, która bez podstawy prawnej włada jego rzeczą. Czynna legitymacja procesowa przysługuje tutaj właścicielowi, a bierna temu, kto bez podstawy prawnej włada jego rzeczą.

37 Wymaga podkreślenia, iż roszczenie windykacyjne ma charakter obiektywny, dlatego dla jego uwzględnienia wystarczające było ustalenie, że powódka jest właścicielką opisanego w pozwie lokalu mieszkalnego, a pozwana jest w posiadaniu tego lokalu, nie posiadając żadnego tytułu prawnego do władania przedmiotem własności powódki.

38 Gmina D. bezspornie wykazała w toku postępowania, iż jest właścicielką lokalu mieszkalnego położonego w D. przy ul. (...). Za wykazaną uznać należało również okoliczność, iż pozwanej nie przysługuje aktualnie żaden tytuł prawny do władania przedmiotem własności powódki. Pozwana w przedmiotowym lokalu zamieszkiwała bowiem na podstawie umowy zawartej z A. S., który z kolei korzystał z mieszkania na podstawie umowy najmu zawartej w właścicielką, czyli Gminą D.. Łączącą pozwaną i A. S. umowa – w oparciu o którą D. K. korzystała z lokalu w formie podnajmu – wygasła z chwilą śmierci najemcy, to jest w kwietniu 2020 r. Pozwana nie spełniła wymogów z art. 691 k.c., które uprawniałyby ją do wstąpienia w stosunek najmu po śmierci A. S., na jego miejsce. W myśl bowiem art. 619 § 1 k.c., w razie śmierci najemcy lokalu mieszkalnego w stosunek najmu lokalu wstępują: małżonek niebędący współnajemcą lokalu, dzieci najemcy i jego współmałżonka, inne osoby, wobec których najemca był obowiązany do świadczeń alimentacyjnych, oraz osoba, która pozostawała faktycznie we wspólnym pożyciu z najemcą. Żadną z takich osób nie była dla A. S. pozwana. Nie przysługuje jej już w świetle powyższego żadne, skuteczne względem właściciela uprawnienie do władania lokalem. Natomiast okoliczność, że po utraceniu tego prawa przez pozwaną oprócz polemiki z powódką na temat zasadności decyzji odmownej dotyczącej możliwości zawarcia umowy najmu lokalu przy ulicy (...), wnioskowała także o przyznanie lokalu socjalnego – który jednak właśnie nie został jej przyznany – nic nie zmienia ani w kwestii braku prawa pozwanej do władania wskazaną nieruchomością, ani w kwestii tego, że w zaistniałej sytuacji nie podjęła czynności, które faktycznie zabezpieczyłyby jej sytuację mieszkaniową. Z tego względu dokumenty w postaci wskazanych pism pozostawały bez znaczenia.

39 Przyjmując wobec powyższego, że sąd pierwszej instancji ocenił zgromadzony w sprawie materiał dowodowy zgodnie z wymogami stawianym na gruncie art. 233 § 1 k.p.c. i na jego podstawie poczynił trafne ustalenia faktyczne, sąd odwoławczy doszedł do przekonania, że roszczenie zgłoszone przez powódkę do rozpoznania w tym postępowaniu zasługiwało na uwzględnienie, zaś wydane przez sąd rejonowy rozstrzygnięcie jest prawidłowe. Skoro bowiem pozwana nie wykazała, że przysługuje jej obecnie jakikolwiek tytuł prawny do tego lokalu, to ich powinnością było opróżnienie i wydanie powódce lokalu, jak to trafnie przyjął sąd rejonowy. Skierowane zatem wobec powódkę żądanie oparte na treści art. 222 § 1 k.c. było uzasadnione.

40 Przechodząc do rozważenia zarzutu naruszenia art. 5 k.c. należy zauważyć, iż jak wskazuje się w części orzecznictwa, w sprawach dotyczących roszczenia o wydanie nieruchomości na podstawie art. 222 § 1 k.c., zastosowanie art. 5 k.c. jest wyłączone ponieważ zasady współżycia społecznego nie mogą uzasadniać trwałego pozbawienia właściciela uprawnienia do wyłącznego korzystania z nieruchomości ( wyrok SN z 27.05.1999 r., II CKN 337/98; postanowienie SN z 4.04.2012 r., I CSK 534/11; postanowienie SN z 20.06.2012 r., I CSK 590/11; wyrok SN z 29.01.2008 r., IV CSK 417/07). Przyjmuje się jednak, że nie można całkowicie wykluczyć możliwości oddalenia powództwa windykacyjnego na podstawie art. 5 k.c. ( wyrok SA w Warszawie z 4.04.2013 r., I ACA 815/12; wyrok SA w Warszawie z 6.03.2013 r., VI ACA 1177/12). Skuteczność zarzutu na podstawie art. 5 k.c. może być jednak dopuszczona na zasadzie wyjątku i tylko po dokonaniu oceny całokształtu okoliczności stanu faktycznego danej sprawy ( postanowienie SN z 2.06.2011 r., I CSK 520/10).

41 W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 11 kwietnia 2013 roku (II CSK 438/12) wskazano, że art. 5 k.c. ma wyjątkowy charakter, przełamuje zasadę, że wszystkie prawa podmiotowe korzystają z ochrony prawnej. Odmowa udzielenia ochrony musi być uzasadniona okolicznościami rażącymi i nieakceptowanymi ze względu na system wartości istniejący w społeczeństwie. Wszelkie rozstrzygnięcia będące wyjątkiem od strzeżenia praw podmiotowych wymagają ostrożności oraz wnikliwego rozważenia wszystkich aspektów rozpoznawanego przypadku. Objęte art. 5 k.c. zasady współżycia społecznego pozostają w nierozłącznym związku z całokształtem okoliczności konkretnej sprawy, występujących tak po stronie powoda, jak i pozwanego i w takim ujęciu wyznaczają podstawy, granice oraz kierunek jej rozstrzygnięcia, w wyjątkowych sytuacjach, które ten przepis przewiduje.

42 Ostrożne korzystanie z instytucji przewidzianej w art. 5 k.c. postuluje także Trybunał Konstytucyjny. W wyroku z dnia 17 października 2000 roku (SK 5/99, OTK 2000, Nr 7, poz. 254), opowiada się przeciwko stosowaniu art. 5 k.c. wtedy, gdy istnieją normy wystarczające dla zabezpieczenia interesu zagrożonego wykonywaniem prawa podmiotowego. Art. 5 k.c. nie może bowiem zastępować szczegółowych instytucji prawa cywilnego, gdyż prowadziłoby to do prawotwórczej roli sądów, która mogłaby zagrozić pewności prawa. Jak słusznie wskazuje TK "klauzula generalna zawarta w art. 5 k.c. nie kształtuje praw podmiotowych ani nie zmienia praw wynikających z innych przepisów prawa" (podobnie SN w wyroku z 3.02.1998 r., I CKN 459/97). Wąskie ujęcie konstrukcji nadużycia prawa podmiotowego wymaga, by w każdym przypadku stosowania art. 5 k.c. ustalić istnienie uprawnienia po stronie osoby, której zachowanie jest oceniane. Klauzula generalna, zawarta w art. 5 k.c. nie może być rozumiana jako pozostawienie sądowi orzekającemu dowolności w udzielaniu określonej stronie procesu ochrony prawnej lub odmowy takiej ochrony (wyrok SA w Łodzi z 28.05.2013 r., I ACA 997/12).

43 Przekładając powyższe założenia na grunt przedmiotowej sprawy trudno, a wręcz nie sposób podzielić zapatrywania pozwanej o konieczności udzielenia im ochrony z powołaniem się na art. 5 k.c.

44 Po pierwsze, pozwana od co najmniej września 2020 r. (z uwagi na pismo powódki o niespełnieniu kryteriów z art. 691 k.c. oraz zobowiązaniu do przekazania lokalu administratorowi) zdawała sobie sprawę o braku możliwości wstąpienia stosunek najmu po zmarłym, a tym samym, że nie dysponuje już prawem do zajmowania tego lokalu (którym dysponowała jedynie przez cztery miesiące), a ma obowiązek go opuścić. Niejednokrotnie była do tego wzywana. Mimo to przez ten czas nie uregulowała swej sytuacji mieszkaniowej. Dopiero w oparciu o treść pism pozwanej z 2022 r., powołanych w apelacji, można snuć wnioski, że pozwana była zainteresowana przyznaniem ewentualnie w miejsce lokalu przy ul. (...) innego lokalu socjalnego czy komunalnego. Mieszkanie przy ul. (...), jak wskazywała w piśmie z dnia 30 sierpnia 2021 r., opuści „dopiero po wyroku sądowym nakazującym (opuścić) mieszkanie i przyznającym jej praw do lokalu socjalnego”. Tymczasem na zajmowane przez pozwaną mieszkania oczekują osoby, które faktycznie spełniają kryteria do przyznania takiego lokalu. Zauważyć w tym miejscu należy, że zupełnie oderwanym od okoliczności sprawy i nie sprawiedliwym jest tym samym stwierdzenie skarżącej o „indywidulnym interesie powódki” w przysługującym jej prawie własności.

45 Po drugie, sytuacja życiowa pozwanej nie jest na tyle trudna, by uniemożliwiała jej znalezienie innego miejsca zamieszkania. Stan zdrowia pozwanej nie uniemożliwia jej przecież normalnego codziennego funkcjonowania. Pozwana otrzymuje świadczenie emerytalne w wysokości 2.171 zł. Jest to kwota pozwalająca na wynajęcie przynajmniej pokoju. Nie jest możliwe pozbawienie ochrony prawa własności przysługującego powódce tylko dlatego, że pozwana znajdzie się w sytuacji mniej komfortowej, z uwagi na zamieszkiwanie w wynajmowanym pokoju.

46 Po trzecie, zajmowany przez pozwaną bez tytułu prawnego od ponad dwóch lat lokal jest zadłużony z tytułu opłat czynszowych, które to zadłużenie narasta.

47 W świetle powyższego, zarzut pozwanej dotyczący naruszenia przez sąd pierwszej instancji art. 5 k.c. (jak i naruszenia art. 233 § 1 k.c. skutkującego błędnym ustaleniem co do możliwości wynajęcia lokalu bądź pokoju) również należało uznać za niezasadny.

48 Konsekwencją wydania orzeczenia uwzględniającego powództwo windykacyjne była konieczność rozstrzygnięcia o prawie pozwanej do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu, gdyż w myśl art. 14 ust. 1 ustawy z dnia 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego (Dz.U. z 2020 r, poz. 611 t.j.; dalej: u.o.p.l.), w wyroku nakazującym opróżnienie lokalu sąd orzeka o uprawnieniu zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu bądź braku takiego uprawnienia wobec osób, których nakaz dotyczy. Obowiązek zapewnienia najmu socjalnego lokalu ciąży na gminie właściwej ze względu na miejsce położenia lokalu podlegającego opróżnieniu. Ustawodawca na gruncie art. 14 ust. 3 u.o.p.l. przewidział, iż sąd, badając z urzędu, czy zachodzą przesłanki do zawarcia najmu socjalnego lokalu, orzeka o uprawnieniu osób, o których mowa w ust. 1, biorąc pod uwagę dotychczasowy sposób korzystania przez nie z lokalu oraz ich szczególną sytuację materialną i rodzinną. Stosownie z kolei do treści art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy lokatorem jest najemca lokalu lub osoba używająca lokal na podstawie innego tytułu prawnego niż prawo własności. Pod pojęciem lokalu należy rozumieć lokal służący do zaspokajania potrzeb mieszkaniowych, a także lokal będący pracownią służącą twórcy do prowadzenia działalności w dziedzinie kultury i sztuki; nie jest w rozumieniu ustawy lokalem pomieszczenie przeznaczone do krótkotrwałego pobytu osób, w szczególności znajdujące się w budynkach internatów, burs, pensjonatów, hoteli, domów wypoczynkowych lub w innych budynkach służących do celów turystycznych lub wypoczynkowych (art. 2 ust. 1 pkt 4). Nie można przy tym tracić z pola widzenia, iż zgodnie z art. 14 ust. 4 u.o.p.l. sąd nie może orzec o braku uprawnienia do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu wobec wymienionej w tym przepisie kategorii osób: 1) kobiety w ciąży, 2) małoletniego, osoby niepełnosprawnej w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 426) lub ubezwłasnowolnionego oraz osoby sprawującej nad nim opiekę i wspólnie z nim zamieszkałej, 3) obłożnie chorego, 4) emeryta lub rencisty spełniającego kryteria do otrzymania świadczenia z pomocy społecznej, 5) osoby posiadającej status bezrobotnego, 6) osoby spełniającej przesłanki określone przez radę gminy w drodze uchwały - chyba że osoby te mogą zamieszkać w innym lokalu niż dotychczas używany lub ich sytuacja materialna pozwala na zaspokojenie potrzeb mieszkaniowych we własnym zakresie.

49 Kwestia sporna na gruncie przedmiotowej sprawy sprowadza się do tego, czy pozwana, zamieszkując lokal nr (...) w D. przy ul. (...), miała status lokatora w rozumieniu przepisów powołanej ustawy. Sąd rejonowy, uznając, że pozwana statusu takiego - w rozumieniu przedmiotowej ustawy - nie miała, już z tego względu stwierdził brak uprawnienia pozwanej do lokalu socjalnego.

50 Mając powyższe na względzie zaznaczenia wymaga, że lokatorem w świetle definicji ustawowej jest tylko osoba używająca lokalu na podstawie tytułu prawnego. Pojęcie lokatora nawiązuje więc do okoliczności o charakterze prawnym, a nie faktycznym. Nie jest lokatorem osoba korzystająca z lokalu bez tytułu prawnego. Z chwilą, w której osoba ta traci tytuł prawny do lokalu, traci także status lokatora. Dla porządku stwierdzić należy, że w niektórych przepisach u.o.p.l. ustawodawca nie posługuje się pojęciem "lokator", lecz odnosi się do osób, którym aktualnie nie przysługuje już tytuł prawny do lokalu, ale przysługiwał im w przeszłości. Już w czasie obowiązywania ustawy zauważono bowiem, że odnoszenie wszystkich przepisów tej ustawy tylko do lokatora, tj. osoby używającej lokalu na podstawie stosunku prawnego, stawia pod znakiem zapytania sens wielu regulacji ustawowych, które z samej swojej istoty odnosić się mogą tylko do osób nieposiadających obecnie tytułu prawnego do zajmowania lokalu, ale którym ten tytuł prawny przysługiwał. Dotyczy to przede wszystkim przepisów o uprawnieniu do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu ( vide: uchwały SN: z 22.5.1996 r., III CZP 51/96, OSNC 1996, Nr 9, poz. 120; z 30.6.1997 r., III CZP 16/97, OSNC 1997, Nr 8, poz. 105, uchw. SN z 15.11.2001 r., III CZP 66/01, OSNC 2002, Nr 91, poz. 109; uchw. SN z 4.10.2002 r., III CZP 60/02, OSNC 2003, Nr 9, poz. 118). Przepis art. 14 u.o.p.l. odnosi się do byłego lokatora, a więc nie dotyczy osób, którym tytuł prawny do lokalu nigdy nie przysługiwał.

51 Sąd odwoławczy, przenosząc rozważania te na kanwę przedmiotowej sprawy, za trafne uznał stanowisko strony pozwanej, w myśl którego, zamieszkując w lokalu przy ul. (...) za życia najemcy tego lokalu A. S., na podstawie umowy z nim zawartej, pozwanej przysługiwał tytuł prawny do zajmowanego lokalu. Przychylić należało się bowiem do stanowiska Sądu Najwyższego (m.in. w uchwale z dnia 23 lipca 2004 r., sygn. akt III CZP 31/04; wyroku z dnia 24 października 2002 r., sygn. akt I CKN 1074/00), że lokatorem jest podnajemca lokalu (jak i osoba, której lokal użyczono) jako osoba używająca lokalu na podstawie innego niż własność tytułu prawnego. Status lokatora przysługuje podnajemcy niezależnie od tego, czy umowa pod najmu została zawarta zgodnie z art. 688 ( 2 )k.c., czy też z naruszeniem tego przepisu ( tak też G.Wolak, Oddanie, s. 89–99; uchwała SN z 15.11.2018 r., III CZP 49/18, Legalis ).

52 Podkreślenia wymaga, że błędne ustalenie sądu rejonowego w zakresie tego, iż pozwana spełniła warunek do przyznania jej lokalu socjalnego w postaci bycia uprzednie jego lokatorem, nie czyni jeszcze nietrafnym całego rozstrzygnięcia z punktu II. zaskarżonego wyroku w przedmiocie ustalenia, iż pozwanej nie przysługuje uprawnienie do otrzymania lokalu socjalnego od Gminy D.. Biorąc bowiem pod uwagę dotychczasowy sposób korzystania przez pozwaną z lokalu, jej sytuację materialną i rodzinną (przesłanki przewidziane w art. 14 ust. 3 u.o.p.l.), nie jest możliwe stwierdzenie, że pozwanej przysługuje uprawnienie do lokalu socjalnego. Okoliczności w tym zakresie były już przedmiotem rozpoznania i omówienia sądu odwoławczego przy odniesieniu się do zarzutu apelującego naruszenia art. 5 k.c. Nie jest szczególną sytuacją materialną w rozumieniu powołanej przepisu sytuacja pozwanej uzyskującej regularny dochód w wysokości 2.171 zł miesięcznie. Pozwana nie przynależy także do żadnej z kategorii osób wyliczonych w art. 14 ust. 4 u.o.p.l., co wyłączałoby możliwość orzeczenia przez sąd o braku uprawnienia do zawarcia umowy najmu socjalnego lokalu wobec niej. W konsekwencji sąd okręgowy stanął na stanowisku, że sytuacja życiowa i majątkowa pozwanej pozwala jej na wynajęcie lokalu lub pokoju na wolnym rynku i w ten sposób zabezpieczenie potrzeb mieszkaniowych, co wyłączało możliwość domagania się przyznania uprawnienia do lokalu socjalnego. Trafnie zatem sąd pierwszej instancji ustalił – mimo, iż w oparciu o nietrafną podstawę – że takie prawo pozwanej nie przysługuje.

53 Tak przyjmując, zmieniono zaskarżony wyrok w punkcie II. jedynie w ten sposób, że wyeliminowano zwrot „ze względu na zajęcie przez nią lokalu opisanego w pkt I bez tytułu prawnego”, o czym sąd odwoławczy orzekł w punkcie 1. orzeczenia. Ustalenie to nie znajdowało bowiem odzwierciedlenia w prawidłowo zrekonstruowanym stanie faktycznym i przyjętym stanie prawnym sprawy. Zajmując wskazany lokal, takim tytułem pozwana bowiem dysponowała.

54 W pozostałym zakresie apelacja podlegała oddaleniu (punkt 2.).

55 O kosztach postępowania apelacyjnego rozstrzygnięto w oparciu o art. 98 k.p.c. Koszty tego postępowania stanowiło wynagrodzenie pełnomocnika powódki, określone na kwotę 120 złotych na podstawie § 7 pkt 1 w związku z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz.U. z 2018 r., poz. 265 tj.), wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, zasądzone w punkcie 3. wyroku.

56 Na tej samej podstawie prawnej w punkcie 4. ustalono kwotę wynagrodzenia przyznanego pełnomocnikowi pozwanej, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu w postępowaniu apelacyjnym. Koszty te nie były jak dotąd uiszczone w żadnej części.

57 sędzia Tomasz Szaj

58 (...)

59 (...)

60 (...)

61 (...)

62 (...)