Wyrok Sądu Okręgowego w Sieradzu z dnia 27 września 2017 r., II Ka 182/17

wyrok Sądu Okręgowego w Sieradzu z dnia 27 września 2017 r., II Ka 182/17

Tekst

1 Sygn. akt II Ka 182/17

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 Dnia 27 września 2017 r.

3 Sąd Okręgowy w Sieradzu – II Wydział Karny, w składzie:

4 Przewodniczący

5 -

6 SSO Jacek Klęk

7 Protokolant

8 -

9 sekr. sąd. Patrycja Tokarek

10 przy udziale Prokuratora Prokuratury Rejonowej w Sieradzu Arkadiusza Majewskiego, po rozpoznaniu w dniu 27 IX 2017 r. sprawy: M. R. (1) oskarżonej o czyn z art. 209 § 1 k.k., na skutek apelacji prokuratora od wyroku Sądu Rejonowego w Sieradzu z 29 maja 2017 r. w sprawie II K 207/17,

11 na podstawie art. 437§1 i 2 k.p.k. w zw. z art. 437 pkt. 2 i 3 k.p.k.

12 uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Sieradzu.

13 Sygn. akt II Ka 182/17

14 Sygn. akt II K 207/17 SR Sieradz

Uzasadnienie

15 11 października 2016 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowy

16 w S. zainicjował postępowanie karne przeciwko M. R. (1)

17 składając w Sądzie Rejonowym w Sieradzu doniesienie o przestępstwie uchylania

18 się przez nią od obowiązku alimentacyjnego na rzecz małoletnich O. S.

19 i A. S..

20 W skierowanym do Sądu Rejonowego w Sieradzu akcie oskarżenia

21 zarzucono podejrzanej M. R., że:

22 – w okresie od grudnia 2014 roku do października 2016 roku w S. woj.

23 (...) uporczywie uchylała się od wykonywania ciążącego na niej z mocy

24 ustawy, a skonkretyzowanego Wyrokiem Zaocznym Sądu Rejonowego

25 w S. III Wydział Rodzinny i Nieletnich sygn. akt III RC 246/14

26 obowiązku opieki przez niełożenie na utrzymanie małoletnich synów

27 A. i O. S. reprezentowanych przez prawnego opiekuna

28 D. S., przez co naraziła ich na niemożność zaspokojenia podstawowych

29 potrzeb życiowych,

30 to jest czyn z art. 209§1 k.k.

31 Wyrokiem z dnia 29 maja 2017 roku w sprawie II K 207/17 Sąd

32 Rejonowy w S. uniewinnił oskarżoną M. R. od popełnienia

33 zarzucanego jej czynu, a kosztami postępowania obciążył Skarb Państwa.

34 W ustawowym terminie apelację od wyroku wywiódł Prokurator

35 Prokuratury Rejonowej w Sieradzu zaskarżając orzeczenie na niekorzyść oskarżonej

36 w całości. W oparciu o art. 427§1 i 2 k.p.k. oraz art. 438 pkt 3 k.p.k. orzeczeniu

37 zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych, przez błędną ocenę zgromadzonego

38 w sprawie materiału dowodowego, a polegający na niewłaściwym przyjęciu,

39 iż z uwagi na ciężką sytuację materialną oskarżona nie była w stanie wywiązywać

40 II Ka 182/17 2/12 2017-10-04

41 się z obowiązku alimentacyjnego względem pokrzywdzonych, a zatem jej

42 zachowanie nie nosi cech uporczywości, co miało wpływ na treść wyroku

43 i w rezultacie niesłuszne uniewinnienie oskarżonej M. R. od popełnienia

44 zarzucanego jej czynu, podczas gdy dokonanie trafnej oceny zgromadzonego

45 materiału dowodowego, w szczególności dowodów osobowych w postaci zeznań

46 świadków oraz dowodów nieosobowych w postaci informacji z Powiatowego

47 Urzędu Pracy w S. prowadzą wprost do odmiennego wniosku.

48 Podnosząc powyższe skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego

49 orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

50 W toku rozprawy odwoławczej prokurator poparł apelację i wniosek

51 w niej zawarty. Oskarżona M. R. nie stawiła się pomimo prawidłowego

52 zawiadomienia o terminie rozprawy apelacyjnej.

53 Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

54 Apelacja oskarżyciela publicznego okazała się zasadna czego skutkiem,

55 zwarzywszy brzmienie art. 454 § 1 k.p.k., była konieczność wydania orzeczenia

56 kasatoryjnego przez instancję odwoławczą.

57 W pierwszej kolejności należy podnieść, iż zgromadzony w sprawie

58 II K 207/17 Sądu Rejonowego w Sieradzu materiał dowodowy w istniejącej postaci

59 nie daje podstaw do stwierdzenia, jakoby w sprawie brak było danych

60 dostatecznie uzasadniających uniewinnienie M. R. od popełnienia

61 przestępstwa uporczywego uchylania się od alimentacji na rzecz małoletnich

62 A. i O. S..

63 Wystarczy w tym względzie wskazać na przeprowadzone dowody,

64 z których wynika, że:

65 a) oskarżona miała dochód nie tylko z tytułu świadczenia wychowawczego

66 i alimentów, jak podała w swoich wyjaśnieniach ale również z szeregu

67 zasiłków celowych (k. 22-v),

68 b) oskarżona nie poczyniła żadnych starań w celu podjęcia zatrudnienia o czym

69 świadczy brak rejestracja w Urzędzie Pracy w znacznych odstępach czasu jak

70 również niedopełnienie podstawowych obowiązków wynikających ze statusu

71 osoby bezrobotnej przez co była trzykrotnie skreślana z ewidencji (k. 11);

72 II Ka 182/17 3/12 2017-10-04

73 c) zeznania świadka D. S., która twierdziła, że widywała osobiście

74 oskarżoną spożywającą alkohol w różnych miejsca publicznych, o czym również

75 wielokrotnie słyszała od osób postronnych (k. 70v-71);

76 d) zeznania świadka, która podała że oskarżona nigdy nie przekazała żadnej,

77 nawet mniejszej niż zasądzona kwoty alimentów na rzecz małoletnich;

78 Z powyższego, wbrew stanowiskom Sądu Rejonowego wynika,

79 że istnieją w sprawie dowody wskazujące na fakt, iż oskarżona miała realne

80 możliwości podjęcia zatrudnienia i dochody, którymi mogła się podzielić z dziećmi

81 choćby w minimalnym stopniu.

82 Po pierwsze należy podkreślić, iż oskarżona twierdząc, iż nie

83 ma dochodów faktycznie osiągała je. Co prawda były to dochody incydentalne ale

84 nawet w tym okresach nie przekazywała ona na rzecz synów żadnych pieniędzy.

85 Po drugie oskarżona twierdzi, że całość pieniędzy przeznacza na siebie

86 i najmłodszego syna W. Ł. ponieważ mieszka u krewnej, z którą

87 prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Te okoliczności jednak nie zostały

88 w żaden sposób zbadane przez sąd pierwszej instancji, który nie powziął nawet

89 wiedzy o podstawowych danych osobowych kobiety, a tym samym nie

90 potwierdził w żaden sposób tegoż faktu. Nadto pomimo, iż sąd uznał

91 za wiarygodne zeznania świadka D. S. nie uwzględnił tego, że oskarżona

92 miała pieniądze przeznaczane na spożywany alkohol, a tym samym z przyczyn

93 wyłącznie zależnych od siebie nie łożyła na utrzymanie starszych synów.

94 W kontekście powyższego za oczywiście błędne uznać należy twierdzenia jakoby

95 oskarżona całość dochodu przeznaczała na utrzymanie gospodarstwa domowego

96 i opiekę nad najmłodszym synem. I po trzecie oskarżona nie podejmowała stałego

97 zatrudnienia, co nie zostało przez nią w żaden sposób uargumentowane.

98 Twierdzenie w tych okolicznościach, iż nie doszło do popełnienia

99 przestępstwa jest co najmniej przedwczesne i nieuprawnione. Oskarżona miała

100 dochody ale przede wszystkim nie podejmowała żadnych działań celem podjęcia

101 zatrudnienia mając ku temu realną możliwość. W kontekście tegoż konstatacja

102 Sądu Rejonowego nie wytrzymuje konfrontacji z zasadami logiki, abstrahując już

103 od stanu prawnego. Stanowisko Sądu I instancji oznacza ni mniej, ni więcej to,

104 że osoba niepracująca czy bezrobotna posiadająca dziecko z zasady nie może podjąć

105 II Ka 182/17 4/12 2017-10-04

106 zatrudnienia i uzyskiwać dochodu, co z góry wykluczałoby karalność

107 niealimentacji.

108 Zarzut odwoławczy zasadzający się na poczynieniu przez sąd

109 błędnych ustaleń faktycznych okazał się trafny. Należy zgodzić się ze skarżącym że,

110 Sąd I instancji przedwcześnie uznał, iż zachowanie M.M. R. nie wyczerpało

111 znamion przestępstwa niealimentacji, określonego w art. 209 § 1 k.k. Sąd

112 Rejonowy nie tylko dokonał analizy zebranego materiału dowodowego w sposób

113 wybiórczy ale i bezzasadnie odstąpił od pozyskania dowodów oczywistych.

114 Co za tym idzie nieprawidłowo ustalił, iż w wyniku działania oskarżonej jej starsze

115 dzieci nie zostały narażone na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb

116 życiowych.

117 Przesłanka określona w art. 438 pkt 3 k.p.k., a mianowicie błąd

118 w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia, może wynikać bądź

119 to z niepełności postępowania dowodowego (tzw. błąd „braku”), bądź też

120 z przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów (błąd „dowolności”). Może

121 on więc być wynikiem nieznajomości określonych dowodów lub nieprzestrzegania

122 dyrektyw obowiązujących przy ocenie dowodów (art. 7 k.p.k.), np. błąd logiczny

123 w rozumowaniu, zlekceważenie niektórych dowodów, danie wiary dowodom

124 nieprzekonującym, bezpodstawne pominięcie określonych twierdzeń

125 dowodowych, oparcie się na faktach w istocie nieudowodnionych itd.

126 (T. G., Kodeks postępowania karnego. Komentarz Z., 2003

127 Wydanie: III t. 5-10 do art. 438).

128 Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika

129 wprawdzie, iż w okresach od 31 sierpnia 2006 r. do 16 listopada 2006 r., następnie

130 od 05 stycznia 2012 r. do 15 marca 2012 r. oraz od 19 listopada 2012 r. do 12 grudnia

131 2013 r., oskarżona zarejestrowana była w Powiatowym Urzędzie Pracy w S.

132 jako bezrobotna (w tym dwukrotnie bez prawa do zasiłku) jednak były to okresy

133 nie objęte zarzutem. Niemniej jednak nie można tracić z pola widzenia tego, iż jak

134 wynika z pisma nadesłanego przez Powiatowy Urząd Pracy w S. oskarżona

135 każdorazowo była skreślana z ewidencji bezrobotnych z uwagi

136 na nieusprawiedliwione niestawiennictwo w wyznaczonym terminie w urzędzie

137 (k. 11), czyli niedopełnienia przez nią podstawowych obowiązków. Sąd Rejonowy

138 powyższą okoliczność zdezawuował. Jednocześnie nie poczynił ustaleń

139 II Ka 182/17 5/12 2017-10-04

140 co spowodowało niestawiennictwo oskarżonej w Urzędzie Pracy a tym samym

141 czym w tym czasie oskarżona się zajmowała lub gdzie przebywała. Powyższe

142 ustalenia mogły doprowadzić na przykład od ustalenia dodatkowych źródeł

143 dochodów oskarżonej. Nie można też przyjąć, że sytuacja finansowa M. R.

144 jest spowodowana jej sytuacją rodzinną i koniecznością opieki nad małoletnim

145 dzieckiem z kolejnego związku, bowiem jak wynika z materiału dowodowego jej

146 postawa już w latach ubiegłych nie wskazywała na chęć podjęcia jakiegokolwiek

147 zatrudnienia a jedynie uzyskanie korzyści majątkowej z przestępstwa (karta karna

148 k. 33-v). Wobec powyższego należało zweryfikować prawdziwość wyjaśnień

149 oskarżonej, która nie kwestionowała ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego

150 i nie wywiązywania się z jego rygorów usprawiedliwiając to swoją sytuacją

151 rodzinną – czego sąd zaniechał błędnie uznając, iż obecność oskarżonej

152 na rozprawie nie jest konieczna.

153 W tym miejscu podnieść należy, iż Sąd I instancji winien był

154 wykazać inicjatywę dowodową w zakresie potwierdzenia rzekomo trudnej sytuacji

155 materialnej oskarżonej. Z wyjaśnień M. R. wynika, że była i jest ona osobą

156 niepracującą, nie posiada żadnego majątku i samotnie wychowuje najmłodszego

157 syna W. Ł.. Jak twierdziła mieszka u krewnej, jednak prowadzi

158 odrębne gospodarstwo domowe. Nie można jednak tracić z pola widzenia tego,

159 iż rolą oskarżonej mającej świadomość obowiązku alimentacyjnego jest

160 podejmowanie starań i kierowanie swoim życiem zawodowym, tak aby móc

161 czynić zadość wszystkim ciążącym na niej zobowiązaniom. Oskarżona jako rodzic

162 winna podzielić się z dziećmi nawet najskromniejszym osiągniętym dochodem,

163 a tego – w odniesieniu do starszych synów – nigdy nie uczyniła – nawet

164 w kwotach niższych niż zasądzone już symboliczne alimenty. Należy w pełni

165 zgodzić się ze skarżącym, że podnoszona przez sąd meriti argumentacja,

166 iż oskarżona nie miała możliwości zarobkowania z uwagi na opiekę nad małym

167 dzieckiem zdają się być pochopne. Sam fakt przyznania finansowej pomocy

168 instytucjonalnej, jak to przyjął sąd I instancji, nie stanowi o złej kondycji

169 materialnej wnioskodawcy. Co więcej, brak jest w aktach informacji jakoby przed

170 przyznaniem zasiłków socjalnych oskarżonej, pracownik socjalny przeprowadzał

171 wywiad o sytuacji materialnej jej rodziny, na co powołuje się w uzasadnieniu

172 wyroku sąd I instancji. Z doświadczenia życiowego wynika, że większość zasiłków

173 II Ka 182/17 6/12 2017-10-04

174 przyznawana jest jedynie na podstawie oświadczeń i zaświadczeń. Podobnie nie

175 zrozumiałym dla Sądu Odwoławczego jest fakt usprawiedliwiania przez Sąd

176 Rejonowy nie podejmowania pracy przez M. R. z uwagi na brak dziennej

177 opieki nad małoletnim, w sytuacji gdy placówki edukacyjno-wychowawcze

178 przyjmują dzieci od 3 roku życia, a oskarżona w żaden sposób nie wykazała jakoby

179 zapisała swoje czteroletnie dziecko do takiej placówki i nie zostało ono

180 przyjęte. Pogłębiając dalej powyższe rozważania należy również podnieść,

181 że z doświadczenia życiowego wynika, iż z uwagi na trudną sytuację materialną,

182 rodzic może złożyć wniosek o dofinansowanie a nawet całkowite zwolnienie

183 z opłat w placówce przedszkolnej. Powyższe jednoznacznie prowadzi do wniosku,

184 że ustalenia poczynione przez sąd I instancji są pozbawione logiki, sprzeczne

185 z zebranym materiałem dowodowym, jak i doświadczeniem życiowym ale przede

186 wszystkim zostały oparte na faktach w istocie nieudowodnionych.

187 Nie bez znaczenia pozostaje także brak wyjaśnienia przez sąd

188 z jakiego powodu M. R. będąc osobą niepracującą nie znalazła pracy

189 a zarejestrowana jako osoba bezrobotna nie przestrzegała rygorów wynikających

190 z otrzymania statusu osoby bezrobotnej, przez co nie otrzymała żadnej oferty pracy

191 a w konsekwencji została trzykrotnie skreślona z ewidencji. Ponieważ powód

192 skreślenia był tożsamy należało przyjąć, że zachowanie oskarżonej było w pełni

193 świadome. Podnoszone przez sąd I instancji twierdzenia, o trudnościach

194 w podjęciu pracy z uwagi na opiekę nad małym dzieckiem nie zostały w żaden

195 sposób udowodnione, wręcz przeciwnie skoro widywano M. R. w różnych

196 miejscach spożywającą alkohol oznacza, że miała ona realne możliwości

197 wygospodarowania wolnego czasu na podjęcie zatrudnienia, a tym samym

198 zapewniania zastępczej opieki najmłodszemu dziecku. Tym bardziej, że oskarżona

199 miała świadomość tego, iż poza synem W. ma na utrzymaniu jeszcze dwóch

200 synów z poprzedniego związku i znała wysokość ustalonych na ich rzecz

201 alimentów. Wyjaśnienia oskarżonej, w szczególności to, iż nie przekazywała

202 pieniędzy dzieciom, gdyż ich nie miała, w świetle zgromadzonych dowodów,

203 niesłusznie zostały ocenione przez Sąd I instancji jako wiarygodne. Twierdzenia

204 oskarżonej mające na celu umniejszanie swojej odpowiedzialności w żaden sposób

205 nie mogą prowadzić do wniosku, że brak zatrudnienia zwalnia automatycznie

206 z obowiązku regulowania należności alimentacyjnych.

207 II Ka 182/17 7/12 2017-10-04

208 Nie sposób także zaaprobować stanowiska sądu, iż przekazywane

209 dzieciom prezenty w postaci słodyczy i wody oraz spotkania oskarżonej z synami

210 co dwa tygodnie w ramach ustalonych sądownie kontaktów winno być uznane

211 za częściową realizację jej obowiązku alimentacyjnego, a tym samym skutkujące

212 uznaniem braku przesłanki uporczywego uchylania się od alimentacji.

213 Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż faktycznie

214 oskarżona na spotkania przynosiła dzieciom lizaki, jajka K., kilka wyliczonych

215 cukierków czy butelkę wody, nie można jednak uznać tego rodzaju prezentów

216 za substytut realizacji jej obowiązku alimentacyjnego. Zapewnienie opieki jak też

217 wyżywienia podczas wspólnych kontaktów jest realizowaniem przez oskarżoną

218 obowiązku alimentacyjnego, jednakże było czynione przez nią w tak minimalnym

219 zakresie, iż nie sposób jest utożsamiać je z jego spełnieniem. Z zeznań świadka

220 D. S. wynika, iż spotkania matki z chłopcami odbywały się jedynie u niej

221 w domu i zawsze w obecności najmłodszego syna oskarżonej. Zatem to na D.

222 S. spoczywa cały ciężar wychowywania i utrzymania dzieci. Babka ojczysta

223 chłopców na co dzień zapewnia im wyżywienie, ubrania, kosmetyki, zabawki jak

224 również pokrywa koszty leczenia i wyjazdów. Udział oskarżonej w wychowaniu

225 małoletnich oraz zaspokajaniu ich usprawiedliwionych potrzeb należało, zatem

226 ocenić jako pomijalny.

227 Prawidłowo Sąd Rejonowy uznał że zgodnie z utrwaloną linią

228 orzecznictwa przez „uporczywość” rozumie się zachowanie długotrwałe,

229 powtarzalne, nacechowane złą wolą i nieustępliwością (wyrok Sądu Najwyższego

230 z dnia 27 lutego 1996 r., II KRN 200/95, Orz. Prok. i Pr. 1996, nr 10 oraz

231 postanowienie Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 13 grudnia 2000 r., II AKz

232 289/00, KZS 2000, z. 12, poz. 28). W świetle zgromadzonego materiału

233 dowodowego nie można jednak zgodzić się z tym, że w kontekście powyższego

234 M. R. swoim zachowaniem nie wyczerpała znamion przestępstwa

235 niealimentacji, bowiem nie regulowała ona alimentów z uwagi na trudną sytuację

236 życiową spowodowaną realną niemożnością podjęcia jakiegokolwiek zatrudnienia.

237 W związku z tym podkreślić należy, że przestępstwo niealimentacji popełnia ten,

238 kto uporczywie uchyla się od wykonania ciążącego na nim z mocy ustawy lub

239 orzeczenia sądowego obowiązku opieki przez niełożenie na utrzymanie osoby

240 najbliższej lub innej osoby i przez to naraża ją na niemożność zaspokojenia

241 II Ka 182/17 8/12 2017-10-04

242 podstawowych potrzeb życiowych. Zaprezentowany kontekst normatywny

243 sprawia, iż aktywność dowodowa Sądu w pierwszym rzędzie winna skupić się

244 na zbadaniu, czy zaistniał skutek w postaci narażenia na niemożność zaspokojenia

245 podstawowych potrzeb życiowych. Zaspokojenie tychże potrzeb oznacza natomiast

246 dostarczenie środków materialnych koniecznych nie tylko do utrzymania, ale

247 również do uzyskania niezbędnego wykształcenia i korzystania z dóbr

248 kulturalnych. Niezbędne jest tym samym nie tylko zabezpieczenie minimum

249 egzystencji w postaci środków przeznaczonych na utrzymanie i wykształcenie

250 dziecka, lecz także stworzenie mu warunków umożliwiających zaspokojenie

251 potrzeb wyższego rzędu, istotnych dla kształtowania jego osobowości i nawyków

252 kulturalnych (vide M. S., Komentarz do art. 209 Kodeksu karnego, (w:) A.

253 Z. (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Tom II. Komentarz do <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19970880553" title="Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz. U. z 1997 r. Nr 88, poz. 553 (art. 117;art. 118;art. 119;art. 120;art. 121;art. 122;art. 123;art. 124;art. 125;art. 126;art. 127;art. 128;art. 129;art. 130;art. 131;art. 132;art. 133;art. 134;art. 135;art. 136;art. 137;art. 138;art. 139;art. 140;art. 141;art. 142;art. 143;art. 144;art. 145;art. 146;art. 147;art. 148;art. 149;art. 150;art. 151;art. 152;art. 153;art. 154;art. 155;art. 156;art. 157;art. 158;art. 159;art. 160;art. 161;art. 162;art. 163;art. 164;art. 165;art. 166;art. 167;art. 168;art. 169;art. 170;art. 171;art. 172;art. 173;art. 174;art. 175;art. 176;art. 177;art. 178;art. 179;art. 180;art. 181;art. 182;art. 183;art. 184;art. 185;art. 186;art. 187;art. 188;art. 189;art. 190;art. 191;art. 192;art. 193;art. 194;art. 195;art. 196;art. 197;art. 198;art. 199;art. 200;art. 201;art. 202;art. 203;art. 204;art. 205;art. 206;art. 207;art. 208;art. 209;art. 210;art. 211;art. 212;art. 213;art. 214;art. 215;art. 216;art. 217)">art. 117- 277 k.k.,

254 Z. 2006, teza 16.). W tym stanie rzeczy Sąd Rejonowy winien uwzględnić

255 jako fakty powszechnie znane, typowe dla dzieci w tym wieku potrzeby, w tym

256 konieczność zapewnienia nie tylko niezbędnych dla życia codziennego

257 przedmiotów, min. odzieży, kosmetyków czy pomocy naukowych, lecz również

258 środków niezbędnych dla uczestniczenia w życiu kulturalnym środowiska,

259 w którym uprawnieni funkcjonują. Czyniąc ustalenia w przedmiotowej materii,

260 Sąd I instancji powinien mieć na uwadze, iż fakt zaspakajania podstawowych

261 potrzeb życiowych uprawnionego kosztem znacznego wysiłku osoby

262 współzobowiązanej do alimentacji, albo przez inne osoby nie zobowiązane, a także

263 z funduszu alimentacyjnego, nie wyłącza ustawowego znamienia narażenia

264 na niemożność zaspokojenia tych potrzeb (vide wyrok Sądu Najwyższego z 27

265 marca 1987 r., V KRN 54/87, LEX nr 17801).

266 W razie ustalenia, iż w stosunku do małoletnich O.

267 i A. możliwym jest zaistnienie skutku w postaci braku możliwości

268 zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych Sąd Rejonowy winien podjąć

269 aktywność dowodową zmierzającą do ustalenia, czy sytuacja takowa stanowi efekt

270 uporczywego uchylenia się przez oskarżoną od obowiązku alimentacyjnego (por.

271 postanowienie Sądu Najwyższego z 10 grudnia 2014 r., III KK 388/14, LEX

272 nr (...)). Wobec okoliczności, iż w pojęciu „uchyla się” mieści się negatywny

273 stosunek psychiczny osoby zobowiązanej do wykonania nałożonego na nią

274 obowiązku, który sprawia, że mimo obiektywnej możliwości jego wykonania,

275 II Ka 182/17 9/12 2017-10-04

276 sprawca obowiązku tego nie wypełnia, gdyż wypełnić go nie chce lub też

277 zlekceważył obowiązek nałożony wyrokiem (vide postanowienie Sądu

278 Najwyższego z 17 kwietnia 1996 r., II KRN 204/96, LEX nr 26252), Sąd I instancji

279 winien przede wszystkim dążyć do ustalenia, jaka była sytuacja majątkowa

280 oskarżonej i z czego ona wynika. Rzeczona sytuacja winna zostać poddana badaniu

281 pod kątem możliwości przeznaczenia chociaż części dochodów na spłatę

282 alimentów. Sąd Rejonowy winien także poddać analizie możliwość osiągania przez

283 oskarżoną w okresie objętym zarzutem dochodów (vide wyrok Sądu Apelacyjnego

284 w Ł. z 18 stycznia 2001 r., II AKa 241/00, LEX nr 54979). Sąd II instancji zwraca

285 zatem uwagę iż sąd meriti w celu ustalenia czy oskarżona swoim zachowaniem nie

286 naraziła synów na niemożność zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych

287 winien był wykazać się dalece idącą inicjatywą dowodową. Jej ostateczny efekt

288 pozwoli dopiero na poczynienie niebudzących wątpliwości ustaleń faktycznych.

289 Uporczywe uchylanie się przez M. R. od ciążącego na niej względem synów

290 obowiązku alimentacyjnego spowodowało bowiem, iż D. S. zmuszona

291 była do korzystania z pomocy funduszu alimentacyjnego oraz ograniczenia

292 własnych potrzeb. Sytuacja ta jest o tyle ewoluująca, że w kwietniu 2017 roku

293 zmarł mąż D. S., a co za tym idzie jej dochody uległy uszczupleniu.

294 W związku z tym koniecznym jest rozważenie przesłuchania w charakterze

295 świadków nie tylko krewnej zamieszkałej wraz z oskarżoną, lecz również osób stale

296 przebywających w jej sąsiedztwie. Jak podkreślano już wyżej, niezbędne dane

297 tychże ewentualnych świadków mogą zostać pozyskane w drodze wywiadu

298 kuratorskiego jak i w ramach czynności zleconych policji w trybie art. 15 k.p.k.

299 Nadto przeanalizować należało czy w kontekście zeznań D.

300 S., z których wynika, że oskarżona nigdy nie uiściła żadnej kwoty tytułem

301 alimentów na rzecz małoletnich uchylanie się od alimentacji oskarżonej było

302 długotrwałe i powtarzalne oraz nacechowane złą wolą i nieustępliwością. W tym

303 zakresie sąd nie poczynił dogłębnej analizy materiału dowodowego zebranego

304 w toku postępowania, z którego wynika że pomimo braku pracy oskarżona nie

305 podejmowała żadnych działań w celu zmiany tego stanu. Fakt zarejestrowania się

306 w Urzędzie Pracy i uzyskania statusu osoby bezrobotnej nie świadczy jeszcze

307 o chęci podjęcia zatrudnienia, a w przypadku oskarżonej wręcz przeciwnie –

308 poprzez okoliczności skreślenia z ewidencji – wskazuje na pozorność podejmowania

309 II Ka 182/17 10/12 2017-10-04

310 jej działań (krótkie okresy wpisania do ewidencji osób bezrobotnych). Co więcej

311 w ustaleniach sądu meriti zabrakło wyjaśnienia przyczyny, która spowodowała,

312 że od chwili ostatniego skreślenia z ewidencji osób bezrobotnych w grudniu 2013

313 roku oskarżona nie podjęła kolejnych prób rejestracji w Urzędzie Pracy, czy

314 znalezienia zatrudnienia na własną rękę.

315 Reasumując, Sąd Odwoławczy podziela rozważania poczynione przez

316 prokuratora w środku zaskarżenia jakby w sprawie niniejszej sąd orzekający

317 w I instancji dopuścił się błędu w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę

318 orzeczenia, który mógł mieć wpływ na treść orzeczenia, a który to błąd stanowił

319 względną podstawę odwoławczą. Bez wątpienia Sąd Rejonowy orzekający

320 w sprawie oskarżonej dopuścił się naruszenia zasady obiektywizmu, a to w ten

321 sposób, że nie zbadał dogłębnie i nie uwzględnił okoliczności przemawiających

322 także na niekorzyść oskarżonej. W następstwie naruszenia art. 4 k.p.k.

323 sprowadzającego się do koncentracji materiału dowodowego wyłącznie na korzyść

324 oskarżonej sąd, który pominął dowody przemawiające na jej niekorzyść uchybił

325 zasadzie swobodnej oceny dowodów albowiem choć kształtował swoje

326 przekonanie na podstawie wybiórczo przeprowadzonych dowodów to nie

327 kształtował tego przekonania na podstawie wszelkich możliwych

328 do przeprowadzenia dowodów, takich jak przesłuchanie krewnej zamieszkującej

329 wspólnie z oskarżoną na okoliczność dochodów przez nią uzyskiwanych jak też

330 kosztów prowadzenia i utrzymania gospodarstwa domowego, ustalenia przyczyn

331 niepodjęcia przez oskarżoną pracy oraz zapewnienia dziennej opieki małoletniemu

332 W. Ł. w okresie wykonywania przez oskarżoną prac

333 dorywczych, spożywania alkoholu czy spotkań towarzyskich. Zaś całokształt ów

334 wybiórczo zgromadzonego materiału dowodowego Sąd I instancji ocenił dowolnie

335 nie zaś swobodnie. To wszystko nastąpiło przy tym z uchybieniem art. 9 § 1 k.p.k.

336 albowiem sąd pominął tak ważkie dla postępowania czynności, które winien był

337 przeprowadzić z urzędu zamiast przyjmować za postawę orzeczenia okoliczności

338 nieudowodnione przez oskarżoną, jak chociażby fakt braku możliwości

339 zapewnienia opieki dla syna W. czy brak możliwości zarobkowania.

340 Z dotychczas zgromadzonego materiału dowodowego wynika,

341 iż zarówno oskarżona, jak i jej syn W. cieszą się dobrym zdrowiem. To może

342 II Ka 182/17 11/12 2017-10-04

343 sugerować, że oskarżona miała możliwość podjęcia pracy i jednocześnie

344 zapewnienia dziennej opieki nad dzieckiem poprzez umieszczenie w żłobku czy

345 wynajęcie piastunki (do 3 roku życia) czy przedszkolu (od 3 roku życia). Rzecz

346 sprowadza się wyłącznie do woli podjęcia pracy – zwłaszcza jeśli ma się

347 przygotowanie zawodowe takie jak oskarżona. I zamieszkuje się

348 ze spokrewnionymi dorosłymi osobami. Oskarżona zdaje się niepamiętań

349 że ma troje dzieci, które winna traktować tak samo i zapewnić im takie

350 same warunki. Fakt, iż łoży na utrzymane W. przy zupełnym

351 zlekceważeniu potrzeb starszych synów wydaje się nie do pogodzenia

352 ze stanowiskiem jakoby lekceważeniu obowiązku łożenia na starsze dzieci nie

353 towarzyszył negatywny stosunek psychiczny oskarżonej do wykonania

354 nałożonego na nią obowiązku, który sprawia, że mimo obiektywnej możliwości

355 jego wykonania, obowiązku tego nie wypełnia, gdyż wypełnić nie chce

356 lekceważąc obowiązek nałożony wyrokiem.

357 W ocenie Sądu Okręgowego, ujawnione w sprawie dowody, zarówno

358 osobowe źródła dowodowe jak też dowody z dokumentów stanowiące podstawę

359 czynionych ustaleń faktycznych nie mogą prowadzić do jednoznacznych wniosków

360 o braku sprawstwa i winy oskarżonej. Sąd I instancji oparł swoje ustalenia

361 faktyczne w głównej mierze na wyjaśnieniach oskarżonej, które nie tyle nie

362 znalazły potwierdzenie w zeznaniach świadka D. S. i nieosobowym

363 materiale dowodowym ale były z nimi wręcz sprzeczne. Co więcej sąd

364 w pisemnych motywach uzasadnienia dokonaną przez siebie ocenę dowodów

365 umniejszenia odpowiedzialność oskarżonej i usprawiedliwia jej sytuację

366 materialną niczym niepopartymi tezami. Nie można w tym miejscu pominąć,

367 że M. R. nadal nie wyciągnęła ze swojego zachowania żadnych wniosków

368 i nadal lekceważy spoczywający na niej obowiązek alimentacyjny. Warto wskazać,

369 iż oskarżona nie stawiła się dobrowolnie na wezwanie w dochodzeniu,

370 co spowodowało konieczność jej przymusowego zatrzymania i doprowadzenia.

371 Oskarżona pomimo wiedzy o toczącym się przeciwko niej postępowaniu nie

372 stawiła się również na rozprawę, zarówno przed Sądem Rejonowym jak i Sądem

373 Okręgowym. Powyższe jednoznacznie wskazuje na jej lekceważący stosunek

374 do wydawanych orzeczeń, jak i brak zainteresowania wynikiem postępowania,

375 co może prowadzić do wniosku, iż jest ona przekonana o swojej bezkarności.

376 II Ka 182/17 12/12 2017-10-04

377 Stwierdzenie zasadności zarzutu podniesionego w apelacji jest tego

378 rodzaju, iż z całą pewnością można uznać, że mogło mieć ono wpływ na treść

379 orzeczenia. Czynności niezbędne do wykonania dotyczą istoty sprawy, a Sądowi

380 Odwoławczemu postępowania w tym zakresie prowadzić nie wolno, nadto

381 wymagają one przeprowadzenia przewodu sądowego w istotnej części. Usunięcie

382 przedstawionych wyżej braków postępowania dowodowego umożliwi Sądowi

383 Rejonowemu należytą rekonstrukcję stanu faktycznego, a w konsekwencji także

384 możliwość dokonania jego oceny w perspektywie realizacji znamion czynu z art.

385 209 § 1 k.k.

386 Ponownie rozpoznając sprawę Sąd Rejonowy uwzględni to, iż w sprawie

387 udział oskarżonej w rozprawie jest konieczny. Oczywiście oskarżona nie

388 ma obowiązku wyjaśniać czy odpowiadać na pytania jednak należy podjąć próbę

389 ustalenia w oparciu o ten najprostszy wszak dowód z kim mieszka, i tę osobę

390 przesłuchać na okoliczność zweryfikowania dochodów oskarżonej w okresie

391 objętym zarzutem, tego w jaki sposób zapewniała ona wówczas opiekę dziecku

392 podejmując się wykonania prac dorywczych. Dane współzamieszkującej

393 z oskarżoną można ustalić także zlecając, w trybie art. 15 k.p.k., stosowne czynności

394 policji. Należy rozważyć wystąpienie do Zespołu (...)

395 celem przedstawienia akt dotyczących wykonywania władzy rodzicielskiej przez

396 M.M. R. w okresie zarzutu. Te mogą bowiem dostarczyć informacji o rzeczywistej

397 sytuacji oskarżonej – w tym pozwolić na zweryfikowanie nie tylko tego, czy

398 nadużywała ona alkoholu, dysponowała środkami na zakup dla siebie nowych

399 ubrań, a także i tego w jaki sposób zapewniała opiekę W. w okresie

400 wykonywani prac dorywczych. Należy przy tym pamiętać o zakazie z art. 174 k.p.k.

401 i o tym, że wywiady kuratorskie to inf. o dowodzie.