Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2001 r., V KKN 3/01

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 2 marca 2001 r., V KKN 3/01

Tekst

1 WYROK Z DNIA 2 MARCA 2001 R.

2 V KKN 3/01

3 1. Zasada sformułowana w art. 118 k.p.k. odnosi się nie tylko do czynności procesowych stron, ale także i czynności innych uczestników postępowania, w tym podmiotów określonych w art. 521 k.p.k., a nawet do czynności organów postępowania.

4 2. Przez „uchylenie prawomocnego rozstrzygnięcia” – w rozumieniu art. 45 § 2 kodeksu wykroczeń po nowelizacji wprowadzonej ustawą z dnia 28 sierpnia 1998 r. – rozumieć należy zarówno uchylenie rozstrzygnięcia kolegium w trybie określonym w art. 515 k.p.k., jak i uchylenie prawomocnego wyroku sądu w sprawie o wykroczenie w trybie kasacji.

5 Przewodniczący: sędzia SN S. Zabłocki (sprawozdawca).

6 Sędziowie SN: J. Sobczak, J. Szewczyk.

7 Prokuratur Prokuratury Krajowej: B. Drozdowska.

8 Sąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 2 marca 2001 r., sprawy Włodzimierza C. skazanego z art. 283 § 2 pkt 1 oraz art. 283 § 1 k.p. z powodu kasacji, wniesionej – na podstawie art. 521 k.p.k. – przez Rzecznika Praw Obywatelskich na korzyść Włodzimierza C. od wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia 13 marca 2000 r.,

9 u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części utrzymującej w mocy skazanie Włodzimierza C. za popełnienie wykroczeń określonych w art. 283 § 2 pkt 1 k.p. i w art. 283 § 1 k.p. oraz w części rozstrzygającej o kosztach postępo- 2

10 wania i w tym zakresie przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu w S. do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

11 Orzeczeniem Kolegium ds. Wykroczeń przy Sądzie Rejonowym w S.

12 z dnia 26 stycznia 2000 r. – Włodzimierz C. uznany został winnym tego, że: - do dnia 2 marca 1999 r. jako dyrektor zakładu produkcyjnego nie powiadomił na piśmie właściwego Państwowego Inspektora Pracy o danych jakie winny być zawarte w rejestrze czynników rakotwórczych, tj. wykroczenia z art. 283 § 2 pkt 1 k.p.,

13 - nie wypłacił 25 pracownikom zakładu w D. wynagrodzenia za pracę w styczniu i lutym 1999 r., tj. wykroczenia z art. 282 § 1 pkt 1 k.p., - nie przeprowadził badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy, tj. wykroczenia z art. 283 § 1 k.p.

14 Za tak opisane czyny Kolegium wymierzyło Włodzimierzowi C. karę 700 zł grzywny.

15 Od niniejszego orzeczenia Włodzimierz C. złożył odwołanie, po rozpoznaniu którego wyrokiem z dnia 13 marca 2000 r. – 5/00 Sąd Rejonowy w S. zmienił zaskarżone orzeczenie w ten sposób, że uniewinnił oskarżonego od popełnienia wykroczenia określonego w art. 282 § 1 pkt 1 k.p. Jednocześnie sąd uznał, iż popełnił on pozostałe wykroczenia i wymierzoną przez Kolegium ds. Wykroczeń grzywnę obniżył do kwoty 500 zł – w pozostałej części zaskarżone orzeczenie utrzymał w mocy.

16 Od prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w S. z dnia 13 marca 2000 r., zmieniającego częściowo orzeczenie Kolegium ds. Wykroczeń przy Sądzie Rejonowym w S. z dnia 26 stycznia 2000 r., kasację wniósł – na podstawie art. 521 k.p.k. – Rzecznik Praw Obywatelskich.

17 3

18 Autor skargi kasacyjnej zaskarżył powyższy wyrok – cyt. „... w całości na korzyść Włodzimierza C.” i powołując się na przepis art. 523 § 1 k.p.k. orzeczeniu temu zarzucił „rażące naruszenie prawa procesowego, a mianowicie art. 512 § 4 k.p.k., polegające na odstąpieniu przez sąd od wezwania i przesłuchania na rozprawie odwoławczej świadków zawnioskowanych przez oskarżonego, co mogło mieć istotny wpływ na treść orzeczenia”. W konsekwencji, Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o – cyt. „... uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w S. do ponownego rozpoznania”.

19 Rozpoznając niniejszą sprawę Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

20 Kasacja jest w znacznej części zasadna i w konsekwencji należało ją – w odniesieniu do tej części wyroku, która utrzymywała w mocy orzeczenie Kolegium ds. Wykroczeń – uwzględnić, podzielając zasadność zarzutu sformułowanego przez RPO we wniesionej skardze.

21 Na wstępie należy jednak wyjaśnić, dlaczego po części skarga ta została skonstruowana wadliwie, jest wewnętrznie sprzeczna i w konsekwencji nie mógł być uwzględniony jej wniosek końcowy w takiej formie, w jakiej zgłoszony został w petitum kasacji.

22 Otóż Kolegium ds. Wykroczeń skazało Włodzimierza C. za trzy pozostające w zbiegu realnym wykroczenia, wymierzając mu karę na podstawie przepisu najsurowszego, tj. na podstawie art. 283 § 1 k.p.

23 Wprawdzie formuła, jakiej użyto w orzeczeniu Kolegium ds. Wykroczeń może nasuwać wątpliwości, czy organ ten nie utożsamił instytucji realnego zbiegu wykroczeń (art. 9 § 2 k.w.) ze zbiegiem przepisów ustawy (art. 9 § 1 k.w.), tym niemniej opis czynów, z których każdy z osobna stanowi różne wykroczenia, nie pozostawia wątpliwości, iż nie może być w sprawie niniejszej mowy o konstrukcji określonej w art. 9 § 1 k.w. Także i uzasadnienie wyroku Sądu Rejonowego wskazuje na to, iż rozróżnienie instytucji określonej w art. 9 § 1 k.w. od instytucji określonej w art. 9 § 2 4

24 k.w. również i temu organowi sprawiało niejaki kłopot. Z jednej bowiem strony brak w tym uzasadnieniu wyraźnego stwierdzenia, iż Kolegium błędnie odwołało się w treści swego orzeczenia do art. 9 § 1 k.w., z drugiej zaś strony sąd słusznie mówi o „zarzutach” (nie zaś o „zarzucie”) i wyraźnie uniewinnia Włodzimierza C. od „drugiego z zarzutów postawionych obwinionemu”, nie zaś jedynie eliminuje z opisu czynu i podstawy skazania elementy konstytutywne dla wykroczenia stypizowanego w art. 282 § 1 pkt 1 k.p. Zatem przyjąć należy, że Włodzimierz C. został prawomocnie uniewinniony od popełnienia wykroczenia z art. 282 § 1 pkt 1 k.p. Konsekwencje powyższych ustaleń powinny zaś być następujące:

25 - skoro Rzecznik Praw Obywatelskich wyraźnie określił kierunek skargi kasacyjnej, jako środek wniesiony na korzyść Włodzimierza C., nie powinien był – przy braku nadto kwestionowania podstawy prawnej wydania przez Sąd Rejonowy wyroku uniewinniającego w zakresie czynu stypizowanego w art. 282 § 1 pkt 2 k.p. – ustalać pola zaskarżenia tego wyroku w taki sposób, w jaki to werbalnie uczynił, a mianowicie „w całości”; - przy wniesieniu środka zaskarżenia na korzyść Włodzimierza C. nie powinien był wnosić o uchylenie całego wyroku Sądu Rejonowego w Strzelcach Krajeńskich i o przekazanie sprawy w pełnym zakresie do ponownego rozpoznania, a jedynie w części skazującej obwinionego za czyny określone w art. 283 § 2 pkt 1 k.p. oraz w art. 283 § 1 k.p. Uchylenie tegoż wyroku w całości, a więc również w zakresie objętym wstępną częścią pkt 1 części dyspozytywnej wyroku, stanowiłoby bowiem orzeczenie jawnie niekorzystne dla obwinionego, a więc orzeczenie niezgodne z wytyczonym kierunkiem nadzwyczajnego środka odwoławczego, wniesionego przez RPO.

26 Jednocześnie nie można było przyjąć, iż RPO nie miał gravamen w zaskarżeniu całości wyroku Sądu Rejonowego. Czym innym jest bowiem gravamen, a czym innym wytyczenie kierunku wnoszonego środka zaskar- 5

27 żenia. W konsekwencji nie można było przyjąć, iż kasacja RPO jest w określonym zakresie niedopuszczalna i pozostawić ją w tej części bez rozpoznania. Opisana wyżej wewnętrzna sprzeczność skargi kasacyjnej nie świadczy również o dającej się wyraźnie wyodrębnić niezasadności, w określonej części, sformułowanego w niej zarzutu, tym bardziej, iż podniesione w kasacji uchybienie przepisom postępowania, z uwagi na jego charakter, w jednakowym stopniu rzutować mogło na całość wyroku, zarówno w części skazującej, jak i uniewinniającej. Z tego ostatniego powodu niezasadne byłoby, z kolei, oddalenie kasacji w wydzielonej części. Dostrzegając wszystkie powyższe uwarunkowania nie można jednak przejść do porządku dziennego nad tym, iżby kasacja wniesiona wyraźnie jedynie na korzyść oskarżonego mogła wywrzeć w jakimkolwiek zakresie skutki dla niego niekorzystne. Jedynym wyjściem z opisanej wyżej szeroko konfiguracji procesowej było przyjęcie założenia, iż w rzeczywistości, wbrew werbalnej deklaracji zawartej w tzw. petitum skargi, RPO zaskarżył wyrok Sądu Rejonowego wyłącznie w części skazującej za dwa wykroczenia, tj. dokonanie oceny tej czynności procesowej, jaką było wniesienie kasacji, na podstawie wszystkich istotnych elementów złożonego oświadczenia, a przede wszystkim elementu wytyczającego kierunek zaskarżenia. Skoro zaś ów kierunek zaskarżenia został określony „na korzyść Włodzimierza C.” należało przyjąć, iż wyrok w istocie rzeczy wcale nie został zaskarżony „w całości”, a jedynie w części skazującej. Zasada sformułowana w art. 118 k.p.k. odnosi się nie tylko do czynności procesowych stron, ale także i czynności innych uczestników postępowania, w tym podmiotów określonych w art. 521 k.p.k., a nawet do czynności organów postępowania. Na koniec tego fragmentu rozważań należy jednak podkreślić, iż kasacje wnoszone przez podmioty „kwalifikowane”, określone w art. 521 k.p.k., powinny być konstruowane z takim stopniem precyzji, aby sąd kasacyjny nie był zmuszony, przy „odkodowywaniu” ich rzeczywistej treści, uciekać się do dyrektyw in- 6

28 terpretacyjnych określonych w art. 118 k.p.k. i w drodze żmudnych poszukiwań dociekać rzeczywistych intencji autora skargi.

29 Po ustaleniu – zgodnego z intencjami autora skargi kasacyjnej – pola zaskarżenia, kasację RPO należało uwzględnić. Orzeczenie sądu zapadło, istotnie z rażącym naruszeniem art. 512 § 4 k.p.k. polegającym na tym, że Sąd Rejonowy w S. odstąpił od wezwania i przesłuchania na rozprawie odwoławczej świadków, którzy zostali zawnioskowani przez oskarżonego, co mogło mieć istotny wpływ na treść orzeczenia.

30 Mianowicie, składając sprzeciw od nakazu karnego Kolegium ds.

31 Wykroczeń przy Sądzie Rejonowym w S. z dnia 26 marca 1999 roku Włodzimierz C. wniósł o przesłuchanie w charakterze świadków: Elżbiety P., Edyty P., Norberta Ś., Zbigniewa S. i Pawła P., które to osoby miały złożyć zeznania dotyczące kwestii odpowiedzialności pracowników Spółki oraz podlegającego jej zakładu w D. w zakresie nadzoru nad przestrzeganiem przepisów bhp i p.poż., w okresie tak przed jak i po zatrudnieniu w tym zakładzie Włodzimierza C., a także o podejmowanych przez niego działaniach sanacyjnych. Powyższy wniosek dowodowy został podtrzymany w odwołaniu wniesionym od orzeczenia Kolegium z dnia 26 stycznia 2000 r. Pomimo tego sąd nie ustosunkował się do treści wniosku dowodowego ograniczając postępowanie dowodowe do przesłuchania Włodzimierza C. w charakterze oskarżonego.

32 Wskazane uchybienie mogło mieć istotny wpływ na treść orzeczenia sądu, ponieważ świadkowie ci mieli stwierdzić okoliczności, które mogły mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.

33 Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd wyrażony m.in. w wyroku SN z dnia 5 kwietnia 2000 r., IV KKN 61/00, według którego zawarte w art. 512 § 4 k.p.k. uregulowanie wyłącza stosowanie przepisu art. 452 k.p.k. ograniczającego dopuszczalność przeprowadzenia przez sąd apelacyjny postępowania dowodowego co do istoty sprawy i statuuje 7

34 zasadę przeciwną, to znaczy taką, iż sąd rejonowy rozpoznający odwołanie od orzeczenia kolegium do spraw wykroczeń, przeprowadza postępowanie dowodowe w całości. Odstępstwo od tej reguły może mieć miejsce w przypadkach wyjątkowych, gdy bezpośrednie przesłuchanie świadków i biegłych nie jest konieczne, zwłaszcza gdy mają oni stwierdzić okoliczności, którym oskarżony nie zaprzeczył, z tym jednak, że jeżeli strony wniosą o przesłuchanie tych osób, to należy je wezwać na rozprawę.

35 Z opisanych wyżej przyczyn, w uwzględnieniu kasacji wniesionej przez Rzecznika Praw Obywatelskich, należało uchylić wyrok Sądu Rejonowego w S. w części utrzymującej w mocy orzeczenie Kolegium ds. Wykroczeń działające przy tymże sądzie, tj. w części skazującej Włodzimierz C. za popełnienie wykroczeń określonych w art. 283 § 2 pkt 1 k.p. oraz w art. 283 § 1 k.p., przekazując sprawę w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu. Z obliczeń dokonanych przez Sąd Najwyższy wynika bowiem, iż w chwili orzekania w instancji kasacyjnej wskazane wyżej wykroczenia nie były jeszcze przedawnione. Należy do nich bowiem stosować termin przedawnienia określony w art. 45 § 1 Kodeksu wykroczeń po nowelizacji obowiązującej od dnia 1 września 1998 r. Skoro do dwuletniego terminu przedawnienia nie wlicza się dnia, od którego liczy się dany termin, zaś terminy liczone w latach przypadają na ten sam dzień i miesiąc, który odpowiada początkowi terminu – przedawnienie wykroczeń, których popełnienie określone zostało w formule „do dnia 2 marca 1999 r.”, nastąpiłoby 3 marca 2001 r. Z kolei zaś art. 45 § 2 k.w. po nowelizacji stanowi, iż „w razie uchylenia prawomocnego rozstrzygnięcia, przedawnienie biegnie od daty uchylenia rozstrzygnięcia”. Skład orzekający w niniejszej sprawie nie podziela poglądu wyrażonego przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 18 listopada 1999 r., IV KKN 332/99 (Prok. i Pr. 2000, z. 2, poz. 25), iż przewidziane w art. 45 § 2 k.w. odżycie biegu terminu przedawnienia karalności wykroczenia odnosi się jedynie do uchylenia prawo- 8

36 mocnego rozstrzygnięcia kolegium do spraw wykroczeń przez sąd okręgowy w trybie przewidzianym w dziale Xa k.p.w. oraz art. 515 k.p.k., nie ma zatem zastosowania w wypadku uchylenia prawomocnego orzeczenia np. w postępowaniu kasacyjnym. Zdaniem obecnego składu nie można w niejako „automatyczny” sposób przejmować poglądów, które słuszne były przed nowelizacją art. 45 § 2 k.w., na grunt tego przepisu po jego nowelizacji. Wręcz przeciwnie, należy wyprowadzić logiczne wnioski ze zmiany formuły, którą stosował ustawodawca uprzednio i formuły stosowanej obecnie. O ile bowiem przed nowelizacją odżywanie terminu przedawnienia ustawa przewidywała jedynie w razie uchylenia rozstrzygnięcia w trybie nadzoru, o tyle obecnie przewiduje to w o wiele szerszej formule, a mianowicie w razie uchylenia prawomocnego rozstrzygnięcia. Nic nie stało na przeszkodzie, aby ustawodawca użył formuły „węższej”, gdyby w istocie rzeczy jego zamiarem było ograniczenie stosowania tego rozwiązania, także i po dniu 1 września 1998 r., jedynie do uchylenia prawomocnego rozstrzygnięcia kolegium do spraw wykroczeń przez sąd okręgowy w trybie przewidzianym w dziale Xa k.p.w. oraz art. 515 k.p.k. Skoro tego nie uczynił przepis art. 45 § 2 k.w. należy odczytywać z uwzględnieniem reguły lege non distinguente, ta zaś nakazuje przyjąć, że przez „uchylenie prawomocnego rozstrzygnięcia” – w rozumieniu art. 45 § 2 kodeksu wykroczeń po nowelizacji wprowadzonej ustawą z dnia 28 sierpnia 1998 r. – rozumieć należy zarówno uchylenie rozstrzygnięcia kolegium w trybie określonym w art. 515 k.p.k., jak i uchylenie prawomocnego wyroku sądu w sprawie o wykroczenie w trybie kasacji. Ustawodawca mówi bowiem ogólnie o „rozstrzygnięciu”, nie zawężając tego pojęcia do orzeczenia kolegium. Podobne poglądy wyrażone zostały też w piśmiennictwie (zob. np. T. Grzegorczyk : Nowela do prawa wykroczeń. Komentarz, Kraków 1999, s. 36; M. Bojarski, W. Radecki: Zmiany w Kodeksie wykroczeń. Komentarz, Warszawa 1999, s. 66.).