Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2016 r., V CSK 625/15

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 czerwca 2016 r., V CSK 625/15

Sentencja

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

1 Dnia 16 czerwca 2016 r.

2 Sąd Najwyższy w składzie:

3 SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący)

4 SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

5 SSN Kazimierz Zawada

6 w sprawie z powództwa P. K. przeciwko J. K. i M. S. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 16 czerwca 2016 r., skargi kasacyjnej pozwanej J. K. od wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 13 lutego 2015 r.,

7 I uchyla zaskarżony wyrok:

8 A. w punkcie 1 w części zmieniającej punkt IV wyroku Sądu pierwszej instancji przez zasądzenie od pozwanej J.

9 K. na rzecz powoda P. K. dalszej kwoty

10 132875 zł (sto trzydzieści dwa tysiące osiemset siedemdziesiąt pięć złotych) z ustawowymi odsetkami od dnia 28 marca 2014 r. do dnia zapłaty oraz w części zmieniającej punkt VI wyroku Sądu pierwszej instancji przez obniżenie zasądzonej tam należności z tytułu kosztów procesu do kwoty 2094 zł (dwa tysiące dziewięćdziesiąt cztery złote) i także w tym zakresie oddala apelację powoda;

11 B. w punkcie 3 w części zasądzającej od pozwanej J.

12 K. na rzecz powoda koszty postępowania apelacyjnego i zasądza od powoda na rzecz pozwanej J.

13 K. kwotę 9600 zł (dziewięć tysięcy sześćset złotych)

14 tytułem zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego;

15 II zasądza od powoda na rzecz pozwanej J. K. kwotę 5100 zł (pięć tysięcy sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

16 Powód jako spadkobierca ustawowy, wnosił o zasądzenie zachowku w kwocie 514 325 zł od obu pozwanych: od pozwanej M. S. jako spadkobierczyni testamentowej i od pozwanej J. K. jako obdarowanej przez spadkodawcę udziałem w nieruchomości, który wyczerpywał cały majątek spadkodawcy.

17 Sąd Okręgowy we W. wyrokiem z dnia 28 marca 2014 r. zasądził od pozwanej M. S. na rzecz powoda kwotę 132 875 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 14 września 2011 r., z prawem do powołania się przez nią na ograniczenie jej odpowiedzialności do masy spadkowej, która wynosi 0 zł i zasądził od pozwanej J. K. na rzecz powoda także kwotę 132 875 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 22 października 2009 r. Umorzył postępowanie co do kwot po 248 575 zł i oddalił powództwo w pozostałej części.

18 Sąd Okręgowy ustalił między innymi, że powód jest synem spadkodawcy, który rozwiódł się z jego matką, gdy powód miał 4 lata. Pozwana J. K. jest siostrą spadkodawcy a pozwana M. S. jego bratanicą. Spadkodawca płacił alimenty na syna i przekazywał mu też inne środki, utrzymywał z nim kontakty, które były szczególnie bliskie i przyjazne gdy powód był nastolatkiem, spędzał wtedy dużo czasu z ojcem. Kontakty urwały się gdy spadkodawca wyjechał do krewnej do USA w celu podjęcia leczenia w związku z utratą wzroku i padaczką powypadkową. W czasie pobytu w USA w 2004 r. spadkodawca zaginął i siostra J. K. wszczęła jego poszukiwania przez Interpol, ambasadę i MSZ, po kilku miesiącach poszukiwań spadkodawca został odnaleziony w jednym z domów pomocy społecznej w USA, skąd zabrała go J. K., u której w Polsce początkowo zamieszkał. Pokryła ona koszty sprowadzenia spadkodawcy do Polski, pokrywała też początkowo koszty jego leczenia i pobytu w Polsce, do czasu załatwienia mu renty. Wobec pogarszającego się stanu zdrowia spadkodawca został umieszczony w 2005r. w Domu Opieki Społecznej, gdzie przebywał do śmierci, która nastąpiła w dniu 11 stycznia 2009 r.

19 W dniu 15 czerwca 2005 r. spadkodawca podarował J. K. swój udział ¼ części w nieruchomości należącej do rodziny, w której udziały podarowali J. K. również pozostały brat i siostra, zaś J. K. przekazała spadkodawcy swoje mieszkanie. W tym samym dniu spadkodawca sporządził testament notarialny na rzecz bratanicy M. K., obecnie S. oraz udzielił pełnomocnictwa siostrze J. K. i bratu do zarządu jego majątkiem i załatwiania jego spraw.

20 Powód nie utrzymywał żadnych kontaktów z ojcem po jego wyjeździe do USA ani po jego powrocie do Polski, mimo że wiedział o jego wypadku i chorobie oraz pobycie w Domu Opieki Społecznej. Nie był obecny na pogrzebie, którego koszty w całości pokryła pozwana J. K.

21 Sąd Okręgowy ustalił, że wartość nieruchomości, w której udział spadkodawca podarował J. K., wynosi 2 107 000 zł. Powód jako jedyny spadkobierca ustawowy uzyskałby po ojcu spadek odpowiadający ¼ wartości tej nieruchomości, a więc kwocie 531 500 zł, a zatem z tytułu zachowku należy mu się 265 750 zł.

22 Sąd uwzględnił jednak podniesiony przez pozwane zarzut sprzeczności żądania z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.) z powodu niewłaściwych relacji powoda z ojcem, z którym zaprzestał kontaktów i nie interesował się jego losem, mimo świadomości jego choroby, złego stanu i pobytu w Domu Pomocy Społecznej. Opiekę i utrzymywanie kontaktów ze spadkodawcą zapewniała natomiast J. K., która też ponosiła koszt opieki medycznej i sfinansowania jego powrotu do Polski oraz wspierała go finansowo. Stwierdzając, że postępowanie powoda wobec ojca było naganne i sprzeczne z zasadami współżycia społecznego Sąd Okręgowy obniżył należny powodowi zachowek o połowę.

23 Apelacje od powyższego wyroku wniósł powód i pozwana J. K.

24 Powód zakwestionował między innymi zastosowanie w sprawie art. 5 k.c. i obniżenie zachowku o połowę, a pozwana J. K. zarzuciła naruszenie art. 481 § 1 k.c. i wnosiła o zasądzenie ustawowych odsetek od daty wyroku Sądu pierwszej instancji.

25 Wyrokiem z dnia 13 lutego 2015 r. Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że datę należnych odsetek określił na dzień 28 marca 2014 r. oraz zasądził na rzecz powoda dodatkowo od każdej z pozwanych kwoty po 132 875 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 28 marca 2014 r. zastrzegając pozwanej M. S. prawo powołania się w postępowaniu egzekucyjnym na ograniczenie jej odpowiedzialności do stanu czynnego spadku oraz stwierdzając, że zapłata dokonana na rzecz powoda przez jedną z pozwanych zwalnia drugą. Oddalił powództwo i apelację powoda w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu.

26 Sąd drugiej instancji uznał, że art. 5 k.c. nie ma zastosowania w sprawie o zachowek w taki sposób i w takim kontekście jak zastosował go Sąd pierwszej instancji, bowiem niewłaściwe jest przyjęcie, że o nadużyciu prawa decydują okoliczności istniejące na płaszczyźnie spadkodawca- uprawniony do zachowku. Sąd wskazał, że zgodnie z powszechnie akceptowanym poglądem orzecznictwa i doktryny przy obniżeniu zachowku na podstawie art. 5 k.c. można brać pod uwagę jedynie relacje zachodzące między uprawnionym i zobowiązanym do zachowku. Stwierdził, że usunięciu wątpliwości aksjologicznych co do uprawnienia do zachowku ze względu na relacje uprawnionego do zachowku i spadkodawcy służą jednynie instytucje wydziedziczenia i uznania uprawnionego za niegodnego dziedziczenia. Jeżeli nie zachodzą przyczyny przewidziane w art. 928 lub 1008 k.c. należy przyjąć, że zachowek nie jest sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Nie ma bowiem przepisu, który wyłączałby prawo do zachowku w sytuacji, gdy nabycie takiego prawa byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

27 Zdaniem Sądu drugiej instancji można uznać żądanie zachowku za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego jednak nie w sposób, który pozbawiałby na stałe tego uprawnienia, a jednie na okres przejściowy. Okoliczności, które mogą powodować, że żądanie zapłaty zachowku stanowi nadużycie prawa muszą zatem układać się na linii uprawniony do zachowku - spadkobierca, natomiast okoliczności na płaszczyźnie uprawniony do zachowku- spadkodawca mogą mieć jednymi znaczenie dodatkowe, potęgujące stan sprzeczności. W ocenie Sądu Apelacyjnego Sąd Okręgowy niesłusznie uwzględnił tę płaszczyznę dodatkową jako podstawę zastosowania art. 5 k.c. Ponieważ stosunki między powodem uprawnionym do zachowku a pozwaną zobowiązaną do zachowku, które mogły by być podstawą obniżenia zachowku nie uzasadniają zastosowania art. 5 k.c., Sąd drugiej instancji uwzględniając częściowo apelację powoda zasądził na jego rzecz od pozwanych dodatkowo drugą połowę kwoty należnej z tytułu zachowku.

28 Sąd Apelacyjny uwzględnił też w całości apelację pozwanej.

29 Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wniósł powód i pozwana J. K.

30 Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 14 kwietnia 2016 r. przyjął do rozpoznania skargę kasacyjną pozwanej natomiast odmówił przyjęcia do rozpoznania skargi kasacyjnej powoda.

31 Pozwana zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego w części zasądzającej przez ten Sąd dalszą kwotę 132 875 zł z ustawowymi odsetkami oraz orzekającej o kosztach postępowania.

32 Oparła skargę kasacyjną na pierwszej podstawie i zarzucie naruszenia art. 991 § 1 w zw. z art. 5 k.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że o nadużyciu prawa przez żądanie zachowku decydują okoliczności istniejące na płaszczyźnie uprawniony do zachowku - zobowiązany do jego zapłaty, a nie uprawnionyspadkodawca.

33 Wnosiła o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i jego zmianę przez oddalenie apelacji powoda w całości oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania apelacyjnego i kasacyjnego, ewentualnie o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Powód wnosił o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.

34 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

35 W świetle regulacji dotyczących prawa do zachowku zawartych w tytule IV księgi czwartej kodeksu cywilnego celem zachowku jest ochrona interesów majątkowych najbliższych członków rodziny spadkodawcy wymienionych w art. 991 § 1 k.c. przez zapewnienie im, niezależnie od woli spadkodawcy, a nawet wbrew jego woli, roszczenia pieniężnego odpowiadającego określonej ułamkowej wartości udziału w spadku, który by im przypadł przy dziedziczeniu ustawowym.

36 Spadkobierca może być pozbawiony prawa do zachowku w sytuacjach określonych w art. 928 i art. 1008 k.c., a więc w razie uznania go za niegodnego dziedziczenia albo wydziedziczenia. Przepisy wskazanej księgi czwartej kodeksu cywilnego nie przewidują natomiast możliwości obniżenia sumy należnej z tytułu zachowku. Powstaje zatem pytanie, czy jest to możliwe na podstawie art. 5 k.c.

37 Sąd Najwyższy wypowiedział się w tym przedmiocie kilka razy.

38 W orzeczeniu z dnia 11 listopada 1954 r. I CR 1573/54 (OSNCK z 1955 r., nr 3, poz. 63), wydanym jeszcze na gruncie prawa spadkowego z 1946 r. oraz przepisów ogólnych prawa cywilnego z 1950 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że żądanie niezwłocznej zapłaty zachowku przez uprawnionego o uregulowanej sytuacji materialnej może być uznane na podstawie art. 3 popc za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, jeżeli mogłoby zagrozić podstawom egzystencji zobowiązanego do zapłaty zachowku. Wskazał na konieczność badania z tego punktu widzenia sytuacji materialnej i życiowej uprawnionego i zobowiązanego do zachowku.

39 W uchwale z dnia 19 maja 1981 r. III CZP 18/81 (OSNCP z 1981 r., nr 12, poz. 228) Sąd Najwyższy stwierdził, że w sprawie o zachowek nie jest wyłączone obniżenie wysokości należnej z tego tytułu sumy na podstawie art. 5 k.c. Wskazał, że brak odpowiedniej regulacji w tym przedmiocie w tytule IV księgi czwartej kodeksu cywilnego nie wyłącza możliwości zastosowania przepisu ogólnego, jakim jest art. 5 k.c. i uwzględnienia klauzuli zasad współżycia społecznego do oceny roszczenia o zapłatę zachowku. Stwierdził, że nie można wyłączyć, przy rozważeniu sytuacji majątkowej i osobistej zobowiązanego do zapłaty zachowku i uprawnionego do zachowku, dopuszczalności przyjęcia, iż w konkretnych okolicznościach żądanie zapłaty pełnej należności z tytułu zachowku pozostawałoby w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.).

40 W uzasadnieniu wyroku z dnia 25 stycznia 2001 r. IV CKN 250/00 (nie publ.) Sąd Najwyższy stwierdził, że zobowiązany do zapłaty zachowku może powoływać się na art. 5 k.c. w sytuacjach zupełnie wyjątkowych z uwagi na zaistnienie szczególnych okoliczności, gdyż zachowek stanowi minimum zagwarantowanego udziału w spadku spadkobiercy ustawowemu i pozbawić go tego udziału na podstawie art. 5 k.c. można tylko w sytuacjach rzeczywiście wyjątkowych. W wyroku z dnia 7 kwietnia 2004 r. IV CK 215/03 (nie publ.)

41 Sąd Najwyższy wskazał, że sprzeczność z zasadami współżycia społecznego żądania pełnej sumy zachowku zachodziłby wówczas, gdyby w świetle reguł lub wartości moralnych powszechnie społecznie akceptowanych żądanie zapłaty należności z tytułu zachowku musiało być ocenione negatywnie. Podkreślił, że dokonując osądu roszczenia o zachowek w tym aspekcie trzeba mieć na uwadze, że prawa uprawnionego do zachowku przysługujące mu ze względu na szczególny, bardzo bliski stosunek rodzinny istniejący między nim a spadkodawcą służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma wobec swoich najbliższych oraz realizacji zasady, że nikt nie może na wypadek swojej śmierci rozporządzić swoim majątkiem zupełnie dobrowolnie, z pominięciem swoich najbliższych. Te względy nakazują szczególną ostrożność przy podejmowaniu oceny o nadużyciu prawa żądania zapłaty sumy pieniężnej odpowiadającej wysokości zachowku i wymagają oparcia jej na szczególnie wnikliwej analizie stanu faktycznego sprawy.

42 We wszystkich tych sprawach Sąd Najwyższy dopuścił możliwość obniżenia wysokości zachowku na podstawie art. 5 k.c. ze względu na szczególne okoliczności występujące w relacjach między uprawnionym do zachowku a zobowiązanym do jego zapłaty, a więc gdy z wyjątkowych przyczyn dotyczących okoliczności leżących po stronie tych osób, przyznanie zachowku w pełnej wysokości naruszałoby zasady współżycia społecznego.

43 W literaturze stanowisko to jest w większości akceptowane, natomiast w kwestii, czy podstawą obniżenia wysokości zachowku mogą być wyjątkowe okoliczności dotyczące stosunków jakie panowały między uprawnionym do zachowku a spadkodawcą Sąd Najwyższy nie wypowiadał się się, zaś w literaturze przeważa pogląd, że jest to niedopuszczalne. Uzasadniany jest on po pierwsze tym, że okoliczności nieprawidłowych, sprzecznych z zasadami współżycia społecznego stosunków między spadkodawcą a uprawnionym do zachowku uwzględnił już ustawodawca w instytucji niegodności dziedziczenia (art. 928 k.c.) oraz w instytucji wydziedziczenia (art. 1008 k.c.), a art. 5 k.c. nie może mieć zastosowania, gdy przepis szczególny, odwołujący się do określonych okoliczności wynikających z zasad współżycia społecznego, przewiduje również skutki tego naruszenia. Po drugie wskazuje się, że zastosowanie art. 5 k.c. w takiej sytuacji prowadziłoby do trwałego pozbawienia uprawnionego w części lub w całości prawa do zachowku, co jest niedopuszczalne, bowiem przepis ten służy tylko ochronie przejściowej i nie może w sposób trwały ograniczać lub pozbawiać uprawnionego jego prawa podmiotowego, a zatem odwołanie się do art. 5 k.c. nie może mieć za podstawę przyczyn, o których wiadomo, że są niezmienne. Takie stanowisko legło też u podstaw zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyjnego.

44 Stanowiska tego nie można jednak podzielić.

45 Przepis art. 5 k.c., zamieszczony w części ogólnej kodeksu cywilnego ma zastosowanie do wszystkich stosunków prawnych uregulowanych w części szczególnej kodeksu, o ile nie istnieje przepis szczególny wyłączający możliwość zastosowania art. 5 k.c., co ma miejsce między innymi wówczas, gdy przepis szczególny odwołuje się wprost do zasad współżycia społecznego lub do okoliczności mających taki charakter i jednocześnie reguluje skutki ich naruszenia.

46 Nie można uznać, że fakt, iż ustawodawca w art. 928 i art. 1008 k.c. określił przesłanki niegodności dziedziczenia oraz przesłanki wydziedziczenia, wyłącza dopuszczalność obniżenia zachowku z powodu niewłaściwego, sprzecznego z zasadami współżycia społecznego zachowania uprawnionego do zachowku wobec spadkodawcy.

47 Możliwości takiej z pewnością nie można wyłączyć w sytuacji, gdy z istotnych, uzasadnionych przyczyn, leżących po stronie spadkodawcy, nie mógł on lub nie zdążył wydziedziczyć uprawnionego do zachowku, mimo że zachodziły do tego podstawy określone w art. 1008 k.c., jak również wtedy, gdy występują określone w art. 928 § 1 k.c. podstawy niegodności dziedziczenia, jednak z uzasadnionych, szczególnych przyczyn, nikt nie wystąpił z takim żądaniem w przewidzianym prawem terminie. W takich sytuacjach jedynie zastosowanie art. 5 k.c. pozwala na uczynienie zadość społecznemu odczuciu sprawiedliwości, sprzeciwiającemu się przyznaniu pełnej należności z tytułu zachowku, a wyjątkowo zachowku w ogóle, osobie, co do której istnieją podstawy do uznania jej za niegodną dziedziczenia lub istniały podstawy do jej wydziedziczenia.

48 Niezależnie od tego nie można uznać przepisów art. 928 i art. 1008 k.c. za przepisy szczególne w stosunku do art. 5 k.c., wyłączające dopuszczalność jego zastosowania do obniżenia należnego zachowku, ze względu na sprzeczne z zasadami współżycia społecznego zachowanie uprawnionego do zachowku w stosunku do spadkodawcy. Przepisy te bowiem obejmują jedynie przypadki drastycznego, szczególnie nagannego zachowania spadkobiercy wobec spadkodawcy, a tym samym odnoszą się tylko do rażącego naruszenia zasad współżycia społecznego i przewidują jako skutek takich zachowań jedynie całkowite pozbawienie uprawnionego prawa do zachowku.

49 Nie obejmują zatem swoim zakresem zachowań uprawnionego do zachowku wobec spadkodawcy sprzecznych z zasadami współżycia społecznego w stopniu na tyle istotnym, że w odczuciu społecznym przyznanie uprawnionemu pełnego zachowku byłoby uznane za niesprawiedliwe i niemoralne, jednak nie na tyle rażąco nagannych, by uzasadnione było pozbawienie go prawa do zachowku w całości w wyniku wydziedziczenia lub uznania za niegodnego dziedziczenia. Nie ma więc podstaw do przyjęcia, że zakresy zastosowania art. 928 i 1008 k.c. są takie same jak art. 5 k.c., co wyłączałoby możliwość stosowania tego przepisu jako podstawy obniżenia zachowku ze względu na niewłaściwe zachowanie uprawnionego w stosunku do spadkodawcy.

50 Nie jest również uzasadniony argument, że art. 5 k.c. nie może mieć w takiej sytuacji zastosowania ze względu na trwałość skutków pozbawienia prawa do części zachowku, jeżeli przyczyną jego obniżenia były niewłaściwe relacje między uprawnionym do zachowku a spadkodawcą.

51 Wprawdzie, co do zasady, zastosowanie art. 5 k.c. nie może prowadzić do trwałej utraty prawa podmiotowego lub jego części, jednak Sąd Najwyższy wielokrotnie dopuszczał możliwość oddalenia powództwa o zasądzenie należności pieniężnej lub roszczeń wynikających z naruszenia zasad konkurencji i dóbr osobistych, z powołaniem się na uzasadnione zasadami współżycia społecznego okoliczności o charakterze trwałym, a tym samym dopuścił trwałe wyłączenie możliwości realizacji takiego roszczenia lub jego części (porównaj między innymi wyroki z dnia 30 kwietnia 1970 r. II CR 103/70, OSPiKA z 1971 r, nr 4, poz. 83, z dnia 14 grudnia 1990 r. I CR 529/90, OSNCP 1992 r., nr 7-8, poz. 136, z dnia 25 stycznia 1995 r. III CRN 70/94, OSNC z 1995r, nr 5, poz. 86, z dnia 27 lipca 2000 r. IV CKN 85/00, z dnia 13 kwietnia 2005 r. IV CK 663/04, z dnia 21 marca 2013 r. II CSK 241/12 i z dnia 11 kwietnia 2013 r. II CSK 438/12).

52 Biorąc wszystkie te okoliczności pod uwagę należy uznać, że nie jest wyłączone obniżenie należności z tytułu zachowku na podstawie art. 5 k.c. z powodu sprzecznego z zasadami współżycia społecznego zachowania uprawnionego do zachowku w stosunku do spadkodawcy.

53 Uzasadniony jest zatem kasacyjny zarzut naruszenia art. 991 § 1 w zw. z art. 5 k.c., bowiem Sąd Apelacyjny negując taką możliwość, nie uwzględnił wniosku o obniżenie zachowku na podstawie art. 5 k.c. i zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji uwzględniając powództwo o zachowek w całości. Ponieważ jednak Sąd Apelacyjny nie zakwestionował samego faktu istnienia okoliczności przyjętych przez Sąd pierwszej instancji za podstawę zastosowania art. 5 k.c. i obniżenia zachowku o połowę ani oceny Sądu Okręgowego przeprowadzonej w tym przedmiocie, a zmiana wyroku tego Sądu była wynikiem tylko naruszenia przez Sąd drugiej instancji prawa materialnego, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398¹⁶ k.p.c. uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części i orzekł co do istoty sprawy oddalając apelację powoda w zakresie w jakim dotyczyła ona żądania zasądzenia od pozwanej J. K. reszty należności z tytułu zachowku. Sąd pierwszej instancji dokonał bowiem wszechstronniej i prawidłowej oceny stosunków między powodem a jego ojcem i trafnie uznał, że wysoce naganne zachowanie powoda wobec ojca w okresie jego choroby i bezradności, uzasadniało obniżenie zachowku o połowę, gdyż dochodzenie go w całości od pozwanej, która w tym czasie zapewniła spadkodawcy pełną opiekę i pomoc, pozostawałoby w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego.

54 Zmiana wyroku Sądu Apelacyjnego pociągnęła za sobą zmianę także rozstrzygnięcia o kosztach postępowania apelacyjnego w stosunku do pozwanej J. K., przy uwzględnieniu, że wygrała ona apelację w całości (art. 98 k.p.c.). O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 98 w zw. z art. 108 § 1, art. 391 § 1 i art. 398²¹ k.p.c.

55 eb