Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 1994 r., I PRN 49/94

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 sierpnia 1994 r., I PRN 49/94

Tekst

1 Wyrok z dnia 4 sierpnia 1994 r.

2 I PRN 49/94

3 1) W świetle art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach

4 tworzenia zakładowych systemów wynagradzania w brzmieniu podanym w jednolitym tekście tej ustawy (opublikowanym w Dz. U. z 1988 r., Nr 28, poz.

5 196) przepis art. 3 ust. 1 tej ustawy oraz przepisy jej rozdziału 2 mają zastoso-

6 wanie do zakładowych systemów wynagradzania w zakładach pracy nie objętych układem zbiorowym pracy zawartym po tej dacie.

7 2) W razie istotnej zmiany siły nabywczej pieniądza po powstaniu zobowiązania, spełnienie świadczenia przez zapłatę kwoty nominalnej nie zaspokaja interesu wierzyciela i nie powoduje wygaśnięcia zobowiązania, chyba że wierzyciel przyjmie takie świadczenie na zaspokojenie swojej wierzytelności. Spełnienie świadczenia następuje wtedy, gdy zostaje ono zaofiarowane przez dłużnika i przyjęte przez wierzyciela. Oświadczenie wierzyciela o przyjęciu zapłaty kwoty nominalnej na zaspokojenie wierzytel-

8 ności może zostać złożone przez każde zachowanie ujawniające taką wolę w sposób dostateczny (art. 60 k.c.).

9 3) Określony w art. 4771 § 1 k.p.c. obowiązek orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy o roszczeniach wynikających z faktów przytoczonych przez pracownika, choćby nie były objęte jego żądaniem lub zgłoszone w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem postępowania dotyczy także waloryzacji świadczenia na podstawie art. 3581 § 3 k.c.

10 4) Od zwaloryzowanego na podstawie art. 3581 § 3 k.c. świadczenia, w części przekraczającej jego nominalną wysokość, odsetki za opóśnienie należą się dopiero od daty wyroku sądowego, mocą którego dokonano waloryzacji.

11 Przewodniczący SSN: Antoni Filcek (sprawozdawca), Sędziowie SN: Maria

12 Mańkowska, Walery Masewicz,

13 Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 4 sierpnia 1994 r. sprawy z powództwa Barbary B. przeciwko Przedsiębiorstwu Przemysłu Drzewnego "U." w U.

14 D. o nagrodę jubileuszową, na skutek rewizji nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatelskich [...] od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 18 lutego 1993 r.[...], 1) u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części oddalającej rewizję od wyroku Sądu

15 Rejonowego-Sądu Pracy w Sanoku z dnia 27 listopada 1992 r., [...] oddalającego

16 powództwo z wyjątkiem odsetek za okres do dnia 4 sierpnia 1994 r. i zmieniając

17 wymieniony wyrok Sądu Rejonowego zasądził od Przedsiębiorstwa Przemysłu Drzewnego "U" w U. D. na rzecz Barbary B. 1.309.625 zł. [...] z 54% odsetkami w

18 stosunku rocznym od dnia 4 sierpnia 1994 r.

19 2) Rewizję nadzwyczajną w części dotyczącej odsetek za okres do dnia 4

20 sierpnia 1994 r. oddalił.

Uzasadnienie

21 Powódka Barbara B. domagała się zasądzenia od Przedsiębiorstwa Przemysłu Drzewnego "U." w U.D. kwoty około 1.300.000 zł. wraz z odsetkami tytułem

22 wyrównania wysokości należnej jej nagrody jubileuszowej za 15 lat pracy w pozwanym Przedsiębiorstwie. Powódce wypłacono bowiem z rocznym opóśnieniem

23 nagrodę jubileuszową w wysokości około 170.000 zł podczas gdy inni szeregowi

24 pracownicy otrzymali za ten sam okres pracy nagrody 10 razy wyższe. Strona pozwana w odpowiedzi na pozew wniosła o oddalenie powództwa twierdząc, że wypłaciła powódce nagrodę jubileuszową w wysokości obliczonej

25 zgodnie z § 4 aneksu do protokołu dodatkowego nr 3 z dnia 17 sierpnia 1988 r. do

26 porozumienia o zakładowym systemie wynagradzania, a także odsetki za opóśnienie

27 w wypłacie tej nagrody.

28 Spór między stronami dotyczył podstawy wymiaru nagrody jubileuszowej, a

29 konkretnie, czy podstawą tą powinno być najniższe wynagrodzenie obowiązujące w

30 dniu nabycia prawa do nagrody (jak twierdziła strona pozwana), czy wynagrodzenie

31 powódki z daty wypłaty nagrody (jak chciała powódka powołując się na precedensowe orzeczenie Sądu Najwyższego wydane w sprawie III PZP 48/89). Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Sanoku wyrokiem, z dnia 27 listopada 1992 r.,

32 [...] powództwo oddalił a wyrok swój oparł na następujących ustaleniach i wnioskach:

33 Powódka pracowała w pozwanym Przedsiębiorstwie do dnia 30 czerwca 1992

34 r. W dniu 12 paśdziernika 1989 r. powódka nabyła prawo do nagrody jubileuszowej

35 za 15 lat pracy w wysokości 150% podstawy wymiaru, którą stosownie do § 4 aneksu do protokołu dodatkowego nr 3 do porozumienia o zakładowym systemie

36 wynagradzania stanowi najniższe wynagrodzenie obowiązujące w dniu nabycia prawa do nagrody. Na tej podstawie strona pozwana obliczyła i wypłaciła powódce w

37 dniu 10 listopada 1990 r. należną jej nagrodę jubileuszową w wysokości 171.000 zł,

38 a w dniu 15 maja 1991 r. odsetki za zwłokę w wypłacie nagrody w kwocie 330.000 zł.

39 uzupełnione już w toku procesu o kwotę 20.750 zł.. Obowiązująca w pozwanym

40 Przedsiębiorstwie regulacja prawna w kwestii nagród jubileuszowych, aczkolwiek

41 mniej korzystna od zasady ogólnej wyrażonej w zarządzeniu Ministra Pracy i Polityki

42 Socjalnej z dnia 23 grudnia 1989 r. w sprawie ustalenia okresów pracy i innych

43 okresów uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad jej obliczania i

44 wypłacania (M.P. Nr 44, poz. 358) jest regulacją wiążącą i obowiązującą zgodnie z

45 zasadą prawną, iż przepis szczególny wyłącza możliwość stosowania przepisu

46 ogólnego, co potwierdza § 1 tegoż zarządzenia.

47 Rewizja powódki od powyższego orzeczenia została oddalona wyrokiem Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia

48 18 lutego 1993 r., [...], który podzielił argumentację prawną Sądu Rejonowego

49 opartą na § 4 aneksu do protokołu dodatkowego do obowiązującego w pozwanym

50 Przedsiębiorstwie porozumienia o zakładowym systemie wynagradzania. Podobnie

51 bowiem jak powołany przez Sąd Rejonowy § 1 zarządzenia Ministra Pracy i Polityki

52 Socjalnej z dnia 23 grudnia 1989 r. również § 1 uchwały nr 138 Rady Ministrów z

53 dnia 22 września 1978 r.- za rządów której powódka nabyła prawo do nagrody

54 jubileuszowej - stanowił, że zawarte w niej przepisy stosuje się przy obliczaniu i

55 wypłacaniu nagród jubileuszowych przysługujących pracownikowi na podstawie

56 układu zbiorowego pracy lub przepisów szczególnych, jeżeli przepisy te nie

57 zawierają odmiennych zasad w tym zakresie. Zatem § 4 wspomnianego aneksu wyłączył stosowanie § 9 ust. 1 wymienionej uchwały nr 138 Rady Ministrów z dnia

58 22 września 1978 r. pozwalającego na obliczenie nagrody jubileuszowej według

59 wynagrodzenia z daty wypłaty bądś z daty nabycia prawa do niej w zależności od

60 tego, co jest dla pracownika korzystniejsze. W tej sytuacji, zdaniem Sądu Wojewódzkiego nie zasługuje na uwzględnienie zarzut rewizji o nierespektowaniu

61 przez Sąd Rejonowy stanowiska Sądu Najwyższego wyrażonego w sprawie III PZP

62 48/89 opisanej w nr 25 z 1991 r. tygodnika "Prawo i Życie".

63 Przedstawiony wyrok Sądu Wojewódzkiego został zaskarżony rewizją nadzwyczajną przez Rzecznika Praw Obywatelskich, który zarzucił temu wyrokowi

64 rażące naruszenie prawa materialnego i procesowego przez:

65 - pominięcie przez Sąd Wojewódzki, iż Sąd Rejonowy nienależycie wyjaśnił

66 wszystkie istotne okoliczności sprawy, naruszając art. 3 § 2, 224 § 1 i 316 § 1 k.p.c.;

67 - mało wnikliwą i powierzchowną ocenę stanu prawnego sprawy przez Sądy

68 obu instancji (z naruszeniem art. 233 § 1 i 328 § 2 k.p.c.) mogącą doprowadzić do

69 rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego o obliczaniu i wypłacie nagród

70 jubileuszowych;

71 - naruszenie art. 387 k.p.c. przez Sąd Wojewódzki przez oddalenie rewizji

72 powódki oraz naruszenie art. 388 § 1 w zw. z art. 381 § 1 k.p.c. przez ich nie-

73 zastosowanie; a także naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej. W związku z

74 powyższym Rzecznik Praw Obywatelskich wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

75 oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Sanoku z dnia 27 listopada 1992 r., [...] i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania.

76 Uzasadniając bliżej wymienione zarzuty rażącego naruszenia prawa Rzecznik

77 Praw Obywatelskich odniósł je do dwóch uchybień:

78 Po pierwsze Sąd Wojewódzki przeoczył, że Sąd Rejonowy zastosował w sprawie postanowienia zakładowego systemu wynagradzania, w szczególności § 4

79 aneksu do protokołu dodatkowego nr 3 z dnia 17 sierpnia 1988 do porozumienia o

80 zakładowym systemie wynagradzania, chociaż istnieje wątpliwość, czy mogły one

81 mieć w sprawie zastosowanie. Wątpliwość ta łączy się z nie zbadaną przez Sądy

82 obu instancji okolicznością, czy w pozwanym Przedsiębiorstwie obowiązywał układ

83 zbiorowy pracy. A okoliczność ta miała dla sprawy istotne znaczenie w świetle

84 przepisów ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych

85 systemów wynagradzania (Dz. U. z 1988 r., Nr 28, poz. 196 ze zm.). W myśl art. 3

86 ust. 1 tej ustawy szczegółowe zasady tworzenia zakładowych systemów wynagra-

87 dzania przewidziane w rozdziale 2 mają zastosowanie tylko w zakładach nie objętych układem zbiorowym pracy. W zakładach pracy objętych takim układem

88 można tworzyć również zakładowe systemy wynagradzania (art. 3 ust. 2) ale tylko w

89 ograniczonym zakresie przewidzianym w rozdziale 3. W tymże rozdziale 3 nie ma

90 uregulowanej problematyki nagród jubileuszowych, a art. 28 ust. 2 odsyłający do

91 odpowiedniego stosowania niektórych przepisów rozdziału 2 - nie wymienia art. 20

92 ust. 4 głoszącego taką zasadę, jaką przyjęto w § 4 aneksu do protokołu dodatkowego nr 3 z dnia 17 sierpnia 1988 r. do porozumienia o zakładowym systemie wynagradzania u strony pozwanej, mianowicie, że podstawę obliczenia

93 nagrody jubileuszowej stanowi najniższe wynagrodzenie obowiązujące w dniu nabycia prawa do nagrody. Jeżeli więc u strony pozwanej obowiązywał układ zbiorowy pracy, to § 4 przedmiotowego aneksu nie wywierałby skutków prawnych.

94 Podjął bowiem problematykę, która nie może być objęta zakładowym systemem wynagradzania, natomiast powinna być objęta układem zbiorowym pracy. Każdy

95 układ prawdopodobnie reguluje to zagadnienie tak, jak w przepisach powszechnie

96 obowiązujących, bądś też wprost odsyła do tych przepisów. Przepisami powsze-

97 chnie obowiązującymi do 31 grudnia 1989 r. były postanowienia uchwały nr 138

98 Rady Ministrów z dnia 22 września 1978 r. w sprawie ustalania okresów pracy i

99 innych okresów uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad jej obliczania i

100 wypłacania (M.P. Nr 35, poz. 132), która w § 8 ust. 1 i 2 głosi zasadę, że pracownik

101 nabywa prawo do nagrody w dniu upływu okresu uprawniającego do nagrody i że

102 wypłata jej powinna nastąpić niezwłocznie po nabyciu przez pracownika prawa do

103 nagrody. Konsekwencją tego unormowania był § 9 ust. 1 głoszący, że podstawę

104 obliczania nagrody stanowi wynagrodzenie przysługujące pracownikowi w dniu jej

105 wypłaty, a jeżeli jest to dla pracownika korzystniejsze - wynagrodzenie przysługujące

106 mu w dniu nabycia prawa do nagrody. Nagrodę oblicza się - jak brzmi zdanie drugie

107 - według zasad obowiązujących przy ustalaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop

108 wypoczynkowy. Od 1 stycznia 1990 r. obowiązuje zarządzenie Ministra Pracy i

109 Polityki Socjalnej z dnia 23 grudnia 1989 r. w sprawie ustalania okresów pracy i

110 innych okresów uprawniających do nagrody jubileuszowej oraz zasad jej obliczania i

111 wypłacania (M.P. Nr 44, poz. 358), które w § 7 ust. 1 i 2 oraz w § 8 głosi te same

112 zasady co uprzednio obowiązujące §§ 8 ust. 1, 2 i 9 ust. 1 uchwały nr 138. Analiza

113 prawna przepisów mogących mieć zastosowanie przy rozstrzyganiu sprawy powódki, gdyby pozwany zakład był objęty układem zbiorowym pracy, prowadzi

114 zatem do zarzutu, że wbrew zaskarżonym wyrokom, powódka miałaby rację, żądając nagrody obliczonej na podstawie wynagrodzenia pobieranego przez nią w

115 dacie wypłaty nagrody jubileuszowej.

116 Po drugie, jeżeli okazałoby się, że unormowania § 4 aneksu do protokołu

117 dodatkowego do porozumienia w sprawie zakładowego systemu wynagradzania, nie

118 przekraczają zakresu przedmiotowego przewidzianego kodeksem pracy i ustawą o

119 zakładowych systemach wynagradzania, bo w pozwanym zakładzie nie obowiązywał

120 układ zbiorowy pracy, to i tak zaskarżone wyroki budzą poważne wątpliwości. Sądy

121 obu instancji pominęły całkowicie zarzuty powódki, iż pozwane Przedsiębiorstwo nie

122 stosowało takich samych zasad, jakie zastosowano do niej, w stosunku do innych

123 pracowników znajdujących się w podobnej lub takiej samej sytuacji faktycznej. W

124 aktach (k-21) znajduje się kopia listy płacy, z której wprost wynika duże zróżnicowanie wypłaconych nagród jubileuszowych z niższą wypłatą powódki. W

125 dołączonych aktach [...] znajduje się oświadczenie Aleksandra B., który pracę w

126 pozwanym Przedsiębiorstwie rozpoczął w tym samym okresie co powódka. On otrzymał nagrodę jubileuszową za 15 lat pracy w wysokości 1.800.000 zł, natomiast

127 powódka niecałe 10% tej sumy bo tylko 170.000 zł. W takiej sytuacji Sąd Wojewódzki powinien był uchylić zaskarżony przez powódkę wyrok i przekazać

128 sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu. Jeżeli bowiem okazałoby

129 się, że w stosunku do powódki zastosowano inne przepisy i zasady, rażąco obniżające wysokość należnej jej nagrody jubileuszowej, to wymagałoby rozważenia, czy powoływanie się strony pozwanej na § 4 aneksu w sprawie powódki

130 nie stanowi nadużycia prawa (art. 8 k.p.), a jako takie nie powinno podlegać

131 ochronie. Stanowi bowiem naruszenie konstytucyjnej zasady równości i sprawiedliwości społecznej, nierówne traktowanie pracowników znajdujących się w

132 takiej samej lub podobnej sytuacji faktycznej w zakresie odnoszącym się do ich

133 uhonorowania za długoletnią nienaganną pracę i przyznawanie tylko nielicznym

134 rażąco niskich nagród jubileuszowych z powołaniem się na zakładowy system wynagradzania, a stosowanie innych kryteriów i przepisów w stosunku do innych

135 pracowników. Przy ocenie sprawy w tym aspekcie nie powinien być również pominięty fakt, że wyłącznie z winy strony pozwanej nastąpiło rażące opóśnienie w

136 wypłaceniu powódce tak niskiej nagrody.

137 Sąd Najwyższy zważył co następuje:

138 Oba zarzuty rewizji nadzwyczajnej nie są zasadne.

139 Abstrahując od tego, że wnoszący rewizję nadzwyczajną mógł we własnym

140 zakresie ustalić, czy i jaki układ zbiorowy pracy obowiązuje w pozwanym Przedsię-

141 biorstwie, to przy analizie przepisów ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach

142 tworzenia zakładowych systemów wynagradzania w brzmieniu podanym w jednoli-

143 tym tekście tej ustawy (opublikowanym w Dz. U. z 1988 r., Nr 28, poz. 196),

144 obowiązującym w dniu nabycia przez powódkę prawa do nagrody jubileuszowej za

145 15 lat pracy, nie zwrócił on uwagi na przepis art. 2 pkt. 2 tej ustawy stanowiący, że

146 ilekroć w wym. ustawie jest mowa o "układzie zbiorowym pracy" - rozumie się przez

147 to układ zbiorowy pracy zawarty po dniu 31 grudnia 1986 r. co pozostaje w związku

148 z nowym brzmieniem działu jedenastego Kodeksu pracy "Układy zbiorowe pracy i

149 zakładowe umowy zbiorowe " obejmującego przepisy art. 238-24117 k.p. wprowadzonym z dniem 1 stycznia 1987 r. na podstawie art. 1 ustawy z dnia 24

150 listopada 1986 r. o zmianie ustawy - Kodeks pracy (Dz. U. Nr 42, poz. 201).

151 Wcześniej zawarte układy zbiorowe pracy ustawa o zasadach tworzenia zakłado-

152 wych systemów wynagradzania nazywa "dotychczasowymi układami zbiorowymi pracy" (art. 2 pkt 3). W rezultacie przepis art. 3 ust. 1 rozważanej ustawy i przepisy

153 jej rozdziału 2 mają zastosowanie do zakładowych systemów wynagradzania w zakładach pracy nie objętych układem zbiorowym pracy zawartym po dniu 31 grudnia 1986 r., zaś art. 3 ust. 2 ustawy i przepisy jej rozdziału 3 dotyczą zakładów

154 pracy, objętych układem zbiorowym pracy zawartym po tej dacie. Regulacja powyższa pozostała nie zmieniona w przepisach jednolitego tekstu omawianej

155 ustawy ogłoszonego w Dz. U. z 1990 r. Nr 69, poz. 407. Na podstawie informacji

156 urzędowej uzyskanej dnia 3 sierpnia 1994 r. w Departamencie Zbiorowych Stosun-

157 ków Pracy Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej Sąd Najwyższy ustalił, że po dniu

158 31 grudnia 1986 r. nie został w tym Ministerstwie zarejestrowany nowy układ

159 zbiorowy pracy dla przemysłu drzewnego, natomiast obowiązuje w tej branży nadal

160 układ zbiorowy pracy dla przemysłów drzewnych z dnia 30 grudnia 1974 r. W konsekwencji tego ustalenia pozwane Przedsiębiorstwo uprawnione było do wprowadzenia zakładowego systemu wynagradzania opracowanego w oparciu o przepisy zawarte w rozdziale 2 rozważanej ustawy, wśród których znajduje się

161 wspomniany w rewizji nadzwyczajnej przepis art. 20 ust. 4 stanowiący, iż "podstawę

162 wymiaru nagrody jubileuszowej stanowi najniższe wynagrodzenie obowiązujące w

163 dniu nabycia prawa do nagrody" powtórzony w § 4 aneksu do protokołu dodatkowego nr 3 z dnia 17 sierpnia 1988 r. do porozumienia o zakładowym systemie

164 wynagradzania w pozwanym Przedsiębiorstwie. Przepisy tego porozumienia zastąpiły - w zakresie określonym w ustawie - odpowiednie przepisy o wynagra-

165 dzaniu, w tym także postanowienia dotychczasowego układu zbiorowego pracy (art.

166 23 ustawy) oraz przepisy powołanej wyżej uchwały nr 138 Rady Ministrów z dnia 22

167 września 1978 r. (wyliczenie zawarte w art. 23 nie jest bowiem wyczerpujące)

168 niezależnie od trafnej interpretacji § 1 tej uchwały dokonanej przez Sąd Wojewódzki.

169 Powołany w rewizji nadzwyczajnej przepis art. 28 ust. 2 ustawy o zasadach tworzenia zakładowych systemów wynagradzania nie mógł mieć w sprawie zastosowania, gdyż mieści się w rozdziale 3 ustawy dotyczącym zakładowego systemu wynagradzania w zakładach pracy objętych układem zbiorowym pracy zawartym po dniu 31 grudnia 1986 r., do których pozwane Przedsiębiorstwo - jak

170 wyżej ustalono - nie należało.

171 Próby zatem podważania mocy obowiązującej § 4 aneksu do protokołu dodatkowego nr 3 z dnia 17 sierpnia 1988 r. do porozumienia o zakładowym systemie wynagradzania w pozwanym Przedsiębiorstwie okazały się chybione. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę nie podzielił

172 odmiennego stanowiska zajętego przez Sąd Najwyższy w analogicznej pod względem faktycznym i prawnym sprawie III PZP 48/89 - I PR 410/89 opisanej w

173 tygodniku "Prawo i Życie" nr 25 z 1991 r., na które powoływała się powódka w toku

174 niniejszego procesu, domagając się nagrody jubileuszowej obliczonej na podstawie

175 wynagrodzenia przysługującego w dniu wypłaty nagrody. Stanowisko to bowiem

176 wyrażone zostało wyłącznie w oparciu o przytoczony wyżej przepis § 9 ust. 1

177 uchwały nr 138 Rady Ministrów z dnia 22 września 1978 r. bez zwrócenia uwagi na §

178 1 tejże uchwały oraz art. 23 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia

179 zakładowych systemów wynagradzania (wg. numeracji jednolitego tekstu tej ustawy

180 ogłoszonego w Dz. U. z 1988 r. Nr 28, poz. 196). Przyjął je także Sąd Najwyższy w

181 wyroku z dnia 24 lipca 1990 r., I PR 143/90 jednakże dlatego, że orzekając

182 ponownie w tej samej sprawie jako sąd rewizyjny był z mocy art. 389 k.p.c. związany

183 oceną prawną zawartą w poprzednim wyroku Sądu Najwyższego. Być może z tego

184 powodu nie powoływał się na powyższe orzeczenie Sądu Najwyższego organ wnoszący rewizję nadzwyczajną w niniejszej sprawie.

185 Przechodząc do drugiego zarzutu stwierdzić należy, że z pracowników, którzy

186 razem z powódką w dniu 10 listopada 1990 r. pobierali nagrodę jubileuszową tylko

187 Aleksander B. otrzymujący nagrodę jubileuszową w kwocie 1.656.000 zł (k. 21) z

188 ponad rocznym opóśnieniem znajdował się w identycznej sytuacji co powódka (15

189 lat pracy. które upłynęły w dniu 29 września 1989 r.). Fakt ten przyznało pozwane

190 Przedsiębiorstwo w odpowiedzi na rewizję nadzwyczajną wyjaśniając, że pracownik

191 ten otrzymał bezpodstawnie zawyżoną nagrodę jubileuszową wskutek błędnego przyjęcia w piśmie przyznającym mu tę nagrodę, że nabył on do niej prawo w dniu

192 29 września 1990 r. zamiast w dniu 29 września 1989 r. Co do innych pracowników,

193 to powódka nie wykazała, aby znajdowali się oni w identycznej sytuacji jak ona.

194 Przeciwnie, w rewizji powódka podała (k. 44), że inni pracownicy, pobierający w tym

195 samym okresie nagrody jubileuszowe z tytułu 15 lat pracy w normalnym trybie tzn.

196 bez opóśnienia w wypłacie otrzymali kwoty 10 razy wyższe od nagrody wypłaconej

197 powódce, czyli w wysokości 1.700.000-1.800.000 zł. Oznacza to, że nabyli oni prawo

198 do nagród jubileuszowych rok póśniej niż powódka, a konkretnie - jak wynika z listy

199 płac - w m-cu paśdzierniku 1990 r., kiedy stanowiące podstawę obliczenia nagrody

200 najniższe wynagrodzenie wynosiło 368.000 zł. (k. 18), podczas gdy w paśdzierniku

201 1989 r., kiedy to powódka nabyła prawo do nagrody jubileuszowej za 15 lat pracy,

202 najniższe wynagrodzenie wynosiło 38.000 zł (k. 20). Skoro więc w odniesieniu do

203 tych pracowników różnica wysokości nagrody była wynikiem nabycia prawa do nagrody w innym czasie niż termin nabycia prawa do nagrody przez powódkę, w

204 którym obowiązywała inna wysokość najniższego wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczenia nagrody, to nie może być mowy o nierównym traktowaniu z

205 nimi powódki. Nierówność ta zachodzi tylko w porównaniu z Aleksandrem B. ale i

206 ona nie uzasadnia zarzutu naruszenia konstytucyjnej zasady równości. Zasada ta

207 dotyczy bowiem równości w prawie a nie w bezprawiu, a przecież wypłacono temu

208 pracownikowi zawyżoną nagrodę jubileuszową bezpodstawnie czyli wbrew prawu.

209 Pojedyńcza wypłata nagrody jubileuszowej w zawyżonej wskutek pomyłki wysokości

210 nie stanowi także dostatecznego argumentu dla uznania, że wypłata powódce nagrody obliczonej zgodnie z obowiązującymi przepisami stanowi naruszenie konstytucyjnej zasady sprawiedliwości społecznej. Skoro zaś nie nastąpiło naru-

211 szenie wspomnianych zasad konstytucyjnych, to bezzasadny jest oparty na ich

212 naruszeniu zarzut, że strona pozwana powołując się wobec powódki na § 4 aneksu

213 nadużyła prawa w świetle zasad współżycia społecznego (art. 8 k.p.). Zarzutu tego nie uzasadnia również ponad roczna zwłoka strony pozwanej w

214 wypłacie należnej powódce nagrody jubileuszowej. Sama bowiem zwłoka nie była

215 powodem wypłaty tak niskiej nagrody, a obowiązujący w pozwanym zakładzie pracy

216 sposób obliczania nagrody, oparty na przepisach ustawy o zasadach tworzenia

217 zakładowych systemów wynagrodzenia i przede wszystkim istotny spadek siły nabywczej pieniądza na przełomie lat 1989 i 1990, którego strony nie mogły

218 przewidzieć, co wyklucza ewentualnie odpowiedzialność odszkodowawczą strony

219 pozwanej w świetle art. 361 § 1 k.c. i art. 477 § 1 k.c. Ten ostatni przepis ogranicza

220 zresztą odpowiedzialność odszkodowawczą dłużnika w razie jego zwłoki w spełnieniu świadczenia do naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki. Mimo bezzasadności zarzutów rewizji nadzwyczajnej została ona co do należności głównej przez Sąd Najwyższy uwzględniona, gdyż wyroki Sądów obu

221 instancji wydane zostały z rażącym naruszeniem art. 3581 § 3 k.c. w zw. z art. 12

222 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz. U. Nr

223 55, poz. 321) i art. 300 k.p., co Sąd Najwyższy wziął z urzędu pod rozwagę (art. 420

224 § 2 k.p.c.). Art. 3581 § 3 k.c. stanowi, że "w razie istotnej zmiany siły nabywczej

225 pieniądza po powstaniu zobowiązania, sąd może po rozważeniu interesów stron,

226 zgodnie z zasadami współżycia społecznego, zmienić wysokość lub sposób spełnienia świadczenia pieniężnego, chociażby były ustalone w orzeczeniu lub

227 umowie", zaś według mającego charakter przepisu przejściowego art. 12 ust. 2

228 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie kodeksu cywilnego do zobowiązań pieniężnych powstałych od dnia 30 paśdziernika 1950 r. jeszcze nie przedawnionych

229 i nie wykonanych do dnia wejścia w życie tejże ustawy (tj. do dnia 1 paśdziernika

230 1990 r.) stosuje się art. 3581 § 3 k.c. tylko do świadczeń w części nie wykonanej.

231 Ponieważ dochodzone przez powódkę roszczenie niewątpliwie powstało po dniu 30

232 paśdziernika 1950 r., a w dniu 1 paśdziernika 1990 r. nie było przedawnione, to art.

233 3581 § 3 k.c. - przy istnieniu określonych w nim przesłanek - może mieć do niego

234 zastosowanie, ale pod warunkiem, że świadczenie nie zostało do tego dnia wykonane. Jeżeli więc wypłata powódce nagrody nastąpiła w dniu 10 listopada 1990

235 r., to z punktu widzenia wymienionego przepisu przejściowego nie ma przeszkód,

236 aby art. 3581 § 3 k.c. mógł być do tego zobowiązania zastosowany. Powstaje

237 natomiast zagadnienie, czy wypłacenie powódce nagrody w kwocie nominalnej stanowiło wykonanie zobowiązania. W tym przedmiocie Sąd Najwyższy w składzie

238 rozpoznającym niniejszą sprawę podziela uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 3 kwietnia 1992 r., I PZP 19/92 (OSNCP 1992 z. 9 poz. 166), w myśl której art. 3581 §

239 3 k.c. w zw. z art. 300 k.p. może być odpowiednio zastosowany w sprawie o należność z zakresu prawa pracy (odprawę rentową) także wówczas, gdy to świadczenie pieniężne zostało spełnione przez zapłatę sumy nominalnej lecz w

240 okolicznościach nie powodujących wygaśnięcia zobowiązania. W uzasadnieniu powyższej uchwały Sąd Najwyższy wyjaśnił m.in. że zgodnie z art. 3581 § 1 k.c.

241 zapłata kwoty nominalnej stanowi jedynie spełnienie świadczenia. Nie oznacza ona

242 jeszcze wykonania zobowiązania, gdyż do tego potrzebne jest ponadto zaspokojenie

243 wierzyciela. Według art. 354 § 1 k.c. wykonanie zobowiązania przez dłużnika

244 powinno być zgodne ze społeczno-gospodarczym celem zobowiązania oraz z zasadami współżycia społecznego, a także ewentualnie ustalonymi zwyczajami.

245 Zapobiega to sytuacjom, w których spełnienie przez dłużnika świadczenia w sposób

246 formalnie zgodny z treścią zobowiązania nie zaspokajałoby uzasadnionego interesu

247 wierzyciela. Taką sytuację tworzy istotna zmiana siły nabywczej pieniądza po

248 powstaniu zobowiązania. Spełnienie w tej sytuacji świadczenia przez zapłatę kwoty

249 nominalnej nie zaspokaja interesu wierzyciela i nie powoduje wygaśnięcia zobowiązania, chyba że wierzyciel przyjmie takie świadczenie na zaspokojenie

250 swojej wierzytelności. O spełnieniu świadczenia można mówić bowiem dopiero

251 wtedy,gdy zostaje ono zaofiarowane przez dłużnika i przyjęte przez wierzyciela.

252 Oświadczenie wierzyciela o przyjęciu zapłaty kwoty nominalnej na zaspokojenie

253 wierzytelności może zostać złożone przez każde zachowanie ujawniające taką wolę

254 w sposób dostateczny (art. 60 k.c.).

255 Niezwłoczne kwestionowanie przez powódkę w niniejszej sprawie wysokości

256 wypłaconej nagrody (k. 9) świadczy zdaniem Sądu Najwyższego, w dostateczny

257 sposób, że nie traktowała ona wypłaconej jej tytułem nagrody jubileuszowej kwoty

258 nominalnej jako zaspokojenia swej wierzytelności z tego tytułu, a jako wypłatę na

259 poczet należnej nagrody jubileuszowej. Umożliwia to zastosowanie w sprawie

260 waloryzacji świadczenia określonej w art. 3581 § 3 k.c. Wprawdzie w świetle art. 3581

261 § 4 k.c. jest ona uzależniona od żądania wierzyciela, który go w niniejszej sprawie

262 nie zgłosił, jednak - jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w uzasadnieniu orzeczenia z dnia 30

263 stycznia 1992 r., I PRN 60/91 (PiZS 1992 nr 7 s. 64) - określony w art. 4771 § 1

264 k.p.c. obowiązek orzekania w sprawach z zakresu prawa pracy o roszczeniach

265 wynikających z faktów przytoczonych przez pracownika, choćby nie były objęte jego

266 żądaniem lub zgłoszone w rozmiarze mniejszym niż usprawiedliwiony wynikiem

267 postępowania dotyczy także waloryzacji świadczenia na podstawie art. 3581 § 3 k.c.

268 Powódka zaś w niniejszej sprawie powoływała się na zebrany w sprawie materiał

269 dowodowy, który wskazywał na spadek siły nabywczej pieniądza w okresie po nabyciu przez nią prawa do nagrody jubileuszowej a wypłatą tej nagrody w kwocie

270 nominalnej. Spadek ten w powyższym okresie czyli między dniem 12 paśdziernika

271 1989 r. a 10 listopada 1990 r. był istotny, co jest faktem powszechnie znanym, a

272 ponadto wynika z zebranego w sprawie materiału wskazującego, jak już podano

273 wyżej, że najniższe wynagrodzenie pracownicze wynosiło w paśdzierniku 1989 r.

274 38.000 zł. a w paśdzierniku 1990 r. 368.000 zł. W efekcie opóśniona wypłata

275 powódce nagrody jubileuszowej w kwocie nominalnej obliczonej na podstawie wynagrodzenia z paśdziernika 1989 r. spowodowała z punktu widzenia zasad współżycia społecznego i interesu powódki jej pokrzywdzenie. Zdaniem Sądu Najwyższego waloryzacja powinna w niniejszej sprawie objąć różnicę świadczenia

276 wynikającą ze spadku siły nabywczej pieniądza w okresie między nabyciem przez

277 powódkę prawa do nagrody a jej wypłatą opóśnioną z winy strony pozwanej. Najniższe wynagrodzenie pracownicze jest relatywną siły nabywczej pieniądza i

278 dlatego Sąd Najwyższy dla potrzeb niniejszej sprawy przyjął, że może ono stanowić

279 miernik waloryzacji.

280 Kierując się powyższymi przesłankami Sąd Najwyższy uznał, że po walory-

281 zacji na podstawie art. 3581 § 3 k.c. strona pozwana zapłacić winna powódce

282 tytułem wysokości nagrody jubileuszowej kwotę 1.309.625 zł. obliczoną w następu-

283 jący sposób: Nagroda wyliczona na podstawie najniższego wynagrodzenia obowią-

284 zującego w m-cu paśdzierniku 1990 r. = 1.656.000 zł (k. 18) pomniejszona o kwotę

285 wypłaconej nagrody czyli 171.000 zł oraz o połowę wypłaconych odsetek w kwocie

286 350.750 zł. czyli o 175.375 zł. Odliczenie przy waloryzacji nagrody połowy wypła-

287 conych powódce odsetek uzasadnione jest ich częściowo waloryzacyjnym charak-

288 terem, na co wskazuje wysokość odsetek ustawowych obowiązujących w okresie

289 między powstaniem prawa powódki do nagrody a jej wypłatą, przekraczającą wysokość odsetek kredytowych. Taką też kwotę z 8% od dnia 4 sierpnia 1994 r. Sąd

290 Najwyższy - uwzględniając rewizję nadzwyczajną i uchylając zaskarżony wyrok Sądu

291 Wojewódzkiego oraz zmieniając poprzedzający go wyrok Sądu Rejonowego - zasądził na rzecz powódki (art. 422 § 1 k.p.c.). Uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej

292 w świetle art. 421 § 2 k.p. nie stała na przeszkodzie okoliczność, że została ona

293 wniesiona po upływie 6 miesięcy od daty uprawomocnienia się zaskarżonego wyroku, gdyż zaniechając waloryzacji dochodzonej należności Sądy obu instancji nie

294 tylko rażąco naruszyły wskazane wyżej przepisy, lecz także interes Rzeczypospolitej

295 Polskiej, która otacza roszczenia pracownicze wzmożoną ochroną, a w niniejszej

296 sprawie ochrona ta była szczególnie potrzebna, gdyż chodzi o powódkę pozostającą

297 bez pracy i samotnie wychowującą 2 dzieci, na które otrzymuje niewysokie alimenty.

298 Sąd Najwyższy oddalił rewizję nadzwyczajną w części dotyczącej odsetek za

299 okres od dnia 4 sierpnia 1994 r. Od zwaloryzowanego na podstawie art. 3581 § 3

300 k.c. świadczenia, w części przewyższającej jego nominalną wysokość, odsetki za

301 opóśnienie należą się dopiero od daty wyroku sądowego, mocą którego dokonano

302 waloryzacji. Samo bowiem istnienie przesłanek z art. 3581 § 3 k.p.c. nie powoduje z

303 mocy prawa zmiany wysokości świadczenia. Konieczna jest inicjatywa wierzyciela,

304 któremu jednak nie przysługuje roszczenie w znaczeniu materialnoprawnym. Przysługuje mu tylko uprawnienie do żądania waloryzacji. Dlatego nie można też

305 przed waloryzacją mówić o opóśnieniu dłużnika w wykonaniu zobowiązania pieniężnego przekraczającego jego nominalną wysokość. Skutek w postaci waloryzacji następuje dopiero z mocy orzeczenia sądu, które ma więc charakter

306 konstytutywny. Nie miał - jak się wydaje - powyższych okoliczności na uwadze Sąd

307 Najwyższy przy wydawaniu wyroku z dnia 16 września 1993 r. w sprawie I PRN

308 70/93 (OSNCP 1994 z. 5 poz. 113). Natomiast uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8

309 lipca 1993 r., III CZP 80/93 (OSP 1994 r., nr. 3, poz. 50) dotyczy wprawdzie odsetek

310 lecz nie od sumy zwaloryzowanej na podstawie art. 3581 § 3 k.c., a od odszkodowania ustalonego na podstawie art. 363 § 2 k.c.

311 Odsetki od nominalnej kwoty nagrody za okres od dnia nabycia do niej prawa

312 przez powódkę do dnia zapłaty zostały zaś przez stronę pozwaną uiszczone. ======================================