Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2026 r., I CSK 733/26

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 11 września 2026 r., I CSK 733/26

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 11 września 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

3 SSN Marta Romańska

4 na posiedzeniu niejawnym 11 września 2026 r. w Warszawie w sprawie z powództwa R.D. przeciwko M.K. o ustalenie, zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli i wydanie, na skutek skargi kasacyjnej R.D. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z 19 maja 2025 r., I ACa 368/23, odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

Uzasadnienie

5 Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona (art. 398⁹ § 1 k.p.c.). Obowiązkiem skarżącego jest sformułowanie i uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania w nawiązaniu do powyższych przesłanek, a rozstrzygnięcie Sądu Najwyższego w kwestii przyjęcia bądź odmowy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wynika z oceny, czy okoliczności powołane przez skarżącego odpowiadają tym, o których jest mowa w art. 398⁹ § 1 k.p.c.

6 Powód wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania z uwagi na występowanie w sprawie istotnych zagadnień prawnych (art. 398⁹ § 1 pkt 1 k.p.c.), które przedstawił jako pytania: „czy pożyczkobiorca, który zawarł z pożyczkodawcą umowę pożyczki z przewłaszczeniem własności ruchomości może po zbyciu tych ruchomości przez pożyczkodawcę na rzecz osób trzecich dochodzić na podstawie art. 189 k.p.c. ustalenia przez Sąd nieważności w części tej umowy pożyczki w zakresie dotyczącym odsetek przekraczających odsetki maksymalne?”;

7 - „czy zbycie przez pozwanego ruchomości na rzecz osoby trzeciej w trakcie procesu sądowego o wydanie tej ruchomości uniemożliwia wydanie wyroku uwzględniającego powództwo o wydanie ruchomości, w sytuacji gdy nie jest znana osoba trzecia, która nabyła ruchomość, ani też data zbycia tej ruchomości?”; - „czy zbycie przez pozwanego ruchomości na rzecz osoby trzeciej w trakcie procesu sądowego o złożenie oświadczenia woli o przeniesieniu własności tejże ruchomości uniemożliwia wydanie wyroku uwzględniającego powództwo, w sytuacji gdy nie jest znana osoba trzecia, która nabyła ruchomości, ani też data zbycia ruchomości?”. Zgodnie z ustaloną linią orzecznictwa, powołanie się na występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego jako na przesłankę przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga określenia problemu o charakterze abstrakcyjnym, nierozstrzygniętego w dotychczasowym orzecznictwie i wymagającego pogłębionej wykładni. Skarżący powinien to zagadnienie sformułować oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą tezę o możliwości rozbieżnych ocen prawnych w związku ze stosowaniem przepisów, na tle których ono powstało. Zagadnienie powinno być ponadto „istotne” z uwagi na wagę problemu interpretacyjnego, którego dotyczy dla systemu prawa. Skoro jednak skarga kasacyjna jest wnoszona w konkretnej sprawie, to zarówno charakter rozpoznawanego roszczenia, jak i ustalony przez sądy meriti stan faktyczny, którym Sąd Najwyższy byłby związany (art. 398³ § 3 i art. 398¹³ § 2 k.p.c.), musi pozostawać w związku z przedstawionym przez skarżącego zagadnieniem prawnym i pozwalać na jego rozstrzygnięcie.

8 Problemy sformułowane przez powoda nie mają cech istotnego zagadnienia prawnego w znaczeniu przedstawionym wyżej. Nie zostały ujęte abstrakcyjnie i poparte argumentacją jurydyczną, która zmierzałaby do wykazania, że odpowiedź na nie mogłaby pomóc przy wykładni przepisów mających zastosowanie do podobnych przypadków, ale też nie przystają one do przesłanek, które zadecydowały o wydanym w sprawie rozstrzygnięciu w świetle ustalonych okoliczności faktycznych stanowiących jego podstawę, którymi Sąd Najwyższy przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej byłby związany (art. 398¹³ § 2 k.p.c.). Gdy chodzi o żądanie zgłoszone na podstawie art. 189 k.p.c., to w orzecznictwie od lat ustalony jest pogląd, że powód nie ma interesu prawnego w dochodzeniu żądania ustalenia prawa lub stosunku prawnego, gdy na tle tego stosunku może już wytoczyć dalej idące powództwo o świadczenie. To stanowisko nie ma jednak zastosowania w przypadku, gdy ze spornego stosunku prawnego wynikają jeszcze dalsze skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie jest możliwe lub nie jest jeszcze aktualne. Mimo istnienia prawa do zażądania spełnienia świadczenia (wytoczenia powództwa o świadczenie) lub skorzystania z innego środka ochrony prawnej (np. powództwa o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego) interes prawny w zgłoszeniu ustalenia prawa lub stosunku prawnego istnieje, jeżeli wyrok uwzględniający żądanie świadczenia nie zapewnia pełnej ochrony prawnej dłużnikowi. Jeżeli zatem w sporze o świadczenie nie może dojść do rozstrzygnięcia o wszystkich uprawnieniach istotnych z perspektywy ochrony sfery prawnej powoda (wyrok nie będzie wyczerpywał wszystkich płaszczyzn istniejącego sporu objętego stosunkiem prawnym, którego dotyczy żądanie ustalenia), to przyjąć należy, że powodowie mają interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w zgłoszeniu żądania ustalenia. Powód, zmierzający w kolejnych żądaniach do odzyskania tytułu prawnego do ruchomości i ich posiadania, miałby zatem interes prawny w dochodzeniu żądania ustalenia nieważności w jakiejś części umowy, na której podstawie przeniósł ten tytuł na pozwanego, gdyby określił te płaszczyzny stosunku prawnego z pozwanym, na których jego sytuacji prawnej nie zabezpiecza uwzględnienie dalej idących i zgłoszonych w niniejszym postępowaniu żądań. Niezależnie od powyższego odnotować trzeba, że żądanie ustalenia nieważności umowy pożyczki, zabezpieczonej przewłaszczeniem maszyn, dotyczyło wyłącznie postanowienia o wysokości odsetek, które powód zobowiązał się świadczyć od oddanego mu do dyspozycji kapitału. O oddaleniu tego żądania zadecydowało stanowisko Sądów meriti o konieczności zastosowania w odniesieniu do tego postanowienia umownego art. 359 § 2² k.c., zamiast art. 58 § 3 k.c. i przyjęcia, że zamiast odsetek w wysokości umówionej, należały się pozwanemu od pożyczonej kwoty maksymalne odsetki ustawowe. To stanowisko znajduje potwierdzenie w wyroku Sądu Najwyższego z 23 lutego 2017 r., V CSK 361/16.

9 Powodzenie roszczenia windykacyjnego zależało od wykazania przez powoda, że ma tytuł prawny skuteczny w stosunku do pozwanego i upoważniający do posiadania maszyn, choćby zależnie od pozwanego. Powód takiego tytułu nie wykazał, gdyż – jak twierdził – przeniósł go na pozwanego pod tytułem zabezpieczającym. Odzyskanie przez powoda tytułu prawnego do maszyn wymagało wykonania umowy przewłaszczenia na zabezpieczenie, do czego miało zmierzać roszczenie powoda o zobowiązanie pozwanego do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu własności spornych maszyn na powoda. Z ustaleń dokonanych uzupełniająco przez Sąd Apelacyjny wynika jednak, że pozwany zbył maszyny na rzecz osób trzecich, a to wyklucza możliwość złożenia przez niego oświadczenia o przeniesieniu ich własności na powoda, nawet gdyby oczekiwanie powoda, że takie oświadczenie zostanie złożone miało podstawę w umowie przewłaszczenia, jak twierdził powód. Do zgłoszonego przez powoda żądania, z uwagi na okoliczności, którymi zostało uzasadnione, nie ma bowiem zastosowania art. 192 pkt 3 k.p.c. (zob. uchwała Sądu Najwyższego z 23 lutego 2018 r., III CZP 104/17, OSNC 2019, nr 2, poz. 14), co sprawia, że dla wyniku postępowania w sprawie nie miało znaczenia to, komu i kiedy pozwany zbył maszyny, a istotne było wyłącznie to, że w chwili zamknięcia rozprawy nie był już ich właścicielem; nie mógł zatem na powoda przenieść prawa, które mu nie przysługiwało, chyba że czynność pozwanego z osobą trzecią zostałaby uznana za bezskuteczną w stosunku do powoda na podstawie art. 59 k.c.

10 Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 398⁹ § 1 i 2 k.p.c., orzeczono jak w postanowieniu.