Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2026 r., I CSK 2903/25

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 września 2026 r., I CSK 2903/25

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 15 września 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

3 SSN Roman Trzaskowski

4 na posiedzeniu niejawnym 15 września 2026 r. w Warszawie w sprawie z powództwa Syndyka masy upadłości Spółdzielczej Kasy Oszczędnościowo-Kredytowej w W. w upadłości likwidacyjnej w W. przeciwko M.T. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej M.T. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 21 marca 2025 r., I ACa 3293/23,

1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;

2. obciąża kosztami postępowania kasacyjnego pozwanego, pozostawiając ich wyliczenie referendarzowi sądowemu.

Uzasadnienie

7 Wyrokiem z dnia 21 marca 2025 r. Sąd Apelacyjny w Łodzi oddalił apelację pozwanego od wyroku Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 30 czerwca 2023 r., którym utrzymany został w mocy nakaz zapłaty w postępowaniu nakazowym wydany przez Sąd Okręgowy w Piotrkowie Trybunalskim w dniu 14 marca 2022 r. w sprawie sygn. akt I Nc 39/22.

8 W skardze kasacyjnej, w uzasadnieniu wniosku o jej przyjęcie do rozpoznania, pozwany wskazał przyczyny kasacyjne określone w art. 398⁹ §1 pkt 1 i 2 k.p.c.

9 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

10 Z art. 398¹ § 1 k.p.c. wynika, że skarga kasacyjna przysługuje co do zasady od prawomocnych orzeczeń sądów drugiej instancji, a więc orzeczeń wieńczących dwuinstancyjne postępowanie sądowe, w którym sądy obu instancji dysponują pełną kognicją w zakresie faktów i dowodów. Jednakże zgodnie z art. 398⁹ § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania tylko wtedy, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. W zamyśle ustawodawcy skarga kasacyjna stanowi zatem nadzwyczajny środek zaskarżenia, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w interesie publicznym, w szczególności przez zapewnienie jednolitej wykładni i stosowania prawa. Wyłączną podstawą oceny pod kątem przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania są wskazane w niej przyczyny kasacyjne wraz z uzasadnieniem (art. 398⁴ § 2 k.p.c.).

11 Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, skarżący, który jako uzasadnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał przyczynę określoną w art. 398⁹ § 1 pkt 1 k.p.c., powinien odpowiednio sformułować zagadnienie prawne, wskazać przepisy prawa, na których tle zagadnienie się wyłoniło oraz przedstawić argumentację jurydyczną uzasadniającą możliwość rozbieżnych ocen prawnych oraz świadczącą o istotności tego zagadnienia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego: z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, Nr 1, poz. 11; z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.; z 9 kwietnia 2015 r., V CSK 547/14, niepubl.). Zagadnienie jest istotne, jeżeli jego rozstrzygnięcie ma znaczenie dla ukierunkowania praktyki sądowej i rozstrzygnięcia sprawy, w której zagadnienie powstało (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 18 września 2012 r., II CSK 180/12, niepubl. oraz z 2 grudnia 2014 r., II CSK 376/14, niepubl.), wywołuje poważne wątpliwości, a zarazem nie było dotychczas rozstrzygnięte w judykaturze albo dotychczasowe orzecznictwo wymaga zmiany (zob. np. postanowienie Sądu Najwyższego z 24 sierpnia 2016 r., II CSK 94/16, niepubl.).

12 Powołanie się zaś na przyczynę kasacyjną przewidzianą w art. 398⁹ § 1 pkt 2 k.p.c. wymaga wykazania przez stronę skarżącą, że chodzi o wykładnię przepisów prawa, których treść i znaczenie nie zostały dostatecznie wyjaśnione w dotychczasowym orzecznictwie lub, że istnieje potrzeba zmiany ich dotychczasowej wykładni, podania, w drodze stosownego jurydycznego wywodu, na czym owe wątpliwości polegają, a także że mają one poważny oraz rzeczywisty charakter i ich rozstrzygnięcie wiąże się z rozpatrywaną sprawą i jest istotne z punktu widzenia wyniku postępowania oraz publicznoprawnych funkcji skargi kasacyjnej. Jeżeli podstawą wniosku w tym zakresie jest twierdzenie o występujących w orzecznictwie sądowym rozbieżnościach wynikających z dokonywania przez sądy różnej wykładni przepisu, konieczne jest wskazanie rozbieżnych orzeczeń, dokonanie ich analizy i wykazanie, że rozbieżność wynika z różnej wykładni przepisu (por.m.in. postanowienia z 15 października 2002 r., II CZ 102/02, niepubl.; z 28 marca 2007 r., II CSK 84/07, niepubl.; z 8 lipca 2008 r. I CSK 111/08, niepubl.; z 20 listopada 2015 r., III CSK 269/15, niepubl.; z 20 maja 2016 r., V CSK 692/15, niepubl.; z 3 sierpnia 2017 r., IV CSK 85/17, niepubl.; z 7 grudnia 2017 r., I CSK 499/17, niepubl.; z 26 kwietnia 2018 r., IV CSK 571/17, niepubl.). Skarżący nie wykazał wystąpienia powyższych przyczyn kasacyjnych. We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania wskazał, że w sprawie występują istotne zagadnienia prawne i rozbieżności w orzecznictwie dotyczące w szczególności ważności czynności prawnych zawieranych przez tzw. „słupy” w ramach procederu wyłudzania pożyczek ze SKOK W. i zakresu związania sądu cywilnego ustaleniami wyroku karnego (art. 11 k.p.c.). Wedle skarżącego sprawa dotyczy fundamentalnego zagadnienia ważności czynności prawnych dokonywanych w warunkach przestępstwa (oszustwa) - a konkretnie, czy umowa pożyczki zawarta przez tzw. „słupa” z instytucją finansową, w sytuacji gdy intencją stron (lub jednej ze stron) jest wyłudzenie środków, powinna być traktowana jako ważna umowa czy też jako czynność nieważna (pozorna lub sprzeczna z prawem).

13 Ponadto w ramach tego ogólnego zagadnienia wyłaniają się bardziej szczegółowe pytania prawne, m.in.: „Czy intencja wyłudzenia pożyczki (działanie kredytobiorcy w celu oszukania kredytodawcy lub z pomocą wewnętrznego współsprawcy) wyłącza kwalifikację czynności jako pozornej? Innymi słowy, czy możliwa jest pozorność „czysta” umowy, której zawarciu towarzyszy przestępczy zamiar”; „Jaka jest relacja między oszustwem kredytowym a nieważnością umowy kredytu/pożyczki? Czy każde oszustwo skutkuje jedynie sankcjami karnymi i względną wadliwością umowy (wada oświadczenia woli), czy też w pewnych warunkach (udział obu stron w nielegalnym celu) umowa jest nieważna bezwzględnie na podstawie art. 58 k.c.?”; „czy skazanie pozwanego za wyłudzenie pożyczki wyklucza powoływanie się przez niego na nieważność umowy?”. Zdaniem skarżącego rozstrzygnięcie przez Sąd Najwyższy dylematu: czy prawo cywilne sankcjonuje nieważnością umowy zawartą przez „słupa” celem wyłudzenia środków z udziałem osób reprezentujących kredytodawcę, czy też uznaje ją za ważną do czasu ewentualnego podważenia z tytułu wad oświadczeń woli ma znaczenie wykraczające poza niniejszy spór, jest zagadnieniem nowym, związanym z głośnymi aferami finansowymi z ostatnich lat, i budzi poważne wątpliwości prawne, co samo w sobie uzasadnia przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania.

14 Ponadto skarżący podał, że analiza dostępnych orzeczeń dotyczących podobnych stanów faktycznych (pożyczki/kredyty W SKOK-W. zaciągnięte przez „słupy”) ujawnia znaczące różnice w podejściu sądów apelacyjnych - a nawet różnice stanowisk między różnymi składami Sądu Najwyższego, jeśli chodzi o akcenty. Zdaniem skarżącego zarysowały się dwie odmienne linie orzecznicze: „pro nieważności (pro klient)” oraz „pro ważności (pro bank)”. W zależności od tego, czy sprawa trafiła przed Sąd Apelacyjny w Warszawie, Gdańsku, czy - jak tu – w Łodzi, zapadały odmienne rozstrzygnięcia w zasadniczo analogicznych stanach faktycznych (roszczenie syndyka przeciwko nominalnemu pożyczkobiorcy o zwrot fikcyjnej pożyczki). Skarżący podał również, że występuje zróżnicowanie nawet na poziomie Sądu Najwyższego i odwołał się w tym względzie do wyroków w sprawach II CSKP 642/22 oraz II CSKP 594/22.

15 W wyroku z 28 lutego 2023 r., II CSKP 594/22 (OSNC 2023, nr 10, poz. 98) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wada pozorności występuje wówczas, gdy oświadczenie jest złożone „dla pozoru”, a więc nie towarzyszy mu wola wywołania skutków prawnych, jakie zwykle prawo łączy z takim oświadczeniem, a jedynie zamiar stworzenia na zewnątrz wrażenia (pozoru), że wola taka istnieje. Czym innym jest natomiast czynność dokonana przez osoby podstawione, w której strony wytwarzają nieprawdziwy obraz sytuacji co do osób, które czynność interesuje, jednakże mają rzeczywisty zamiar wywołania takich skutków prawnych, jakie normalnie złożone przez nie oświadczenia woli za sobą pociągają. Sąd Najwyższy zwrócił również uwagę, że intencja wyłudzenia pożyczki nie oznacza, iż zaangażowane osoby (pożyczkobiorca i działający z nim w porozumieniu reprezentant pożyczkobiorcy) nie chcą osiągnąć skutku prawnego związanego z zawarciem umowy pożyczki, w szczególności skutku polegającego na zobowiązaniu pożyczkodawcy do przeniesienia na własność biorącego określonej kwoty pożyczki. Przeciwnie, zazwyczaj chcą ów skutek osiągnąć, nawet kosztem zobowiązania pożyczkobiorcy do zwrotu kwoty pożyczki z odsetkami, czemu towarzyszyć może założenie, że pożyczkobiorca nie wywiąże się z tego zobowiązania. Naganność ich intencji jest kwestią odrębną, która może podlegać rozważeniu na płaszczyźnie niezgodności ich działania z prawem.

16 Ponadto Sąd Najwyższy wyjaśnił również, że nawet sytuacja, w której sprzeczność zawarcia umowy z prawem ma charakter obustronny (np. zawierając umowę pożyczki, zarówno pożyczkobiorca, jak i osoby reprezentujące SKOK popełniły przestępstwo, działając w zmowie), nie prowadzi jeszcze per se do nieważności umowy, nie każda bowiem czynność sprzeczna z prawem jest dotknięta nieważnością. Inny niż nieważność skutek nie musi przy tym wynikać wprost z ustawy, lecz może być ustalony w drodze bardziej złożonych zabiegów interpretacyjnych, uwzględniających cel i sens naruszanej normy. Za zgodną z tym celem i proporcjonalną nie może być uznana sankcja, która w razie naruszenia norm ustawowych (w tym zakazów karnych) albo zasad współżycia społecznego chroniących instytucje finansowe przed wyłudzeniami kredytów czy pożyczek (w tym SKOK), pozbawiałaby te instytucje praw, które służą ochronie ich słusznego interesu związanego z odzyskaniem wypłaconej kwoty i wynagrodzenia za korzystanie z kapitału, w tym prawa do zaspokojenia się z nieruchomości, które miało zabezpieczać spłatę udzielonej pożyczki (zob. też wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 sierpnia 2025 r., II CSKP 233/23, niepubl.).

17 Prezentowane we wniosku przez skarżącego wątpliwości zostały zatem wyjaśnione w orzecznictwie Sądu Najwyższego, a powołane przez skarżącego, wydane wcześniej orzeczenia sądów powszechnych nie mogą uzasadniać istnienia przyczyny kasacyjnej w postaci rozbieżności w orzecznictwie.

18 Z tych względów, na podstawie art. 398⁹ § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.