Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2013 r., IV CSK 699/12

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 czerwca 2013 r., IV CSK 699/12

Tekst

1 Sygn. akt IV CSK 699/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 Dnia 20 czerwca 2013 r.

3 Sąd Najwyższy w składzie:

4 SSN Iwona Koper (przewodniczący)

5 SSN Mirosław Bączyk

6 SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

7 w sprawie z powództwa M. W.

8 przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń na Życie […]

9 o zapłatę,

10 po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 20 czerwca 2013 r.,

11 skargi kasacyjnej powoda

12 od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

13 z dnia 22 czerwca 2012 r.,

14 1. oddala skargę kasacyjną,

15 2. nie obciąża powoda kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

16 2

17 W pozwie skierowanym przeciwko Towarzystwu Ubezpieczeń na Życie […], powód M. W. domagał się zasądzenia kwoty 215.000 zł, z odsetkami za opóźnienie od 1 kwietnia 2009 r., jako należnego mu świadczenia wynikającego z umowy ubezpieczenia na życie osób zaciągających kredyty hipoteczne, zawartej przez jego żonę w związku z zaciągniętym w Bank […] przez oboje małżonków kredytem. Wyrokiem z dnia 22 marca 2012 r. Sąd Okręgowy w T. oddalił powództwo czyniąc następujące ustalenia faktyczne. Powód i jego żona zawarli w dniu 19 czerwca 2008 r. z Bankiem […] umowę o kredyt w kwocie 478.440,80 zł, indeksowany kursem CHF. Wcześniej, w dniu 17 maja 2008 r. małżonkowie złożyli deklaracje przystąpienia do ubezpieczenia na życie dla osób zaciągających kredyty hipoteczne za pośrednictwem F. S.A. Jako uposażonego, uprawnionego do otrzymania świadczenia ubezpieczeniowego z tytułu śmierci, małżonkowie wskazali bank finansujący, co w okolicznościach sprawy oznaczało Bank S.A, to jest bank, w którym ubiegali się o kredyt. Suma ubezpieczenia odpowiadała wysokości kwoty kredytu podzielonej przez liczbę współubezpieczonych. W § 8 ust. 1 o.w.u. określono, że w wypadku zgonu ubezpieczającego, ubezpieczyciel zobowiązuje się do wypłaty uposażonemu 0,5 % sumy ubezpieczenia. W dniu 19 czerwca 2008 r. powód i jego żona zawarli z bankiem kredytującym umowę przelewu praw z polisy ubezpieczeniowej. W umowie tej wskazano, że ubezpieczający przelewa na bank swoją wierzytelność (czyli prawo do odszkodowania) wynikającą z przystąpienia do generalnej umowy ubezpieczenia na życie osób zaciągających kredyty hipoteczne za pośrednictwem F. S.A., z zastrzeżeniem, że jeżeli kredyt zostanie spłacony, przelew traci moc i ubezpieczający stanie się z powrotem uprawnionym do tej wierzytelności. Żona powoda zmarła w dniu 4 lutego 2009 r. i pozwany, z uwzględnieniem treści o.w.u., ustalił należne z tego tytułu świadczenie na kwotę 848,44 zł. Powód, kwestionując wysokość tej kwoty, dowodził, że występuje rażąca dysproporcja pomiędzy wysokością składki a świadczeniem ubezpieczyciela, że świadczenie to stanowi wyzysk i jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego a także, że szkoda wynikła ze śmierci jego żony wyniosła 215.000 zł i pozwany w tej wysokości powinien spełnić świadczenie na rzecz powoda. Sąd Okręgowy nie podzielił tej argumentacji, wskazał, że kwota 848,44 zł odpowiadała postanowieniom umowy ubezpieczenia, której przedmiot i warunki wynikały z o.w.u.

18 3

19 Pozwany, ustalając w § 2 o.w.u. wysokość należnego świadczenia, określił jakie zdarzenia objęte są ubezpieczeniem, stąd też składka uiszczona przy zawieraniu umowy odzwierciedlała te ryzyka, które były tym ubezpieczeniem objęte. Wielość ryzyk objętych ubezpieczeniem, wyszczególnionych w umowie, czyniła więc nietrafnym zarzut powoda o nieadekwatność składki do ustalonej kwoty świadczenia. Nie było też podstawy dla przyjęcia, że pozwany ponosi odpowiedzialność za połowę kredytu. Brak było również podstawy dla przyjęcia wyzysku, sprzeczności umowy z zasadami współżycia społecznego, celem umowy jak i dobrymi obyczajami, a art. 385 2

20 k.c. nie miał zastosowania już tylko z tej

21 przyczyny, że wynikająca z o.w.u. wysokość świadczenia należnego w razie zgonu stanowiła postanowienie określające główne świadczenie stron co wyłączało badanie tego postanowienia jako niedozwolonego. Ponadto, w ocenie Sądu, powód nie miał legitymacji czynnej dla domagania się wyższego świadczenia z zawartej umowy z uwagi na to, że żona powoda jako uposażonego wskazała bank finansujący, tylko przeto uposażony byłby uprawniony do podważania wysokości świadczenia.

22 Apelacja powoda została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z dnia 22 czerwca 2012 r. Sąd Apelacyjny przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji i podzielił dokonaną przez ten Sąd ocenę prawną.

23 W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Apelacyjnego powód, powołując podstawę z art. 3983

24 § 1 pkt 1 k.p.c., zarzucił naruszenie art. 831 § 1 k.c. przez przyjęcie braku legitymacji czynnej, art. 58 § 2 k.c. przez niezastosowanie i art.3851 k.c. przez przyjęcie, że znał ogólne warunki ubezpieczenia i są one zgodne z dobrymi obyczajami i nie naruszają rażąco jego interesów.

25 We wnioskach kasacyjnych skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

26 Umowa ubezpieczenia na życie osób zaciągających kredyty hipoteczne zawarta przez powoda i jego żonę jest ubezpieczeniem osobowym. Skarżący co prawda ma rację, że celem zawartej umowy była ochrona przez niekorzystnymi, 4

27 w wymiarze finansowym, skutkami śmierci ubezpieczonych, jednakże w ubezpieczeniu osobowym (art. 829 k.c.) ochrona nie polega na zapłacie odszkodowania za doznaną szkodę, ale na wypłacie określonej sumy pieniężnej w razie zajścia w życiu osoby ubezpieczonej przewidzianego w umowie wypadku. Wysokość tej sumy wyznacza treść umowy. Już zatem z tej tylko przyczyny twierdzenia skarżącego o potrzebie wyrównania szkody wywołanej śmiercią żony kwotą 215.000 zł, były nietrafne.

28 Świadczenie, o którym mowa, w wiążącej strony umowie miało cechę świadczenia głównego, co zgodnie z treścią art. 3851

29 § 2 k.c. eliminuje

30 zastosowanie tego przepisu. Za niedozwolone nie mogą być bowiem uznane postanowienia umowy określające świadczenia główne stron, jeżeli zostały sformułowane jednoznacznie. Jeżeli przeto skarżący w skardze kasacyjnej zarzuca naruszenie art. 3851

31 k.c., przez wadliwe przyjęcie, że o.w.u. są zgodne z dobrymi obyczajami i nie naruszają rażąco jego interesów, to biorąc pod uwagę, że zarzut ten dotyczy wysokości należnej uposażonemu sumy, w więc wysokości świadczenia głównego jednoznacznie sformułowanego w o.w.u., nie budzi wątpliwości, że zarzut taki, już tylko z tej przyczyny, nie może odnieść skutku. Skarżący ponadto, wskazując jako naruszony art. 3851

32 k.c., dodatkowo

33 zarzuca, że naruszenie tego przepisu nastąpiło przez błędne przyjęcie, iż znał treść o.w.u. Ustalenie w tym przedmiocie jest ustaleniem faktu. Skarżący przez zarzut błędu subsumcji podjął próbę podważenia ustalenia faktycznego. Niezależnie od tego, że nie można skutecznie dowodzić błędu w subsumcji (art. 3983 § 1 pkt 1

34 k.p.c.) przez kwestionowanie prawidłowości dokonanych przez sąd ustaleń faktycznych, to nawet przy prawidłowo sformułowanej podstawie kasacyjnej (z art. 3983

35 § 1 pkt 2 k.p.c.) podważanie ustaleń faktycznych nie jest dopuszczalne z uwagi na treść art. 39813

36 § 2 k.p.c. i art. 3983

37 § 3 k.p.c. stanowiących, że Sąd

38 Najwyższy związany jest ustaleniami faktycznymi stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia, i że zarzuty dotyczące ustalenia faktów nie mogą stanowić podstawy skargi kasacyjnej.

39 Skarżący w skardze zarzuca nie tylko naruszenia art. 3851 k.c., ale czyni

40 również zarzut naruszenia art. 58 § 2 k.c. Skutkiem uznania danego 5

41 postanowienia umownego za niedozwolone jest jego eliminacja ze stosunku prawnego jako niedozwolone jest ono bowiem bezskuteczne.

42 Skutek przewidziany w art. 58 § 2 k.c. jest odmienny i dalej idący. Sprzeczność czynności prawnej z zasadami współżycia społecznego czynność tę czyni bezwzględnie nieważną. Na bezwzględną nieważność czynności prawnej, umowy (lub jej części w sytuacji przewidzianej w § 3 tego przepisu) może powołać się strona tej czynności (umowy), a także każdy, kto ma w tym interes prawny. Skarżący, który nie kwestionował umowy w tej części w jakiej on sam pozostaje wwiązany w stosunek ubezpieczenia, nie mógł być, w okolicznościach sprawy, traktowany jako strona stosunku ubezpieczenia łączącego jego żonę z ubezpieczycielem. Z chwilą zawarcia umowy ubezpieczonym stała się żona powoda, a po jej śmierci stosunek ubezpieczenia, aż do wypłaty świadczenia przez ubezpieczyciela, utrzymywał się z udziałem uposażonego jako wierzyciela. W ubezpieczeniu osobowym bowiem, zgodnie z art. 831 § 1 k.c.

43 i postanowieniami o.w.u., ubezpieczony może wskazać osobę uprawnioną do otrzymania sumy ubezpieczenia w razie śmierci ubezpieczonego. Powód i jego żona taką osobę wskazali. Uposażonym, zgodnie z dokumentem ubezpieczenia uczynili bank, który udzielił im kredytu. Z chwilą zatem zajścia zdarzenia objętego ryzykiem, tu śmierci, wyłącznie uprawnionym do otrzymania świadczenia, a zatem wierzycielem w umowie ubezpieczenia stał się bank kredytujący. Interes powoda, który w relacji do więzi obligacyjnej powstałej pomiędzy ubezpieczycielem a jego żoną i wskazanym przez żonę uposażonym, ma więc status osoby trzeciej, mógł być oceniany tylko jako interes dłużnika, z tytułu zaciągniętego kredytu, zainteresowanego w pomniejszeniu swego długu. Nawet przy przyjęciu tak szeroko rozumianego interesu prawnego, na który zresztą skarżący nawet nie powołuje się, nie byłoby podstaw do oceny umowy jako nieważnej z powodu sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, z uwagi, jak twierdzi skarżący, na wymiar ekonomiczny, czyli niskie świadczenie ubezpieczyciela i wysoką składkę. Składka i świadczenie ubezpieczyciela nie pozostają ze sobą w stosunku ekonomicznej ekwiwalentności. Jej funkcja i charakter jest inny. Składka wskazuje za co jest zapłatą, a jej wysokość obliczana 6

44 jest za prognozowany czas trwania ochrony ubezpieczeniowej i uwzględnia zakres objętych ochroną ryzyk.

45 Nie można też pomijać, że bezwzględna nieważność umowy stwierdzona na podstawie art. 58 § 2 k.c. oznacza, że czynność prawna nie wywołuje żadnych skutków prawnych. Stan ten wyznacza też rodzaj roszczeń przysługujących uprawnionym. Co do zasady są więc nimi: roszczenie o zwrot spełnionych świadczeń, roszczenie odszkodowawcze oparte na deliktowej podstawie culpa in contrahendo, roszczenie o ustalenie nieważności. Nie ma natomiast żadnej podstawy dla formułowania, jak czynił to skarżący w pozwie i w toku procesu, roszczenia o zapłatę wyższego świadczenia umownego i to niezależnie od tego czy mamy do czynienia ze stroną nieważnej umowy czy też z osobą trzecią , która ma interes prawny w dowodzeniu nieważności umowy.

46 Z przedstawionych przeto powodów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. i art. 102 k.p.c. orzekł jak w sentencji.

47 es