Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 2026 r., II CSKP 710/24

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 sierpnia 2026 r., II CSKP 710/24

Sentencja

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

1 6 sierpnia 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

3 Prezes SN Joanna Misztal-Konecka (przewodniczący)

4 SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk (sprawozdawca)

5 SSN Piotr Telusiewicz

6 po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 6 sierpnia 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Bank w W

7 od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 24 października 2022 r., I ACa 794/22, w sprawie z powództwa P.P. i R.P. przeciwko Bankowi w W. o ustalenie,

I. oddala skargę kasacyjną;

II. zasądza od Banku w W. na rzecz P.P. i R.P. po 1350 zł (tysiąc trzysta pięćdziesiąt złotych) kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego orzeczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty.

10 Agnieszka Jurkowska-Chocyk Joanna Misztal-Konecka Piotr Telusiewicz

Uzasadnienie

11 Wyrokiem z 24 lutego 2022 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu ustalił, że umowa o kredyt hipoteczny zawarta 18 lutego 2010 r. pomiędzy Bank1 S.A. w W. (obecnie Bank w W.) oraz P.P. i R.P. jest nieważna (pkt 1) i zasądził od strony pozwanej na rzecz powodów solidarnie koszty procesu (pkt 2).

12 Wyrokiem z 24 października 2022 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu oddalił apelację pozwanego i orzekł o kosztach postępowania.

13 Z ustaleń faktycznych poczynionych przez Sąd Okręgowy i zaakceptowanych przez Sąd Apelacyjny wynika, że 19 lutego 2010 r. Bank1 S.A. w W. oraz P.P. i R.P. zawarli umowę o kredyt hipoteczny, na mocy której bank udzielił kredytobiorcom kredytu w wysokości 140.000 zł indeksowanego do waluty obcej CHF (§ 1 ust. 1 i § 2 ust. 1 umowy). Integralną część umowy stanowił „Regulamin kredytu hipotecznego udzielanego przez Bank1” (§ 1 ust. 2 umowy). Kredyt miał zostać przeznaczony na zakup lokalu mieszkalnego na rynku pierwotnym. Kredyt został oprocentowany według zmiennej stopy procentowej, która w dniu sporządzenia umowy wynosiła 4,84833% w stosunku rocznym, z zastrzeżeniem postanowień Regulaminu w zakresie ustalania wysokości oprocentowania (§ 3 ust. 1 umowy). Zmienna stopa procentowa ustalona została jako suma stopy referencyjnej LIBOR 3M oraz stałej marży Banku w wysokości 4,60 punktów procentowych (§ 3 ust. 2 umowy).

14 W przypadku kredytu indeksowanego do waluty obcej wypłata kredytu następowała w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z tabelą kursów walut obcych obowiązującą w banku w momencie wypłaty środków z kredytu; w przypadku wypłaty kredytu w transzach, stosowano kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególnych transz.

15 Ponadto, raty kredytu podlegające spłacie miały być wyrażone w walucie obcej i w dniu wymagalności pobierane z rachunku bankowego według kursu sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu. O wysokości pierwszej raty spłaty kredytu oraz terminach spłaty bank miał informować kredytobiorców listownie w ciągu 14 dni od dnia uruchomienia kredytu, z zastrzeżeniem postanowień § 9 ust. 2.

16 W oparciu o powyższe ustalenia Sądy obu instancji zgodnie uznały, że klauzule umowne arbitralnie odsyłające do ustalonego przez bank kursu CHF miały charakter abuzywny. Klauzule te przewidywały indeksowanie kwoty kredytu i rat kapitałowo-odsetkowych w oparciu o tabele kursów kupna/sprzedaży banku kredytującego. Sądy meriti stwierdziły zarazem, że nie ziściła się żadna z przesłanek negatywnych uniemożliwiających przeprowadzenie kontroli abuzywności.

17 Sądy meriti uznały, że klauzula indeksacyjna nie została w umowie kredytu określona w sposób jednoznaczny. Umowa pozostawiała bankowi swobodę i dowolność w kształtowaniu rozmiaru świadczenia powodów poprzez blankietowe określenie w niej sposobu kształtowania kursów walut mających zastosowanie przy wykonywaniu umowy. W ocenie Sądu Apelacyjnego warunki związane z mechanizmem indeksacyjnym nie zostały wyrażone w sposób prosty i zrozumiały, tak aby powodowie mogli oszacować wypływające z umowy konsekwencje ekonomiczne. Sąd Apelacyjny uznał w związku z tym, że abuzywność postanowień umowy wynika nie tylko z samej konstrukcji klauzuli indeksacyjnej, ale także z braku właściwej informacji o ryzyku kursowym.

18 Sądy meriti zgodnie stwierdziły, że przyznanie sobie przez bank prawa do jednostronnego regulowania wysokości rat kredytu waloryzowanego kursem CHF jest sprzeczne z dobrymi obyczajami i rażąco narusza interes konsumenta (art. 385¹ § 1 k.c.). Postanowienia takie godzą przede wszystkim w jego interes ekonomiczny związany z wysokością poszczególnych rat kredytu. Doszły ponadto do przekonania, że przy uznaniu wspomnianych postanowień za abuzywne nie istnieje możliwość utrzymania umowy w pozostałym zakresie. W konsekwencji przyjęły, że umowa kredytu indeksowanego zawarta przez strony jest nieważna od samego początku. Jak podkreślił przy tym Sąd Apelacyjny, za niedopuszczalne należało uznać zastępowanie abuzywnych postanowień umowy łączącej strony innym mechanizmem wyliczenia kwot kapitałowo-odsetkowych. Niezależnie od tego, że żaden przepis prawa krajowego nie daje podstaw do zastąpienia owych klauzul abuzywnych innym postanowieniem, uzupełnienie takie stanowiłoby zbyt daleko idącą modyfikację umowy i w istocie służyłoby ratowaniu sytuacji prawnej banku, który stosował niedozwolone postanowienia umowne.

19 W tym stanie rzeczy, z uwagi na wskazane wyżej argumenty Sąd Apelacyjny stwierdził, że zasadne było uwzględnienie przez Sąd Okręgowy żądania powodów i ustalenie nieważności spornej umowy kredytowej z uwagi na abuzywność całej kwestionowanej klauzuli indeksacyjnej oraz niewywiązanie się przez poprzednika pozwanego z ciążącego nań obowiązku informacyjnego względem konsumentów. Pozwany wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości. Zarzucił naruszenie: art. 385¹ § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13; art. 385¹ § 1 zdanie drugie k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13; art. 385¹ § 1 i 2 k.c., art. 69 ust. 3 pr.bank., art. 65 i art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 385¹ § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13; art. 327¹ § 1 pkt 1 i 2 k.p.c.; art. 58 § 2 i 3 k.c. oraz art. 69 ust. 1 i ust. 2 pr.bank. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c.; art. 189 k.p.c.; art. 385¹ § 1 i art. 385² k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13.

20 Na tej podstawie skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

21 W odpowiedzi powodowie wnieśli o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie na ich rzecz zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

22 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

23 Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw.

24 Rozpoczynając ocenę skargi kasacyjnej od zarzutów powołanych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej (art. 398³ § 1 pkt 2 k.p.c.), za niezasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 327¹ § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. przez sporządzenie uzasadnienia w sposób, który nie wyjaśnia, czy Sąd Apelacyjny uznał klauzulę indeksacyjną za jednocześnie nieważną i abuzywną. Według stanowiska ugruntowanego w orzecznictwie naruszenie przez sąd drugiej instancji zasad sporządzania uzasadnienia orzeczenia (aktualnie uregulowanych w art. 327¹ k.p.c.) jedynie wyjątkowo może stanowić usprawiedliwioną podstawę kasacyjną, co ma miejsce, gdy wskutek uchybienia wymaganiom stawianym uzasadnieniu zaskarżone orzeczenie nie poddaje się kontroli kasacyjnej. Zaskarżone orzeczenie nie jest dotknięte takimi wadami. Z motywów zaskarżonego wyroku wynika, że Sąd Apelacyjny uznał klauzulę indeksacyjną za abuzywną, a jej usunięcie z umowy – za prowadzące do upadku (nieważności) umowy ze skutkiem ex tunc.

25 W świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego interes prawny będący przesłanką skutecznego wystąpienia z żądaniem ustalenia prawa lub stosunku prawnego na podstawie art. 189 k.p.c. istnieje wówczas, jeżeli sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego zapewni powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów, czyli definitywnie zakończy spór istniejący lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości. Powodowie mają interes prawny w żądaniu ustalenia, jeżeli powództwo o ustalenie istnienia prawa jest jedynym możliwym środkiem jego ochrony, jeżeli powodowie mogą uczynić zadość potrzebie ochrony swej sfery prawnej przez samo ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa (zob. wyrok SN z 9 lutego 2012 r., III CSK 181/11, OSNC 2012, nr 7-8, poz. 101). Zarazem jednak wyjaśniono też w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, że interes prawny nie istnieje, gdy już jest możliwe wytoczenie powództwa o świadczenie, chyba że ze spornego stosunku prawnego wynikają jeszcze dalsze skutki, których dochodzenie w drodze powództwa o świadczenie nie jest możliwe lub nie jest jeszcze aktualne (zob. wyrok SN z 30 października 1990 r., I CR 649/90). Mimo istnienia prawa do zażądania spełnienia świadczenia (wytoczenia powództwa o świadczenie) lub skorzystania z innego środka ochrony prawnej (np. powództwa o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego) interes prawny w zgłoszeniu ustalenia prawa lub stosunku prawnego istnieje, jeżeli wyrok uwzględniający żądanie świadczenia nie zapewnia pełnej ochrony prawnej dłużnikowi (zob. wyrok SN z 17 kwietnia 2015 r., III CSK 226/14). Jeżeli zatem w sporze o świadczenie nie może dojść do rozstrzygnięcia o wszystkich uprawnieniach istotnych z perspektywy ochrony sfery prawnej powodów, a zatem wyrok nie będzie wyczerpywał wszystkich płaszczyzn istniejącego sporu objętego stosunkiem prawnym, którego dotyczy żądanie ustalenia, to należy przyjąć, że powodowie mają interes prawny w rozumieniu art. 189 k.p.c. w zgłoszeniu żądania ustalenia. W konsekwencji, zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. poprzez jego błędną wykładnię okazał się pozbawiony podstaw.

26 Skarżący zarzucił następnie, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem art. 385¹ § 1 k.c. w związku z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez zaniechanie wyodrębnienia w łączącej strony umowie klauzul ryzyka walutowego, dotyczących zastosowania mechanizmu indeksacji zobowiązania kredytowego kursem waluty obcej (klauzule ryzyka walutowego) obok klauzul spreadów walutowych, dotyczących wyłącznie odesłania do stosowanych przez bank kursów walutowych (klauzule spreadowe), podczas gdy wyłącznie klauzule ryzyka walutowego są postanowieniami określającym główne świadczenia stron i zostały one sformułowane w sposób jednoznaczny.

27 Powyższe stanowisko jest chybione, bowiem w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE za postanowienia umowne mieszczące się w pojęciu „głównego przedmiotu umowy” w rozumieniu art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 uznawane są zarówno klauzule indeksacyjne (waloryzacyjne), jak i postanowienia odnoszące się do ustalonego w walucie obcej mechanizmu waloryzacji świadczeń (określane niekiedy jako „klauzule ryzyka walutowego”), które wiążą się z obciążeniem kredytobiorcy – konsumenta ryzykiem zmiany kursu waluty i związanym z tym ryzykiem zwiększenia kosztu kredytu (zob. wyroki TSUE z 20 września 2017 r., C- 186/16, Andriciuc i in., pkt 37; z 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank i OTP Faktoring, pkt 68; z 14 marca 2019 r., C-118/17, Dunai, pkt 48; z 3 października 2019 r., C-260/18, Dziubak, pkt 44).

28 W nawiązaniu do powyższego stanowiska również w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi wątpliwości kwalifikacja klauzul kształtujących mechanizm przeliczeniowy, na który składa się zarówno klauzula ryzyka, jak i klauzula spreadu, jako określających „główne świadczenia stron” w rozumieniu art. 385¹ § 1 k.c. (zob. uzasadnienie uchwały całej Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, OSNC 2024, nr 12, poz. 118 i przywołane tam orzecznictwo). Wbrew stanowisku skarżącego, nie można przyjąć, że postanowienia umowy przewidujące indeksację kredytu kursem waluty obcej były sformułowane jednoznacznie. W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości UE wyjaśniono, iż wymaganie wyrażenia postanowienia umownego prostym i zrozumiałym językiem nakazuje, by umowa przedstawiała w sposób przejrzysty konkretne działanie mechanizmu, do którego się ono odnosi, a także, w zależności od przypadku, związek między tym mechanizmem a mechanizmem przewidzianym w innych warunkach umowy, tak by konsument był w stanie oszacować, w oparciu o jednoznaczne i zrozumiałe kryteria, wypływające dla niego z tej umowy konsekwencje ekonomiczne. Postanowienia umowy (regulaminu), określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych. Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem Sądu Najwyższego, postanowienia takie kształtują bowiem prawa i obowiązki konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Sprzeczność z dobrymi obyczajami i naruszenie interesów konsumenta polega w tym przypadku na uzależnieniu wysokości świadczenia banku oraz wysokości świadczenia konsumenta od swobodnej decyzji banku. Postanowienia uprawniające bank do jednostronnego ustalenia kursów walut, są nietransparentne i pozostawiają pole do arbitralnego działania banku. W ten sposób obarczają kredytobiorcę nieprzewidywalnym ryzykiem oraz naruszają równorzędność stron (zob.

29 uzasadnienie uchwały SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, i przywołane tam orzecznictwo; zob. także np. wyroki SN: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; z 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19; z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; z 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21). Z przytoczonych względów niezasadny był zarzut naruszenia art. 385¹ § 1 i 2 k.c. przez błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, że postanowienia umowne dotyczące indeksacji stanowią niedozwolone postanowienia umowne.

30 Niezasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 69 ust. 3 pr.bank., art. 65 i art. 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez ich niezastosowanie, polegające na przyjęciu, że niedopuszczalne jest odwołanie się przy wykładni umowy stron do bezwzględnie obowiązującego przepisu prawa krajowego bądź normy dyspozytywnej w miejsce uznanych za niedozwolone postanowień umownych, a także zarzut naruszenia art. 385¹ § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 i motywem dwudziestym pierwszym dyrektywy 93/13 przez jego niewłaściwe zastosowanie, polegające na przyjęciu, że na skutek stwierdzenia niedozwolonego (nieuczciwego) charakteru całego mechanizmu indeksacji dochodzi do upadku umowy, podczas gdy wyeliminowanie powinno prowadzić do uznania, że kredyt jest kredytem zlotowym, oprocentowanym według sumy stawki referencyjnej WIBOR charakterystycznej dla zobowiązań w walucie polskiej oraz marży banku. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w powołanej już wyżej uchwale składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów (pkt 1. uchwały). W razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie (pkt 2. uchwały). W konsekwencji nieuzasadnione są zarzuty skargi odnoszące się do możliwości wypełnienia luki w umowie przez odwołanie się do mechanizmu ustalania kursu walutowego przewidzianego np. w art. 358 § 2 k.c. Wbrew stanowisku skarżącego nie można uznać, że umowa mogłaby dalej wiązać jako umowa kredytu złotowego oprocentowanego według stawki WIBOR (por. uchwałę całej Izby Cywilnej z 24 czerwca 2026 r., III CZP 8/26; wyrok SN z 18 lutego 2026 r., II CSKP 603/24).

31 Z przytoczonych względów orzeczono jak w sentencji.

32 Agnieszka Jurkowska-Chocyk Joanna Misztal-Konecka Piotr Telusiewicz (M.M.)