Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2026 r., III CZ 206/26

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 października 2026 r., III CZ 206/26

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 21 października 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

3 SSN Marcin Łochowski

4 po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 21 października 2026 r. w Warszawie zażalenia G.B. i D.B. na postanowienie Sądu Okręgowego w Tarnowie z 23 stycznia 2026 r., I Ca 615/25, w sprawie z wniosku O. spółki akcyjnej w W. z udziałem G.B. i D.B. o ustanowienie służebności przesyłu, oddala zażalenie.

Uzasadnienie

5 Sąd Okręgowy w Tarnowie postanowieniem z 23 stycznia 2026 r. uchylił postanowienie Sądu Rejonowego w Dąbrowie Tarnowskiej z 14 maja 2025 r.

6 i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wskazał, że Sąd pierwszej instancji nie rozpoznał istoty sprawy i oddalił wniosek o ustanowienie służebności przesyłu, błędnie przyjmując, że ustanowienie służebności nie jest konieczne dla korzystania z istniejących urządzeń wobec technicznych możliwości zastąpienia ich innymi. Jednocześnie, mimo pozornego poczynienia ustaleń co do należnego wynagrodzenia, nie zbadał, jakie dokładnie ograniczenia powoduje istniejący gazociąg dla możności zagospodarowania gruntu przez uczestników oraz w oparciu, o jakie kryteria należy oszacować wynagrodzenie, co czyni uzyskaną opinię biegłego nieprzydatną. Dlatego, zdaniem Sądu Okręgowego, zachodzi sytuacja, w której istota roszczenia (z punktu widzenia jednego z elementów orzeczenia o ustanowieniu służebności) nie została rozpoznana.

7 Zażalenie na to postanowienie wnieśli uczestnicy, zaskarżając postanowienie w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zarzucili naruszenie art. 233 § 1 k.p.c., art. 386 § 4 k.p.c., art. 305² § 1 k.c., art. 288 w zw. z art. 305²⁵ k.c. oraz art. 5 k.c.

8 W odpowiedzi na zażalenie wnioskodawca wniósł o jego oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego.

9 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Rozpoznając przewidziane w art. 394¹ § 1¹ k.p.c. zażalenie na kasatoryjne orzeczenie sądu drugiej instancji, Sąd Najwyższy bada jedynie, czy sąd ten prawidłowo zastosował art. 386 § 2 lub § 4 k.p.c. Sąd drugiej instancji może bowiem w postępowaniu nieprocesowym uchylić zaskarżone orzeczenie co do istoty sprawy i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania tylko w przypadku nieważności postępowania (§ 2), nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy albo gdy zachodzi konieczność przeprowadzenia przez ten sąd postępowania dowodowego w całości (§ 4).

11 Zażalenie na orzeczenie kasatoryjne służy więc przeprowadzeniu kontroli, czy orzeczenie zostało prawidłowo oparte na jednej z tych przesłanek, a zatem, czy powołana przez sąd rozpoznający apelację przyczyna uchylenia odpowiada ustawowej podstawie. Przedmiotem badania przy rozpoznaniu zażalenia jest istnienie procesowych podstaw wydania przez sąd drugiej instancji orzeczenia kasatoryjnego, zamiast merytorycznego zakończenia sprawy (postanowienia SN: z 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41; z 14 marca 2019 r., IV CZ 94/18).

12 Sąd Najwyższy przyjmuje konsekwentnie, że rozstrzygnięcie o uchyleniu orzeczenia i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania następuje w razie stwierdzenia takich wad orzeczenia w postępowaniu sądu pierwszej instancji, których sąd drugiej instancji nie może sam usunąć, wydając orzeczenie reformatoryjne. Prowadzenie przez sąd drugiej instancji uzupełniającego postępowania dowodowego i orzekanie reformatoryjne powinno zatem stanowić regułę, gdyż odpowiada założeniom apelacji pełnej. Przemawia to za ścieśniającą wykładnią przyczyn uchylenia orzeczenia określonych w art. 386 § 2 i § 4 k.p.c.

2. Pojęcie nierozpoznania istoty sprawy interpretowane jest jako wadliwość rozstrzygnięcia, polegająca na wydaniu przez sąd pierwszej instancji orzeczenia, które nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, bądź na zaniechaniu zbadania przez ten sąd materialnej podstawy żądania albo oceny merytorycznych zarzutów strony przy bezpodstawnym przyjęciu, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (zob. m.in.

14 postanowienie SN z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC 1999 nr 1, poz. 22, oraz wyroki SN z 12 lutego 2002 r., I CKN 486/00, i z 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2, poz. 2).

15 Wykładnia językowa, systemowa i funkcjonalna tego zwrotu pozwala na przyjęcie, że wszelkie inne wady rozstrzygnięcia, dotyczące naruszeń prawa materialnego, czy też procesowego (poza nieważnością postępowania i nieprzeprowadzeniem postępowania dowodowego w całości), nie uzasadniają uchylenia orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Tego rodzaju braki w postępowaniu dowodowym i uchybienia prawu materialnemu popełnione w procesie subsumpcji powinny być w systemie apelacji pełnej załatwiane bezpośrednio w postępowaniu apelacyjnym (postanowienie SN z 27 lutego 2020 r., I CZ 2/20).

16 W szczególności w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że oceny o nierozpoznaniu istoty sprawy nie uzasadnia niedostateczne rozważenie przez sąd pierwszej instancji przepisów prawa materialnego, mających zastosowanie w sprawie, ani tym bardziej niedostateczne uzasadnienie wyrażonego w tym zakresie stanowiska. Sąd drugiej instancji jest zobowiązany samodzielnie dokonać oceny prawnej dochodzonego żądania i skonfrontować ją z zaskarżonym orzeczeniem oraz uzasadniającymi go motywami, nie będąc przy tym ograniczony zarzutami apelacji (tak m.in. postanowienie SN z 19 marca 2014 r., I CZ 18/14).

3. Artykuł 386 § 4 k.p.c. ma w postępowaniu nieprocesowym odpowiednie zastosowanie (art. 13 § 2 k.p.c.). Sąd pierwszej instancji oddalił wniosek o ustanowienie służebności, przyjmując, jak się wydaje, że wnioskodawca powinien przebudować urządzenie przesyłowe (gazociąg), ponieważ jego obecny stan techniczny uzasadniałby za daleko idącą ingerencję w prawo własności uczestników. Natomiast Sąd drugiej instancji uznał, że wniosek jest usprawiedliwiony co do zasady. Niezbędne jest natomiast ustalenie zakresu służebności i sposobu jej wykonywania (zob. art. 287-288 w zw. z art. 305⁴ k.c.), wynikającej z zakresu koniecznej w świetle art. 305² k.c. ingerencji w prawo własności, i ustalenie odpowiedniego wynagrodzenia odpowiadającego zakresowi ograniczenia tego prawa.

18 Postanowienie o ustanowieniu służebności przesyłu obejmuje dwa elementy:

19 1) rozstrzygnięcie o samej służebności, precyzujące jej zakres i sposób wykonywania, 2) określenie wysokości odpowiedniego wynagrodzenia, którego rozmiar jest bezpośrednio uzależniony od treści służebności. Skoro Sąd Rejonowy oddalił wniosek, uznając go za nieusprawiedliwiony co do zasady, nie czyniąc przy tym ustaleń ani co do treści służebności, ani co do wysokości wynagrodzenia, to rację ma Sąd drugiej instancji, że – przy założeniu o zasadności wniosku – doszło do nierozpoznania istoty sprawy. Oddalenie wniosku opierało się bowiem na błędnej, według Sądu Okręgowego, wykładni art. 305² § 1 k.c., a jego uwzględnienie wymaga zbadania kluczowych przesłanek, pomiętych przez Sąd Rejonowy. Wbrew zarzutom zażalenia nie doszło więc do naruszenia art. 386 § 4 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. Poza zakresem kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym pozostaje natomiast trafność oceny Sądu drugiej instancji dotyczącej zasadności wniosku o ustanowienie służebności.

4. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398¹⁴ w zw. z art. 394¹ § 3 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oddalił zażalenie i nie rozstrzygał o kosztach postępowania zażaleniowego, skoro obowiązek rozstrzygania przez sąd właściwy przy ponownym rozpoznaniu sprawy o kosztach postępowania zażaleniowego toczącego się przed Sądem Najwyższym wynika wprost z ustawy (tak postanowienie SN z 8 listopada 2019 r., V CZ 50/19, OSNC-ZD 2021, nr B, poz. 18).