Uzasadnienie orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 26 czerwca 2025 r., II AKa 102/25

uzasadnienie orzeczenia Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 26 czerwca 2025 r., II AKa 102/25

Uzasadnienie

1 Formularz UK 2

2 Sygnatura akt

3 II AKa 102/25

4 Załącznik dołącza się w każdym przypadku. Podać liczbę załączników:

5 1

6 1. CZĘŚĆ WSTĘPNA

7 1.1. Oznaczenie wyroku sądu pierwszej instancji

8 Wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 20 lutego 2025 r., sygn. akt III Ko 303/24

9 1.2. Podmiot wnoszący apelację

10 ☒ oskarżyciel publiczny albo prokurator w sprawie o wydanie wyroku łącznego

11 ☐ oskarżyciel posiłkowy

12 ☐ oskarżyciel prywatny

13 ☐ obrońca

14 ☐ oskarżony albo skazany w sprawie o wydanie wyroku łącznego

15 ☐ inny

16 1.3. Granice zaskarżenia

17 1.1.1. Kierunek i zakres zaskarżenia

18 ☐ na korzyść

19 ☒ na niekorzyść

20 ☒ w całości

21 ☐ w części

22 ☐

23 co do winy

24 ☐

25 co do kary

26 ☐

27 co do środka karnego lub innego rozstrzygnięcia albo ustalenia

28 1.1.2. Podniesione zarzuty

29 Zaznaczyć zarzuty wskazane przez strony w apelacji

30 ☐

31 art. 438 pkt 1 k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu

32 ☐

33 art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany

34 w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu

35 ☒

36 art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia

37 ☐

38 art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia,

39 jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia

40 ☐

41 art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka

42 ☒

43 art. 439 k.p.k.

44 ☐

45 brak zarzutów

46 1.4. Wnioski

47 ☒

48 uchylenie

49 ☐

50 zmiana

51 2. Ustalenie faktów w związku z dowodami

52 przeprowadzonymi przez sąd odwoławczy

53 1.5. Ustalenie faktów

54 1.1.3. Fakty uznane za udowodnione

55 Lp.

56 Oskarżony

57 Fakt oraz czyn, do którego fakt się odnosi

58 Dowód

59 Numer karty

60 2.1.1.1.

61 1.1.4. Fakty uznane za nieudowodnione

62 Lp.

63 Oskarżony

64 Fakt oraz czyn, do którego fakt się odnosi

65 Dowód

66 Numer karty

67 2.1.2.1.

68 1.6. Ocena dowodów

69 1.1.5. Dowody będące podstawą ustalenia faktów

70 Lp. faktu z pkt 2.1.1

71 Dowód

72 Zwięźle o powodach uznania dowodu

73 1.1.6. Dowody nieuwzględnione przy ustaleniu faktów

74 (dowody, które sąd uznał za niewiarygodne oraz niemające znaczenia dla ustalenia faktów)

75 Lp. faktu z pkt 2.1.1 albo 2.1.2

76 Dowód

77 Zwięźle o powodach nieuwzględnienia dowodu

78 3. STANOWISKO SĄDU ODWOŁAWCZEGO WOBEC ZGŁOSZONYCH ZARZUTÓW i wniosków

79 Lp.

80 Zarzut

81 3.1.

82 Prokurator zarzucił w apelacji:

83 - obrazę przepisu postępowania mającą wpływ na treść orzeczenia, tj. art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. w zw. z art. 3 ust. 4 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego poprzez jego niezasadne niezastosowanie, polegające na zaniechaniu umorzenia postępowania i merytorycznym rozstrzygnięciu wniosku o odszkodowanie i zadośćuczynienie, w tym zasądzeniu uzupełniającego zadośćuczynienia na podstawie art. 8 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, podczas gdy w oparciu o ten sam stan faktyczny zapadło wcześniejsze orzeczenie, tj. postanowienie Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 13 lutego 1995 r., sygn. akt III Ko 414.94, zasądzające na rzecz H. Ś. zadośćuczynienie i odszkodowanie na podstawie przepisów ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. w związku z wykonaniem wobec jej ojca F. G. wyroku wydanego przez Wojskowy S ad Rejonowy w Warszawie z dnia 8 listopada 1948 r., sygn. akt Sr 1333/48, co skutkuje powagą rzeczy osądzonej i stanowi podstawę do umorzenia postępowania w oparciu o przepis art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., co stanowi bezwzględną przyczynę uchylenia orzeczenia w rozumieniu dyspozycji art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k.

84 ☒ zasadny

85 ☐ częściowo zasadny

86 ☐ niezasadny

87 Zwięźle o powodach uznania zarzutu za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny

88 Apelacja prokuratora jest zasadna i w związku z tym zasługiwała na uwzględnienie.

89 Wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie, zasądzający od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawczyni H. Ś. na podstawie art. 8 ust 1 i 4 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (dalej: ustawa lutowa) kwotę 170 986,57 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę, spowodowaną wykonaniem wobec jej ojca F. G. wyroku Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie z dnia 8 listopada 1948 r., sygn. akt Sr 1333/48, dotknięty jest wadą o randze bezwzględnej przyczyny odwoławczej.

90 Podstawą wystąpienia przez H. Ś. z wnioskiem o odszkodowanie i zadośćuczynienie było skazanie jej ojca F. G. wyrokiem Wojskowego Sądu Rejonowego w Warszawie z dnia 08.11.1948 r., Sr 1333/48 za czyn stanowiący przejaw działalności niepodległościowej (z art. 14 § 1 Dekretu z dnia 13.06.1946 r. o przestępstwach szczególnie niebezpiecznych o okresie odbudowy państwa /tzw. mały kodeks karny/, Dz.U. z 1946 r. nr 30, poz. 192) na karę 10 lat więzienia, którą odbywał w okresie od 08.10.1948 r. do 28.11.1953 r. (warunkowo zwolniony) Wyrok powyższy został unieważniony postanowieniem Sądu Wojewódzkiego w Warszawie z dnia 27.01.1993 r., sygn. akt VIII-Ko 363/92.

91 Sąd pierwszej instancji, rozpoznając wniosek złożony w dniu 18 marca 2024 r. w imieniu H. Ś. przez jej pełnomocnika, oparty o przepis art. 8 ust. 1 ustawy lutowej, podjął czynności mające na celu ustalenie czy nie toczyło się wcześniej postępowanie w przedmiocie odszkodowania i zadośćuczynienia w związku z niesłusznym skazaniem F. G. z wniosku T. C.. bądź A. D. (siostry wnioskodawczyni). Było to spowodowane faktem, że H. Ś. odpowiadając w toku rozprawy na pytania prokuratora, oświadczyła, że dotychczas z wnioskiem w tym przedmiocie nie występowała, natomiast takie wnioski składały jej siostry. Jednocześnie, prokurator zasygnalizował możliwość przedawnienia roszczenia z uwagi na upływ ponad 10 lat od czasu unieważnienia wyroku skazującego F. G..

92 Działania podjęte przez sąd pierwszej instancji doprowadziły do ustalenia, iż pomimo treści oświadczenia wnioskodawczyni na rozprawie, ona wraz z siostrą T. C. w dniu 16.02.1993 r. złożyły w Sądzie Wojewódzkim w Warszawie wniosek o odszkodowanie i zadośćuczynienie z powodu niesłusznego skazania jej ojca - represjonowanego F. G.. W odrębnym piśmie (z tej samej daty co wniosek) T. C. i H. Ś. wskazały, że takie roszczenie, jak objęte złożonym przez nie wnioskiem, przysługuje także pozostałym trzem siostrom - Z. B., C. C. i A. D.. Wobec przekazania sprawy w trybie art. 26 d.k.p.k. Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu, postępowanie zainicjowane wówczas m.in. przez H. Ś. toczyło się ostatecznie przed Sądem Wojewódzkim w Poznaniu. W niektórych dokumentach procesowych z niewiadomych przyczyn jedynie T. C. określana była mianem wnioskodawczyni, natomiast H. Ś., analogicznie jak pozostałe siostry - jako uczestniczka postępowania (podpis H. Ś. widnieje zarówno na wniosku, jak i na ww. piśmie, stanowiącym załącznik do wniosku). Postanowieniem z dnia 13 lutego 1995 r., III Ko 414/94 Sąd Wojewódzki w Poznaniu zasądził na rzecz wnioskodawczyni (T. C.) oraz wszystkich uczestniczek postępowania, w tym H. Ś., kwoty po 9.207,17 zł wraz z ustawowymi odsetkami od uprawomocnienia się postanowienia tytułem odszkodowania za poniesione szkody i zadośćuczynienia za doznane przez F. G. krzywdy, spowodowane niesłusznym skazaniem go przez były Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie. Podkreślić należy, iż zasądzenie wskazanej wyżej kwoty na rzecz H. Ś. tytułem zadośćuczynienia i odszkodowania nastąpiło na podstawie przepisów art. 8 ust. 1 i art. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

93 W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko, zgodnie z którym uzupełniające zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia na rzecz osób represjonowanych (oraz innych uprawnionych wg przepisów ustawy lutowej), jest możliwe, pomimo wcześniejszego zasądzenia na tego rodzaju roszczeń, ale jedynie wtedy, gdy uprzednio ich zasądzenie nastąpiło na podstawie innych przepisów aniżeli ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego. Chodzi mianowicie o sytuacje, kiedy w wyniku rewizji nadzwyczajnej, kasacji lub wznowienia postępowania, zasądzono świadczenia odszkodowawcze na podstawie przepisów Kodeksu postępowania karnego z 1969 r., Kodeksu cywilnego lub Kodeksu postępowania karnego z 1997 r. Ponadto, musi być spełniona przesłanka wystąpienia w konkretnym przypadku względów słuszności przemawiających za zasądzeniem dodatkowych świadczeń (post. SN z 27.11.2024 r., III KK 510/24, LEX nr 3783545, wyrok SN z 11.09.2024 r., I KK 318/23, LEX nr 3754673). Sens rozwiązania przewidzianego w art. 8 ust. 4 ustawy lutowej wyraża się w tym, że dopiero unormowania ustawy lutowej umożliwiają powiązanie szkody oraz krzywdy, nie tylko z faktem bezprawnego skazania i pozbawienia wolności, ale nadto z aspektem niepodległościowym, na tle którego zapadło represjonujące orzeczenie (post. SN z 18.01.2017 r., III KK 467/16, LEX nr 2191467). W takim jedynie znaczeniu przepis art. 8 ust. 4 ustawy lutowej stanowi przełamanie zasady powagi rzeczy osądzonej. A zatem, w przypadku takiej sytuacji, gdy miało już miejsce zasądzenie świadczeń na podstawie ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, ponownemu ich zasądzeniu stoi na przeszkodzie działanie negatywnej przesłanki procesowej, jaką stanowi powaga rzeczy osądzonej ( res iudicata).

94 W niniejszej sprawie, sąd pierwszej instancji dysponował należytym udokumentowaniem okoliczności, że wnioskodawczyni osobiście występowała już wcześniej o zasądzenie odszkodowania i zadośćuczynienia na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy lutowej oraz że w oparciu o ww. unormowanie, stosowna kwota z tego tytułu została m.in. na jej rzecz zasądzona w dniu 13.02.1995 r. przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu. Ponadto, sąd ocenił znaczenie tych faktów na gruncie postępowania w niniejszej sprawie. W rezultacie, nie stwierdził wystąpienia w tym przypadku przeszkody procesowej w postaci powagi rzeczy osądzonej ( res iudicata) i zasądził ponownie na rzecz H. Ś. zadośćuczynienie w postaci kwoty 170.986,57 zł.

95 W uwarunkowaniach tego postępowania postąpienie sądu pierwszej instancji nie było prawidłowe, bowiem w sytuacji, gdy z tego samego tytułu i w oparciu o przepis art. 8 ust. 1 ustawy lutowej, zasądzono na rzecz wnioskodawczyni stosowną kwotę tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia za krzywdę doznaną przez jej ojca - represjonowanego F. G., to na gruncie niniejszej sprawy zmaterializowała się przesłanka negatywna - res iudicata, uniemożliwiająca ponowne zasądzenie zadośćuczynienia. Orzeczenie w zakresie odszkodowania w pkt II zaskarżonego wyroku ma również charakter merytoryczny, bowiem sąd roszczenie odszkodowawcze oddalił, co w uwarunkowaniach tej sprawy również stanowi rozstrzygnięcie wadliwe.

96 Podkreślić należy, iż wykluczone było nie tylko ponowne zasądzenie świadczeń zgodnie z wnioskiem, a więc na podstawie art. 8 ust. 1 ustawy lutowej, ale też nie było możliwe zasądzenie świadczenia uzupełniającego w oparciu o przepis art. 8 ust. 4 ustawy lutowej, (nawet gdyby stanowiło ono przedmiot wniosku), skoro uprzednio, określona kwota została już na rzecz wnioskodawczyni na podstawie ustawy lutowej zasądzona. W złożonym obecnie wniosku, kwestia nieadekwatności kwoty zasądzonej wcześniej na rzecz H. Ś. nie była w ogóle podniesiona (bo w ogóle nie była we wniosku ujawniona kwestia wcześniejszego zasądzenia świadczeń na podstawie ustawy lutowej), a również w toku postępowania problem tego rodzaju nie był sygnalizowany. Orzekając zatem z powołaniem się na przepis art. 8 ust. 4 ww. ustawy, sąd samodzielnie stwierdził, że H. Ś. uznaje uprzednio zasądzoną kwotę, jako nieadekwatną do stopnia pokrzywdzenia represjonowanego. Postąpił zatem tak, jak gdyby orzekał w tym zakresie z urzędu, podczas gdy takiego trybu ustawa lutowa nie przewiduje. Zaznaczyć należy, że same względy słuszności, zwłaszcza łączone ze zmianą warunków ekonomicznych i stopy życiowej społeczeństwa, nie generują podstawy do zasądzenia świadczeń uzupełniających na podstawie art. 8 ust. 4 ustawy lutowej.

97 Zauważyć należy, że wadliwości wydanego wyroku nie zmienia fakt wskazania przez sąd pierwszej instancji w podstawie prawnej rozstrzygnięcia zasądzającego zadośćuczynienie, także przepisu art. 8 ust. 4 ustawy lutowej, bowiem niezależnie od oczywistości nieprzysługiwania wnioskodawczyni świadczeń uzupełniających, treść złożonego wniosku jednoznacznie wskazuje na to, że wnioskodawczyni nie chodziło o dochodzenie świadczeń uzupełniających (sąd orzekł zatem w oparciu o przepis art. 8 ust. 4 ustawy lutowej – z urzędu, czego w.w. ustawa nie przewiduje).

98 Ponowne wydanie orzeczenia w tym samym przedmiocie i co do tej samej osoby stanowi naruszenie mające charakter bezwzględnej przyczyny odwoławczej, określone w art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k. Zaktualizowanie się w niniejszej sprawie takiej sytuacji, powodowało potrzebę uchylenia zaskarżonego wyroku i umorzenia postępowania na podstawie art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k. w zw. z art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k. Zastosowanie wskazanych wyżej przepisów znajduje oparcie w art. 8 ust. 3 ustawy lutowej.

99 Wniosek

100 Prokurator wniósł w apelacji o uchylenie zaskarżonego wyroku i umorzenie postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.

101 ☒ zasadny

102 ☐ częściowo zasadny

103 ☐ niezasadny

104 Zwięźle o powodach uznania wniosku za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny.

105 W realiach niniejszej sprawy, wobec wystąpienia powagi rzeczy osądzonej, wniosek prokuratora, jako zasadny, zasługiwał w całości na uwzględnienie.

106 4. OKOLICZNOŚCI PODLEGAJĄCE UWZGLĘDNIENIU Z URZĘDU

107 4.1.

108 Zwięźle o powodach uwzględnienia okoliczności

109 5. ROZSTRZYGNIĘCIE SĄDU ODWOŁAWCZEGO

110 1.7. Utrzymanie w mocy wyroku sądu pierwszej instancji

111 5.1.1.

112 Przedmiot utrzymania w mocy

113 Zwięźle o powodach utrzymania w mocy

114 1.8. Zmiana wyroku sądu pierwszej instancji

115 5.2.1.

116 Przedmiot i zakres zmiany

117 Zwięźle o powodach zmiany

118 1.9. Uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji

119 1.1.7. Przyczyna, zakres i podstawa prawna uchylenia

120 5.3.1.1.1.

121 W okolicznościach tej sprawy wystąpiła bezwzględna przyczyna odwoławcza w postaci powagi rzeczy osądzonej - art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k.

122 ☒ art. 439 k.p.k.

123 Zwięźle o powodach uchylenia

124 W przypadku stwierdzenia bezwzględnej przyczyny odwoławczej, aktualizuje się konieczność wyeliminowania z obrotu prawnego orzeczenia obarczonego taką wadliwością, a zatem w niniejszej sprawie zasadne stało się uchylenie zaskarżonego wyroku.

125 5.3.1.2.1.

126 Konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości

127 ☐ art. 437 § 2 k.p.k.

128 Zwięźle o powodach uchylenia

129 5.3.1.3.1.

130 Konieczność umorzenia postępowania

131 ☒ art. 437 § 2 k.p.k.

132 Zwięźle o powodach uchylenia i umorzenia ze wskazaniem szczególnej podstawy prawnej umorzenia

133 Z uwagi na to, że w okolicznościach tej sprawy wystąpiła bezwzględna przyczyna odwoławcza w postaci powagi rzeczy osądzonej, zasadne, i wręcz konieczne, stało się umorzenie postępowania, stosownie do unormowania przewidzianego w art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k.

134 5.3.1.4.1.

135 ☐ art. 454 § 1 k.p.k.

136 Zwięźle o powodach uchylenia

137 1.1.8. Zapatrywania prawne i wskazania co do dalszego postępowania

138 1.10. Inne rozstrzygnięcia zawarte w wyroku

139 Punkt rozstrzygnięcia z wyroku

140 Przytoczyć okoliczności

141 6. Koszty Procesu

142 Punkt rozstrzygnięcia z wyroku

143 Przytoczyć okoliczności

144 II

145 Sąd orzekł o kosztach postępowania odwoławczego w sposób skutkujący finalnie poniesieniem ich przez Skarb Państwa (co generalnie mieści się w formule przepisu art. 13 ustawy lutowej), mając na uwadze specyfikę tego postępowania, a więc z jednej strony - jego zainicjowanie przez wnioskodawczynię w sposób stwarzający wrażenie pierwotności dochodzenia przez nią świadczeń w oparciu o art. 8 ust. 1 ustawy lutowej oraz zaprzeczenie na rozprawie, aby wcześniej występowała z wnioskiem w tym przedmiocie, pomimo faktu, że w 1995 r. na jej rzecz zasądzona została stosowna kwota tytułem odszkodowania i zadośćuczynienia, z drugiej strony – mając na uwadze fakt, że sąd pierwszej instancji, dysponując postanowieniem u unieważnieniu wyroku represyjnego, wydanym w dniu 27.01.1993 r., stanowiącym załącznik do wniosku, złożonego w tej sprawie nie dokonał niezbędnych sprawdzeń przed przystąpieniem do rozpoznania sprawy, a następnie przeprowadził cale postepowanie i finalnie zasądził, w istocie z urzędu, świadczenie uzupełniające na rzecz wnioskodawczyni – generując w ten sposób koszty postępowania, których poniesienie przez wnioskodawczynię nie byłoby uzasadnione w świetle zasad słuszności (aktualnych zarówno na gruncie postępowania karnego, jak i cywilnego).

146 7. PODPIS

147 SSA Małgorzata Jankowska SSA Jacek Szreder SSA Przemysław Żmuda

148 1.11. Granice zaskarżenia

149 Kolejny numer załącznika

150 1

151 Podmiot wnoszący apelację

152 Prokurator

153 Rozstrzygnięcie, brak rozstrzygnięcia albo ustalenie, którego dotyczy apelacja

154 Apelacja dotyczy całości rozstrzygnięć o zadośćuczynieniu i odszkodowaniu.

155 0.1.1.3.1. Kierunek i zakres zaskarżenia

156 ☐ na korzyść

157 ☒ na niekorzyść

158 ☒ w całości

159 ☐ w części

160 ☐

161 co do winy

162 ☐

163 co do kary

164 ☐

165 co do środka karnego lub innego rozstrzygnięcia albo ustalenia

166 0.1.1.3.2. Podniesione zarzuty

167 Zaznaczyć zarzuty wskazane przez strony w apelacji

168 ☐

169 art. 438 pkt 1 k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu

170 ☐

171 art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany

172 w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu

173 ☒

174 art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia

175 ☐

176 art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia,

177 jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia

178 ☐

179 art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka

180 ☒

181 art. 439 k.p.k.

182 ☐

183 brak zarzutów

184 0.1.1.4. Wnioski

185 ☒

186 uchylenie

187 ☐

188 zmiana