Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 kwietnia 2022 r., II AKa 561/21

wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 kwietnia 2022 r., II AKa 561/21

Tekst

1 Sygn. akt: II AKa 561/21

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 Dnia 21 kwietnia 2022 r.

3 Sąd Apelacyjny w Katowicach w II Wydziale Karnym w składzie:

4 Przewodniczący

5 SSA Robert Kirejew

6 Sędziowie

7 SSA Wojciech Kopczyński (spr.)

8 SSA Wojciech Paluch

9 Protokolant

10 Mateusz Dejas

11 przy udziale Prokuratora Prokuratury Okręgowej w Katowicach Agnieszki Nowrot –Bainczyk

12 po rozpoznaniu w dniu 7 kwietnia 2022 r. sprawy

13 wnioskodawcy J. S.

14 o odszkodowanie

15 na skutek apelacji prokuratora

16 od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach

17 z dnia 4 października 2021 roku, sygn. akt XVI Ko 51/20

18 1. zmienia zaskarżony wyrok w ten sposób, że wniosek o odszkodowanie oddala w całości;

19 2. kosztami postępowania odwoławczego obciąża Skarb Państwa

20 SSA Wojciech KopczyńskiSSA Robert Kirejew SSA Wojciech Paluch

Uzasadnienie

21 Formularz UK 2

22 Sygnatura akt

23 II AKa 561/21

24 Załącznik dołącza się w każdym przypadku. Podać liczbę załączników:

25 1

26 1. CZĘŚĆ WSTĘPNA

27 1.1. Oznaczenie wyroku sądu pierwszej instancji

28 wyrok Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 4 października 2021 roku, sygn. akt XVI Ko 51/20

29 1.2. Podmiot wnoszący apelację

30 ☒ oskarżyciel publiczny albo prokurator w sprawie o wydanie wyroku łącznego

31 ☐ oskarżyciel posiłkowy

32 ☐ oskarżyciel prywatny

33 ☐ obrońca

34 ☐ oskarżony albo skazany w sprawie o wydanie wyroku łącznego

35 ☐ inny

36 1.3. Granice zaskarżenia

37 1.1.1. Kierunek i zakres zaskarżenia

38 ☐ na korzyść

39 ☒ na niekorzyść

40 ☒ w całości

41 ☐ w części

42 ☐

43 co do winy

44 ☐

45 co do kary

46 ☐

47 co do środka karnego lub innego rozstrzygnięcia albo ustalenia

48 1.1.2. Podniesione zarzuty

49 Zaznaczyć zarzuty wskazane przez strony w apelacji

50 ☒

51 art. 438 pkt 1 k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu

52 ☐

53 art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany

54 w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu

55 ☐

56 art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia

57 ☐

58 art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia,

59 jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia

60 ☐

61 art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka

62 ☐

63 art. 439 k.p.k.

64 ☐

65 brak zarzutów

66 1.4. Wnioski

67 ☐

68 uchylenie

69 ☒

70 zmiana

71 2. Ustalenie faktów w związku z dowodami

72 przeprowadzonymi przez sąd odwoławczy

73 1.5. Ustalenie faktów

74 1.1.3. Fakty uznane za udowodnione

75 Lp.

76 Oskarżony

77 Fakt oraz czyn, do którego fakt się odnosi

78 Dowód

79 Numer karty

80 2.1.1.1.

81 1.1.4. Fakty uznane za nieudowodnione

82 Lp.

83 Oskarżony

84 Fakt oraz czyn, do którego fakt się odnosi

85 Dowód

86 Numer karty

87 2.1.2.1.

88 1.6. Ocena dowodów

89 1.1.5. Dowody będące podstawą ustalenia faktów

90 Lp. faktu z pkt 2.1.1

91 Dowód

92 Zwięźle o powodach uznania dowodu

93 1.1.6. Dowody nieuwzględnione przy ustaleniu faktów

94 (dowody, które sąd uznał za niewiarygodne oraz niemające znaczenia dla ustalenia faktów)

95 Lp. faktu z pkt 2.1.1 albo 2.1.2

96 Dowód

97 Zwięźle o powodach nieuwzględnienia dowodu

98 3. STANOWISKO SĄDU ODWOŁAWCZEGO WOBEC ZGŁOSZONYCH ZARZUTÓW i wniosków

99 Lp.

100 Zarzut

101 k.p.k.3.1.

102 Zarzut zawarty w apelacji prokuratora obrazy prawa materialnego, a to art. 8 ust 1 w zw. z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, polegający na uznaniu, iż zachodzą przesłanki do zasądzenia wobec J. S. odszkodowania za poniesioną szkodę w okresie od 2 lutego 1987 roku do 30 czerwca 1989 roku, powstałą w związku z tymczasowym aresztowaniem wnioskodawcy w okresie od 23 kwietnia 1986 roku do 21 sierpnia 1986 roku w sprawie Prokuratury Wojewódzkiej w Katowicach o sygnaturze akt II Ds 5/86, podczas gdy świadczenie przez wnioskodawcę pracy w innym charakterze i o innym uposażeniu, niż przed tymczasowym aresztowaniem nie pozostawało w związku przyczynowo skutkowym z decyzją o jego tymczasowym aresztowaniu, zaś regulacja przewidziana powyżej wskazanymi przepisami ogranicza możliwość zasądzenia odszkodowania za poniesioną szkodę wyłącznie do skutków wykonania orzeczenia lub decyzji ewentualnie zatrzymania lub tymczasowego aresztowania.

103 ☒ zasadny

104 ☐ częściowo zasadny

105 ☐ niezasadny

106 Zwięźle o powodach uznania zarzutu za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny

107 Wniosek o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz J. S. odszkodowania za okres od dnia 2 lutego 1987 roku do dnia 30 czerwca 1989 roku został złożony przez pełnomocnika wnioskodawcy jeszcze przed Sądem Okręgowym w Katowicach we wcześniejszej sprawie o sygn. akt XXI Ko 6/19. Wtedy to na rozprawie w dniu 27 stycznia 2020 roku pełnomocnik wnioskodawcy adw. E. B. oświadczyła, że rozszerza żądanie wniosku. Niemniej jednak Sąd I instancji odwołując się do treści art. 193 § 2¹ k.p.c. stwierdził bezskuteczność zmiany wniosku w zakresie odszkodowania uznając, że zmiana powództwa może być dokonana jedynie w piśmie procesowym, a w innej formie niż pisemnej jest bezskuteczna. W apelacji od wcześniejszego wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 30 stycznia 2020 roku, sygn. akt XXI Ko 6/19, pełnomocnik nie podniósł zrzutu dotyczącego odszkodowania za okres od dnia 2 lutego 1987 roku do dnia 30 czerwca 1989 roku. Zainicjował nową sprawę składając nowy wniosek o odszkodowanie, będący przedmiotem rozpoznania w powyższej sprawie o sygn. akt II AKa 561/21 (XVI Ko 51/20.

108 W tym miejscu dla przejrzystości wywodu należy jeszcze przypomnieć, że we wcześniejszej sprawie o sygn. akt XXI Ko 6/19, Sąd Okręgowy w Katowicach zasadził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy J. S. odszkodowanie w kwocie 6.868 złotych i zadośćuczynienie w kwocie 10.000 złotych za szkody i krzywdy związane z tymczasowym aresztowaniem w okresie od dnia 29 czerwca 1983 roku do dnia 27 lipca 1983 roku. Nadto Sąd I instancji zasądził od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy J. S. odszkodowanie w kwocie 27.689,57 złotych i zadośćuczynienie w kwocie 25.000 złotych za szkody i krzywdy związane z kolejnym tymczasowym aresztowaniem w okresie od dnia 23 kwietnia 1986 roku do 21 sierpnia 1986 roku.

109 Wyrok Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 30 stycznia 2020 roku, sygn.. akt XXI Ko 6/19, został zmieniony wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 16 października 2020 roku, sygn. akt II AKa 205/20, w ten sposób, że podwyższono zasądzoną w punkcie 2 od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy J. S. kwotę zadośćuczynienia z kwoty 25.000 złotych do 80.000 złotych, a więc o 55.000 złotych oraz kwotę odszkodowania do 66,637,45 złotych, a w pozostałej części zaskarżony wyrok utrzymano w mocy.

110 Sąd odwoławczy zaakceptował poglądy wyrażone w orzecznictwie Sądu Najwyższego i sądów apelacyjnych, że na gruncie art. 8 ust. 1 i art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku nie ma przeszkód do objęcia odszkodowaniem szkody powstałej po czasie pozbawienia wolności, jeżeli pozostaje ona w bezpośrednim związku przyczynowo – skutkowym z pozbawieniem wolności czy też wykonaniem orzeczenia lub decyzji. W ten sposób sąd II instancji uwzględnił roszczenia wnioskodawcy o zasądzenie odszkodowania za okres od dnia 22 sierpnia 1986 roku do dnia 1 lutego 1987 roku, kiedy to wnioskodawca pozostawał bez pracy. Trafnie uznał, że utrata pracy przez wnioskodawcę pozostawała w bezpośrednim związku przyczynowo – skutkowym z tymczasowym aresztowaniem. Wyraźnie przesądził, że sam fakt, iż doszło do wygaśnięcia jego umowy o pracę z KWK (...) stanowił bezpośrednie następstwo tymczasowego aresztowania.

111 W powyższej sprawie o sygn. II AKa 561/21 (XVI Ko 51/20) wnioskodawca domagał się zasądzenia dodatkowego odszkodowania za okres od dnia 2 lutego 1987 roku do 30 czerwca 1989 roku, kiedy to on już pracował, ale nie w KWK (...).

112 W ocenie Sądu I instancji, który wydał zaskarżony wyrok z dnia 4 października 2021 r., XVI Ko 51/20, szkoda wynikająca z osiągania w tym okresie niższych zarobków, niż te jakie osiągałby pracując w kopalni, pozostawała w bezpośrednim związku przyczynowo skutkowym z wcześniejszym tymczasowym aresztowaniem. Zadaniem Sądu Okręgowego, „wnioskodawca w dalszym ciągu ponosił skutki tymczasowego aresztowania, które trwały do końca zmian politycznych w kraju”.

113 Z takim stanowiskiem Sadu I instancji nie zgodził się Prokurator Okręgowy w Katowicach, który złożył apelację od wspomnianego wyroku Sądu I instancji. Zarzucając obrazę prawa materialnego, a to art. 8 ust. 1 w zw. z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego i wniósł o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez oddalenie roszczenia wnioskodawcy.

114 Apelacja prokuratora zasługiwała na uwzględnienie i dlatego Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że wniosek o dodatkowe odszkodowanie oddalił w całości.

115 Przechodząc do argumentów, które przesądziły o zmianie zaskarżonego wyroku na wstępie należy przypomnieć, że odszkodowanie na podstawie przepisu art. 8 ustawy lutowej przysługuje jedynie za te krzywdy i szkody, które pozostają w bezpośrednim i adekwatnym związku przyczynowym z wydaniem lub wykonaniem wyroku. W konsekwencji brak jest podstaw do zasądzenia odszkodowania z inne nawet niewątpliwe przejawy represji, ale bezpośrednio nie związane z wydaniem lub wykonaniem orzeczenia lub decyzji. Ustawa lutowa, a w szczególności art. 8 ust. 1 nie wprowadza odpowiedzialności odszkodowawczej za wszelkie szkody wynikłe z represji politycznych zaistniałych w okresie od 1 stycznia 1944 roku do 31 grudnia 1989 roku. Nie ma ona na celu naprawienia wszystkich niesprawiedliwości i dolegliwości doznanych przez osoby represjonowane przez organa ówczesnej władzy. Przepis art. 8 ust. 1 ustawy lutowej stanowi wyjątek od ogólnych zasad dochodzenia roszczeń odszkodowawczych. Regulacja ta ogranicza zatem możliwość zasądzenia odszkodowania za poniesioną szkodę, - oczywiście tylko w tym trybie - wyłącznie do skutków wykonania decyzji o tymczasowym aresztowaniu. Przemawia za tym użycie przez ustawodawcę zwrotu "wynikłe z wykonania". Użycie tego zwrotu w istotny sposób ogranicza możliwość zasądzania w tym trybie odszkodowania za poniesione szkody. Ustawa nie mówi o odszkodowaniu za działania odwetowe władz PRL w związku z samą działalnością na rzecz Niepodległego Państwa Polskiego, a jedynie w związku z wykonaniem decyzji o tymczasowym aresztowaniu. Tak więc wszelkie pozostałe represje za działalność związaną z walką o niepodległy byt Państwa Polskiego pozostają poza odpowiedzialnością odszkodowawczą Skarbu Państwa dochodzoną w trybie cytowanej ustawy lutowej. Innymi słowy mówiąc, obecne brzmienie ustawy lutowej, która już kilka razy była nowelizowana, nie daje podstaw do zasądzania wszystkich roszczeń odszkodowawczych związanych z tymczasowym aresztowaniem. Oczywiście roszczenia odszkodowawcze niezwiązane bezpośrednio z wykonaniem decyzji o tymczasowym aresztowaniu mogą być dochodzone ale na drodze postępowania cywilnego. Nie ma przy tym podstaw do rozszerzającej interpretacji wyjątków od ogólnych zasad. Tak więc w trybie art. 8 ust. 1 ustawy lutowej można dochodzić odszkodowanie bezpośrednio wynikające z decyzji o tymczasowym aresztowaniu, a w ogólnym trybie procesu cywilnego można dochodzić wszelkich innych roszczeń odszkodowawczych nie związanych bezpośrednio z tymczasowym aresztowaniem.

116 Tymczasem Sąd I instancji zasądzając zaskarżonym wyrokiem dodatkowe odszkodowanie za kolejny okres następujący po zakończeniu tymczasowego aresztowania dokonał rozszerzającej wykładni art. 8 ust 1 cytowanej ustawy, uznając za szkodę następstwa pośrednio wynikające z tymczasowego aresztowania, a mianowicie zaliczył do niej szkody wynikające z dodatkowych represji, które spotkały wnioskodawcę w postaci braku możliwości zatrudnienia w kopalni, wynikający nie z faktu wcześniejszego bezprawnego pozbawienia wolności, ale z aktywnej działalności politycznej, związkowej. Tymczasem możliwość zasądzenia w tym trybie odszkodowania za poniesioną szkodę ograniczone jest do takich skutków, następstw wykonania orzeczenia , które w sposób bezpośredni wynikają z wykonania tymczasowego aresztowania (pozbawienia wolności), a więc związane są wykonaniem wydanego orzeczenia lub decyzji. Przy tak szerokiej interpretacji pojęcia szkody, jak przyjął to Sąd I instancji, w zasadzie wszyscy represjonowani w czasach PRL-u mogliby dochodzić w trybie ustawy lutowej odszkodowania za wszystkie przejawy represji jakie ich spotkały w okresie PRL aż do początku przemian społeczno – politycznych, rozpoczętych wyborami kontraktowymi w 1989 roku.

117 Natomiast z dowodów przeprowadzonych przed Sądem I instancji bezspornie wynika, że niezatrudnienie wnioskodawcy ponownie w kopalni wynikał z jego przeszłości politycznej i działalności związkowej. Sam wnioskodawca słuchany przed Sądem I instancji dwukrotnie (karta 61 i 62 akt) wskazał, że odmowa przyjęcia go do pracy w kopalni miała związek z „przeszłością polityczną”. Przy czym po pierwszym tymczasowym aresztowaniu został ponownie zatrudniony w kopalni i od 16 lipca 1990 pracował z Zarządzie Regionu Solidarności. Tymczasem, jak trafnie zauważył to skarżący, poza odpowiedzialnością Skarbu Państwa dochodzona w trybie ustawy lutowej pozostają inne przejawy represji, które nie są bezpośrednio związane z wykonaniem orzeczenia lub decyzji, takie jak np. zwolnienie z pracy, czy też zmuszenie przez pracodawcę do przejścia na gorzej płatne stanowisko (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2013 r.. IV KK 292/12, wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 28 maja 2009 r., II AKa 138/09). Nie ma podstaw do uwzględnianiu przy określaniu wysokości odszkodowania wszelkich, także odległych bądź pośrednich skutków wcześniejszego stosowania tymczasowego aresztowania dla stanu majątkowego i niemajątkowego wnioskodawcy. W związku z powyższym przedmiotem odszkodowania nie może pozostawać kwestia związana z takim konsekwencjami tymczasowego aresztowania jak późniejsze podjęcie gorzej płatnej pracy. Szkoda musi wynikać bezpośrednio z faktu tymczasowego aresztowania, a nie być spowodowana innymi przyczynami.

118 Reasumując nie zatrudnienie wnioskodawcy w kopalni nie stanowiło bezpośredniego skutku bezprawnego pozbawienia wolności. Nie było bezpośrednim następstwem tymczasowego aresztowania, ale wynikiem działalności politycznej i związkowej. Nie wynikało wprost z tymczasowego aresztowania.

119 W konsekwencji brak było podstaw do zasądzenia dodatkowego odszkodowania za inne niewątpliwe przejawy represji, ale bezpośrednio nie związane z wykonaniem postanowienia o tymczasowym aresztowaniu. Nie było też podstaw do zasądzenia odszkodowania w oparciu o przepis art. 8 ust. 4 ustawy lutowej w oparciu o zasady słuszności. Przede wszystkim z uwagi na to, że wnioskodawca o to nie wnosił i we wcześniejszej sprawie zasadzono na jego rzecz odszkodowanie stanowiące ekonomicznie odczuwalną wartość.

120 Wniosek

121 Wniosek o zmianę zaskarżonego orzeczenia poprzez oddalenie roszczenia wnioskodawcy okazał się zasadny.

122 ☒ zasadny

123 ☐ częściowo zasadny

124 ☐ niezasadny

125 Zwięźle o powodach uznania wniosku za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny.

126 Z powodów opisanych w rubrykach 3.1 i 3.2 formularza.

127 4. OKOLICZNOŚCI PODLEGAJĄCE UWZGLĘDNIENIU Z URZĘDU

128 4.1.

129 Zwięźle o powodach uwzględnienia okoliczności

130 5. ROZSTRZYGNIĘCIE SĄDU ODWOŁAWCZEGO

131 1.7. Utrzymanie w mocy wyroku sądu pierwszej instancji

132 5.1.1.

133 Przedmiot utrzymania w mocy

134 Zwięźle o powodach utrzymania w mocy

135 1.8. Zmiana wyroku sądu pierwszej instancji

136 5.2.1.

137 Przedmiot i zakres zmiany

138 Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w tern sposób, że wniosek o odszkodowanie oddalił w całości.

139 Zwięźle o powodach zmiany

140 Z powodów opisanych w rubrykach 3.1 i 3.2 formularza.

141 1.9. Uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji

142 1.1.7. Przyczyna, zakres i podstawa prawna uchylenia

143 5.3.1.1.1.

144 ☐ art. 439 k.p.k.

145 Zwięźle o powodach uchylenia

146 5.3.1.2.1.

147 Konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości

148 ☐ art. 437 § 2 k.p.k.

149 Zwięźle o powodach uchylenia

150 5.3.1.3.1.

151 Konieczność umorzenia postępowania

152 ☐ art. 437 § 2 k.p.k.

153 Zwięźle o powodach uchylenia i umorzenia ze wskazaniem szczególnej podstawy prawnej umorzenia

154 5.3.1.4.1.

155 ☐ art. 454 § 1 k.p.k.

156 Zwięźle o powodach uchylenia

157 1.1.8. Zapatrywania prawne i wskazania co do dalszego postępowania

158 1.10. Inne rozstrzygnięcia zawarte w wyroku

159 Punkt rozstrzygnięcia z wyroku

160 Przytoczyć okoliczności

161 6. Koszty Procesu

162 Punkt rozstrzygnięcia z wyroku

163 Przytoczyć okoliczności

164 2

165 Kosztami postępowania odwoławczego Sąd Apelacyjny obciążył Skarb Państwa zgodnie z art. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 roku o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.

166 7. PODPIS

167 SSA Wojciech Kopczyński SSA Robert Kirejew SSA Wojciech Paluch

168 1.11. Granice zaskarżenia

169 Kolejny numer załącznika

170 1

171 Podmiot wnoszący apelację

172 prokurator

173 Rozstrzygnięcie, brak rozstrzygnięcia albo ustalenie, którego dotyczy apelacja

174 punkt 1 i 2 wyroku

175 1.3.1. Kierunek i zakres zaskarżenia

176 ☐ na korzyść

177 ☒ na niekorzyść

178 ☒ w całości

179 ☐ w części

180 ☐

181 co do winy

182 ☐

183 co do kary

184 ☐

185 co do środka karnego lub innego rozstrzygnięcia albo ustalenia

186 1.3.2. Podniesione zarzuty

187 Zaznaczyć zarzuty wskazane przez strony w apelacji

188 ☒

189 art. 438 pkt 1 k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu

190 ☐

191 art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany

192 w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu

193 ☐

194 art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia

195 ☐

196 art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia,

197 jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia

198 ☐

199 art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka

200 ☐

201 art. 439 k.p.k.

202 ☐

203 brak zarzutów

204 1.4. Wnioski

205 ☐

206 uchylenie

207 ☒

208 zmiana