Uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 18 listopada 2024 r., II Ca 1130/24

uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 18 listopada 2024 r., II Ca 1130/24

Tekst

1 Sygn. akt II Ca 1130/24

Uzasadnienie

2 Wyrokiem z dnia 14 maja 2024 r., sygn. akt I C 841/23 Sąd Rejonowy Szczecin – Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie:

3 I. zasądził od pozwanego (...) Bank (...) Spółki akcyjnej w W. na rzecz powódki A. Z. 10 603,06 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 2 września 2023 roku;

4 II. oddalił powództwo w pozostałym zakresie;

5 III. zasądził od pozwanego na rzecz powódki 3 169,40 zł kosztów procesu.

6 Uzasadnienie powyższego rozstrzygnięcia Sąd rejonowy przedstawił na kartach 161 verte – 162 verte akt sprawy.

7 Powyższy wyrok w zakresie punktów I i III zaskarżył pozwany, zarzucając:

8 a) naruszenie przepisów prawa materialnego w postaci art. 499 k.c. w zw. z art. 498 § 2 k.c. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, iż:

9 (i) stan potrącalności nastąpił dopiero z chwilą złożenia przez A. Z. oświadczenia o potrąceniu, nie zaś z chwilą kiedy potrącenie stało się możliwe z uwagi na wymagalność roszczenia powódki – tym samym Sąd I instancji przyjął, iż w przypadku braku wymagalności wierzytelności pasywnej stan potrącalności należy wiązać z chwilą złożenia oświadczenia o potrąceniu, nie zaś z chwilą powstania stanu potrącalności co do wierzytelności aktywnej;

10 (ii) nie nastąpił retroaktywny skutek potrącenia polegający na umorzeniu odsetek za opóźnienie za okres po dniu powstania stanu potrącalności wierzytelności powódki;

11 b) błąd w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu, iż przysługujące powódce odsetki (o ile w ogóle przyjmiemy, że nie uległy umorzeniu wobec potrącenia) powinny być liczone od kwoty 168 850,10 zł za okres 11.05-10.11.2022, gdy tymczasem niezwrócona powódce wysokość świadczenia wynosiła 166 971,05 zł.

12 Na podstawie tak przedstawionych zarzutów, skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa w całości i zasądzenie kosztów procesu, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

13 W uzasadnieniu apelacji pozwany rozwinął postawione zarzuty.

14 W odpowiedzi na apelację powódka wniosła o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania.

15 Sąd Okręgowy zważył, co następuje:

16 Apelacja co do zasady okazała się bezzasadna, zaś zasadny okazał się jedynie zarzut błędu w ustaleniach faktycznych polegający na przyjęciu błędnej podstawy naliczenia odsetek.

17 Na wstępie wskazać należy, że postępowanie apelacyjne, jakkolwiek jest postępowaniem odwoławczym i kontrolnym, to jednakże zachowuje charakter postępowania rozpoznawczego. Oznacza to, że sąd odwoławczy ma pełną swobodę jurysdykcyjną, ograniczoną jedynie granicami zaskarżenia. Podkreślić też należy, że sąd ten nie może poprzestać jedynie na ustosunkowaniu się do zarzutów apelacyjnych. Merytoryczny bowiem charakter orzekania sądu II instancji polega na tym, że ma on obowiązek poczynić własne ustalenia i ocenić je samodzielnie z punktu widzenia prawa materialnego, a więc dokonać subsumcji. Z tego też względu sąd ten może, a jeżeli je dostrzeże – powinien, naprawić wszystkie stwierdzone w postępowaniu apelacyjnym naruszenia prawa materialnego popełnione przez Sąd I instancji i to niezależnie od tego, czy zostały one podniesione w apelacji, jeśli tylko mieszczą się w granicach zaskarżenia (vide wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2000r., III CKN 812/98 i in.).

18 Sąd odwoławczy przyjął, że Sąd I instancji w sposób prawidłowy zgromadził w sprawie materiał dowodowy i w dalszej kolejności dokonał właściwej jego oceny, zaś błędne naliczenie wysokości należnej powódce sumy nastąpiło na skutek omyłki. W konsekwencji ustalił stan faktyczny odpowiadający treści tych dowodów. Stąd też Sąd Okregowy przyjął go za własny. Obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji (art. 378 § 1 k.p.c.), oznacza związanie sądu odwoławczego zarzutami prawa procesowego (tak Sąd Najwyższy m.in. w uchwale z dnia 31 stycznia 2008 r., sygn. akt III CZP 49/07), za wyjątkiem tego rodzaju naruszeń, które skutkują nieważnością postępowania. Nie dostrzegając ich wystąpienia w niniejszej sprawie, a nadto akceptując argumentację materialnoprawną Sądu I instancji, w tych wszystkich jej aspektach, które nie zostały objęte zarzutami apelacyjnymi, jak również poczynione przez ten Sąd ustalenia faktyczne (w oparciu o przeprowadzone w sprawie dowody), zadość wymogowi konstrukcyjnemu niniejszego uzasadnienia czyni odwołanie się do tej argumentacji, bez potrzeby jej powielania. Jak słusznie bowiem wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 września 2015 r., I UK 431/14, niepubl., zakres odpowiedniego zastosowania art. 328 § 2 k.p.c. (obecnie art. 327¹§ 1 k.p.c.) w postępowaniu przed sądem drugiej instancji (art. 391 § 1 k.p.c.) zależy od treści wydanego orzeczenia oraz, w dużym stopniu, od przebiegu postępowania apelacyjnego (np. tego, czy przed sądem apelacyjnym były przeprowadzane dowody), a także od działań procesowych podjętych przez sąd odwoławczy, dyktowanych rodzajem zarzutów apelacyjnych oraz limitowanych granicami wniosków apelacji (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 2005 r., IV CK 202/05, LEX nr 173639). W przypadku, gdy sąd odwoławczy, oddalając apelację, orzeka, jak w niniejszej sprawie, na podstawie materiału zgromadzonego w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, nie musi powtarzać dokonanych już wcześniej ustaleń i ich motywów. Wystarczy stwierdzenie, że przyjmuje je za własne. Także jeżeli sąd drugiej instancji podziela ocenę prawną, jakiej dokonał sąd pierwszej instancji, i uznaje ją za wyczerpującą, wystarczy stwierdzenie, że podziela argumentację zawartą w uzasadnieniu wyroku sądu pierwszej instancji (por. wyroki Sądu Najwyższego z 9 marca 2006 r., I CSK 147/05, LEX nr 190753; z 16 lutego 2006 r., IV CK 380/05, LEX nr 179977; z 8 października 1998 r., II CKN 923/97, OSNC 1999 Nr 3, poz. 60).

19 Przechodząc do oceny zarzutów apelacji, w pierwszej kolejności należało odnieść się do zarzutu nieprawidłowego ustalenia podstawy faktycznej rozstrzygnięcia. Zarzut ten należy podzielić. O ile bowiem Sąd Rejonowy dostrzegł, że powódce przysługuje wierzytelność niższa, tj. w kwocie 166 971,05 zł, nie zaś 168 850,10 zł, albowiem kwota 1 922,64 zł została powódce zwrócona już w dniu 30 sierpnia 2021 roku, o tyle obliczając należne powódce odsetki za okres pozostawania pozwanego banku w opóźnieniu (tj. od 11 maja 2022 roku do 10 listopada 2022 roku), przyjął, że odsetki te winny być naliczane od kwoty 168 850,10 zł, a tymczasem prawidłowo powinien obliczyć je od kwoty 166 971,05 zł, gdyż tylko taką kwotę pozwany bank był winien powódce i tylko co do tej kwoty pozostawał w opóźnieniu. Odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty 166 971,05 zł za okres od 11 maja 2022 roku do 10 listopada 2022 roku wynoszą 9 941,64 zł, nie zaś 10 053,52 zł. Powyższą kwotę należy podwyższyć o 549,54 zł (stanowiącą należne powódce odsetki ustawowe za opóźnienie od kwoty 33 416,22 zł za okres od 11 listopada 2022 roku do 2 stycznia 2023 roku). Z tych względów na podstawie art. 386 § 1 k.p.c., uwzględniając w części apelację pozwanego, należało zmienić zaskarżony wyrok i w miejsce zasądzonej przez Sąd Rejonowy kwoty 10 603,06 zł, zasądzić 10 491,18 zł, oddalając powództwo w pozostałym zakresie, o czym orzeczono w punkcie 1 a) wyroku Sądu Okręgowego.

20 Powyższa zmiana skutkowała korektą rozstrzygnięcia o kosztach procesu, albowiem Sąd Rejonowy przyjął, że powódka wygrała spór w 85%, a tymczasem ostatecznie powódka wygrała spór w 84%, ponosząc koszty postępowania przed Sądem I instancji w kwocie 4 367,- zł. Pozwany wygrał spór w 16% wydatkując na swą obronę 3 617,- zł. Rozliczając powyższe kwoty przy wskazanej proporcji należało zasądzić tytułem kosztów procesu na rzecz powódki 3 089,56 zł (4 367,- x 84% - 3 617,- zł x 16%). Ponieważ rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne staje się prawomocne z dniem rozpoznania apelacji, odsetki ustawowe za opóźnienie zgodnie z art. 98 § 1 i 1¹ k.p.c. zasądzono od znanej już daty prawomocności rozstrzygnięcia, o czym orzeczono w punkcie 1 b) wyroku.

21 W ocenie Sądu odwoławczego nietrafne okazały się przedstawione w apelacji zarzuty naruszenia prawa materialnego.

22 Przede wszystkim rozważyć należało zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 499 k.c. w zw. z art. 498 § 1 k.c. Powyższe wynikało zdaniem pozwanego z faktu, że nie jest możliwe stwierdzenie opóźnienia co do zapłaty należności głównej, a przez to również odsetek za opóźnienie, albowiem zgodnie z art. 499 k.c. oświadczenie o potrąceniu ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. To z kolei zdaniem pozwanego uzasadnia przyjęcie, że w chwili rozpoczęcia fazy kompensacyjnej bezprzedmiotowe stają się ewentualne roszczenia związane z niewykonaniem świadczenia w terminie.

23 Zgodnie z art. 498 § 1 i 2 k.c., gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej. Art. 499 k.c. stanowi natomiast, że potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Do potrącenia nie dochodzi zatem automatycznie przez to, że istnieją wzajemne wierzytelności nadające się do potrącenia, ale konieczne jest oświadczenie, że korzysta się z potrącenia (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 8 lutego 2000 r. w sprawie I CKN 398/99). Od potrącenia jako czynności materialnoprawnej, odróżnić trzeba zarzut potrącenia, będący czynnością procesową. Nie budzi wątpliwości, że oświadczenie o potrąceniu, o którym mowa w art. 499 k.c., jest czynnością materialnoprawną, powodującą – w razie wystąpienia przesłanek określonych w art. 498 § 1 k.c. – odpowiednie umorzenie wzajemnych wierzytelności, natomiast zarzut potrącenia jest czynnością procesową, polegającą na żądaniu oddalenia powództwa w całości lub w części z powołaniem się na okoliczność, że roszczenie objęte żądaniem pozwu wygasło wskutek potrącenia. Oświadczenie o potrąceniu stanowi zatem materialnoprawną podstawę zarzutu potrącenia (wyrok Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2009 r. w sprawie IV CSK 356/2008, wyrok Sądu Najwyższego z 23 stycznia 2004 r. w sprawie III CK 251/02). Art. 499 k.c. nie stawia szczególnych wymagań co do formy oświadczenia woli o potrąceniu. Do oświadczenia o potrąceniu mają zatem zastosowanie ogólne zasady co do sposobu i chwili złożenia oświadczenia woli wskazane w art. 60 i 61 k.c. W konsekwencji oświadczenie o potrąceniu staje się skuteczne dopiero z chwilą, gdy doszło do wierzyciela wzajemnego w taki sposób, że mógł on zapoznać się z jego treścią (art. 61 k.c.). W konsekwencji, aby możliwe było złożenie skutecznie oświadczenia o potrąceniu wierzytelności, muszą zostać spełnione określone wymogi wskazane w art. 498 § 1 k.c. (wzajemność, jednorodzajowość, wymagalność oraz zaskarżalność).

24 Ocena dokonanego przez powódkę oświadczenia o potrąceniu winna być zatem dokonana wedle tych przesłanek. W niniejszej sprawie oba roszczenia objęte zarzutem potrącenia są roszczeniami o świadczenie pieniężne. Niezbędnym warunkiem wymagalności wierzytelności pozwanego było uprzednie wezwanie powódki przez bank do zapłaty - roszczenie pozwanego jest bowiem bezterminowe. Dopiero zatem, gdy wierzytelność przedstawiana do potrącenia jest wymagalna, oświadczenie o potrąceniu wywoła skutek w postaci umorzenia wierzytelności. Prawidłowo Sąd Rejonowy ocenił, że wezwanie pozwanego banku do zapłaty kwoty 135 433,89 zł z dnia 2 marca 2022 roku (k – 148) nie wywołało stanu wymagalności roszczenia banku. Oświadczenie to zostało bowiem złożone pod warunkiem niepodzielenia przez Sąd II instancji stanowiska Banku i zmiany wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie. Zaznaczyć należy, że wezwanie do zapłaty, aby skutkować wymagalnością roszczeń musi jasno i precyzyjnie konkretyzować obowiązek, którego spełnienia domaga się wierzyciel. Dłużnik nie może bowiem pozostawać w niepewności co do tego, jakiego zachowania od niego oczekuje wierzyciel. W konsekwencji prawidłowo Sąd Rejonowy przyjął, że wezwanie z dnia 2 marca 2022 roku nie będąc precyzyjne nie skutkowało powstaniem po stronie powódki opóźnienia w spełnieniu świadczenia polegającego na zwrocie bankowi wypłaconego jej wcześniej kapitału w wykonaniu nieważnej umowy kredytu..

25 Odnosząc się dodatkowo do treści art. 499 zd. 2 k.c., w literaturze przedmiotu jak wskazuje się, że „zostają zniweczone skutki opóźnienia lub zwłoki stron w wykonaniu zobowiązania w odniesieniu do okresu zamykającego się między chwilą, w której dłużnik zechciał skorzystać z prawa potrącenia, a chwilą, w której potrącenie stało się możliwe (obowiązek zapłaty odsetek, odszkodowania, kary umownej, itp.) (T.Wiśniewski w Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, tom 1, red. J.Gudowski, Wydanie 10, s. 836). Niemniej jednak należy również zauważyć, że skutek w postaci wzajemnego umorzenia dwóch przeciwstawnych wierzytelności następuje w chwili, gdy dla wierzyciela aktywnego ziściły się wszystkie przesłanki potrącenia (art. 499 k.c.). Będzie to dzień w którym jego wierzytelność będzie zaskarżalna i wymagalna (stan potrącalności). Samo ziszczenie się przesłanek określonych w art. 498 § 1 k.c. nie powoduje umorzenia przeciwstawnych wierzytelności z mocy samego prawa (L. Stępniak, Potrącenie, s. 114 i n.; M. Pyziak-Szafnicka, Potrącenie, s. 202 i n.; K. Gandor, w: System PrCyw, t. III, cz. 1, 1981, s. 867; Czachórski, Zobowiązania, 2007, s. 383; G. Sikorski, w: Ciszewski, Komentarz KC, 2014, s. 898; R. Morek, w: Osajda, Komentarz, t. IIIA, 2017, art. 498 KC, Nt 38; zob. także uchw. SN z 30 listopada 1973 r., III CZP 73/73. Wynikiem mocy wstecznej tego uprawnienia jest wstrzymanie biegu opóźnienia, czy zwłoki dłużnika. Pomiędzy powstaniem stanu potrącalności a dokonaniem potrącenia wygasa zatem obowiązek zapłaty odsetek. Jednakże pozostałe roszczenie o odsetki za opóźnienie może również podlegać potrąceniu, o ile wierzyciel złoży oświadczenie o takiej treści (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 8 marca 2017 r. I ACa 1573/16, publ. Legalis, a także wyrok SA w Szczecinie z 28.10.2022 r., I ACa 530/22, LEX nr 3761537).

26 Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należało zatem zauważyć, że powódce przysługiwało roszczenie o odsetki od kwoty, co do której uprzednio skutecznie wezwała pozwany bank do zapłaty (tj. co do kwoty 166 971,05 zł) za okres do dnia kiedy złożyła oświadczenie o potrąceniu. Powódka jako zobowiązana do zwrotu kapitału wypłaconego jej przez bank na podstawie nieważnej umowy kredytu, w każdym czasie (nawet przed skutecznym wezwaniem jej do zapłaty przez bank) mogła bowiem zwrócić tenże kapitał bankowi, co też ostatecznie uczyniła składając w dniu 10 listopada 2022 roku oświadczenie o potrąceniu (k – 160).

27 Końcowo należy też wskazać, że oświadczenie o potrąceniu nie znosi obowiązku zapłaty odsetek w ogólności, lecz jedynie za okres kiedy obie należności były wymagalne. Dla zobrazowania powyższej kwestii przyrównać należy instytucję potrącenia do instytucji zapłaty długu, gdzie zapłata następuje nie w formie pieniężnej, lecz poprzez potrącenie. Niemniej jednak obie wierzytelności stron procesu przedstawione do potrącenia są wyrażone w pieniądzu i obejmują zarówno należność główną jak i odsetki naliczone za czas do daty potrącenia. Z uwagi na powyższe względy, zarzut obrazy przepisu art. 499 k.c. w zw. z art. 498 § 1 k.c. należało uznać za chybiony, a tym samym apelacja pozwanego w pozostałym zakresie podlegała oddaleniu na podstawie art. 385 k.p.c.

28 O kosztach postępowania odwoławczego Sąd Okręgowy orzekł na podstawie art. 98 § 1 zdanie pierwsze w zw. z art. 98 § 1 i 1¹ k.p.c., zgodnie z którym strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony. Skarżący przegrał sprawę w zasadzie w całości (apelacja została uwzględniona w ok. 1%) i w konsekwencji powinien on zwrócić powódce całość kosztów postępowania apelacyjnego. Obejmują one wynagrodzenie zawodowego pełnomocnika, które zostało ustalone na podstawie § 2 pkt 5 w zw. z § 10 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie w kwocie 1 800,- zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

29 Tomasz Szaj

30 (...)

31 1. (...)

32 2. (...)

33 3. (...)

34 (...)