Uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Świdnicy z dnia 15 stycznia 2025 r., IV Ka 813/24

uzasadnienie orzeczenia Sądu Okręgowego w Świdnicy z dnia 15 stycznia 2025 r., IV Ka 813/24

Tekst

1 Sygnatura akt IV Ka 813/24

2 1.

3 2.WYROK

4 2.1.W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

5 Dnia 15 stycznia 2025 r.

6 4.Sąd Okręgowy w Świdnicy w IV Wydziale Karnym Odwoławczym w składzie:

7 1.Przewodniczący:

8 1.SSR del. do SO Sebastian Kowalski

9 1.Protokolant:

10 1.Agnieszka Strzelczyk

11 przy udziale Macieja Kroczaka Prokuratora Prokuratury Okręgowej,

12 po rozpoznaniu w dniu 15 stycznia 2025 r.

13 6.sprawy Z. R.,

14 7.syna J. i W. z domu G.,

15 8.urodzonego (...) w M.,

16 9.oskarżonego z art. 178a § 4 k.k.,

17 10.na skutek apelacji wniesionej przez prokuratora

18 11.od wyroku Sądu Rejonowego w Kłodzku

19 12.z dnia 9 września 2024 r., sygnatura akt II K 1396/23

20 13.uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu w Kłodzku do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

21 Formularz UK 2

22 Sygnatura akt

23 IV Ka 813/24

24 Załącznik dołącza się w każdym przypadku. Podać liczbę załączników:

25 1

26 1. CZĘŚĆ WSTĘPNA

27 1.1. Oznaczenie wyroku sądu pierwszej instancji

28 wyrok Sądu Rejonowego w Kłodzku z 9 września 2024 r., sygn. akt II K 1396/23

29 1.2. Podmiot wnoszący apelację

30 ☒ oskarżyciel publiczny

31 ☐ oskarżyciel posiłkowy

32 ☐ obrońca

33 ☐ oskarżony

34 1.3. Granice zaskarżenia

35 1.1.1. Kierunek i zakres zaskarżenia

36 ☐ na korzyść

37 ☒ na niekorzyść

38 ☐ w całości

39 ☒ w części

40 ☐

41 co do winy

42 ☐

43 co do kary

44 ☒

45 co do środka karnego lub innego rozstrzygnięcia albo ustalenia

46 1.1.2. Podniesione zarzuty

47 Zaznaczyć zarzuty wskazane przez strony w apelacji

48 ☐

49 art. 438 pkt 1 k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu

50 ☐

51 art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany

52 w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu

53 ☐

54 art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia

55 ☐

56 art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia,

57 jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia

58 ☒

59 art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka

60 ☐

61 art. 439 k.p.k.

62 1.4. Wnioski

63 ☐

64 uchylenie

65 ☒

66 zmiana

67 2. STANOWISKO SĄDU ODWOŁAWCZEGO WOBEC ZGŁOSZONYCH ZARZUTÓW i wniosków

68 Lp.

69 Zarzut

70 3.1.

71 Oskarżyciel publiczny zarzucił zaskarżonemu wyrokowi niesłuszne niezastosowanie wobec Z. R. zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych w myśl art.99 § 1 i 2 k.k. w zw. z art.39 pkt 3 k.k., podczas gdy warunki i właściwości osobiste oskarżonego, a zwłaszcza stwierdzone uzależnienie od alkoholu

72 i występowanie u niego takich objawów jak: upośledzona zdolność kontrolowania picia alkoholu, występowanie zespołu abstynencyjnego, zwiększona tolerancja na alkohol, spożywanie alkoholu mimo przeszkód, doświadczenia głodu alkoholowego

73 i trudności w kontrolowaniu spożywania alkoholu, stwierdzony

74 u niego zespół otępienny wynikający m.in. z nadużywania alkoholu – rzutujące na zdolność Z. R. do kierowania pojazdami, szybkiego reagowania na drodze w przypadku ruchliwej drogi czy ewentualnego zagrożenia, co w powiązaniu z innymi jeszcze okolicznościami uzasadnia przekonanie, że zastosowanie wobec Z. R. zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych tytułem środka zabezpieczającego jest konieczne dla zapewnienia bezpieczeństwa innym uczestnikom ruchu drogowego, jak również dla samego oskarżonego.

75 ☐ zasadny

76 ☒ częściowo zasadny

77 ☐ niezasadny

78 Zwięźle o powodach uznania zarzutu za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny

79 Odnoszenie się do zarzutu apelacji jest przedwczesne, gdyż zaskarżony wyrok został wydany w postępowaniu sądowym przeprowadzonym nierzetelnie, skutkiem czego zaskarżony wyrok podlega - niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych zarzutów uchyleniu – ze względu na konieczność powtórzenia w całości przewodu sądowego.

80 Tym niemniej podkreślić należy, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd pierwszej instancji powinien mieć na uwadze argumenty zawarte w apelacji prokuratorskiej i - gdyby przypisał sprawstwo oskarżonemu stwierdzając jego niepoczytalność tempore criminis – rozważyć potrzebę orzeczenia odpowiedniego środka zabezpieczającego.

81 Wniosek

82 Prokurator wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez orzeczenie wobec Z. R. na podstawie art. 99 § 1 i 2 k.k. w zw. z art. 39 pkt 3 k.k. zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych i utrzymanie w mocy zaskarżonego wyroku w pozostałej części.

83 ☐ zasadny

84 ☐ częściowo zasadny

85 ☒ niezasadny

86 Zwięźle o powodach uznania wniosku za zasadny, częściowo zasadny albo niezasadny.

87 Wnioski apelacji nie mogły być uwzględnione, gdyż zaskarżony wyrok podlegał uchyleniu w całości, a sprawa przekazaniu do ponownego rozpoznania.

88 3. OKOLICZNOŚCI PODLEGAJĄCE UWZGLĘDNIENIU Z URZĘDU

89 3.1.

90 1. W postępowaniu przed sądem pierwszej instancji 27 lutego 2024 r. Z. R. przedłożył sądowi zaświadczenie lekarskie i oświadczył, że choruje na padaczkę, ma kłopoty z pamięcią, bezsenność, nie pamięta od kiedy leczył się psychiatrycznie (k.35). Sąd postanowił wówczas dopuścić dowód z opinii biegłych psychiatrów mając wątpliwości i co do stanu zdrowia psychicznego tempore criminis i w czasie wydawania postanowienia (k. 35). Sąd wskazał biegłym psychiatrom termin do sporządzenia opinii: 29 marca 2024r.

91 2. Nie dysponując jeszcze opinią biegłych psychiatrów 8 kwietnia 2024 r. Sąd Rejonowy w Kłodzku zdecydował się jednak prowadzić rozprawę główną pod nieobecność Z. R., a w obecności ustanowionego z urzędu obrońcy. Tego dnia otwarto przewód sądowy oraz poprzestano na odczytaniu wyjaśnień oskarżonego

92 i zeznań świadka ze względu na „ przyznanie się oskarżonego do winy” (k. 40).

93 Po tym sąd ogłosił przerwę w rozprawie.

94 3. Tego samego dnia do Sądu Rejonowego w Kłodzku wpłynęła opinia biegłych psychiatrów, datowana na 7 kwietnia 2024 r., z której wynikało między innymi,

95 że rozpoznano u Z. R. zespół otępienny, w dacie zarzucanego czynu miał zniesioną zdolność rozpoznania znaczenia czynu i pokierowania postępowaniem, a ponadto, że nie może brać udziału w toczącym się postępowaniu i nie może stawać przed sądem ze względu na stan zdrowia psychicznego (k. 42).

96 4. Zapoznawszy się z opinią sąd pierwszej instancji procedował jednak dalej na rozprawie głównej nie zawiadamiając o niej oskarżonego. W rozprawie uczestniczył obrońca oskarżonego, zaś przed sądem wysłuchano jednego spośród psychiatrów wydających opinię w tej sprawie, który podtrzymał wnioski w niej zawarte i biegłą psycholog L. K. (k. 60). Po tym sąd odroczył rozprawę.

97 5. Na ostatnim terminie rozprawy głównej 9 września 2024 r. oskarżony stawił się,

98 ale przewodnicząca poinformowała go, że w świetle opinii biegłych psychiatrów „ jego stawiennictwo przed Sądem Rejonowym w Kłodzku z uwagi na stan zdrowia nie jest wskazane”, po czym zdecydowała się prowadzić rozprawę w dalszym ciągu. Sąd wysłuchał biegłych psychiatrów i psychologa, nie wysłuchał oskarżonego. Jak wynika z treści protokołu rozprawy głównej (jej przebieg nie był nagrywany) – oskarżony

99 w ogóle nie zabierał głosu podczas tego posiedzenia sądu.

100 Zwięźle o powodach uwzględnienia okoliczności

101 Wskazane tu okoliczności wespół z treścią zeznań B. S. przekonują, że w tej sprawie nie zapewniono oskarżonemu rzetelnego procesu. Sąd prowadził postępowanie karne, procedując na rozprawie głównej w sprawie, w której z opinii biegłych psychiatrów jednoznacznie wynikało, iż oskarżony Z. R. nie mógł brać udziału

102 w postępowaniu i stawać przed sądem ze względu na stan zdrowia psychicznego. Następnie zaś wydał wyrok, w którym przypisał sprawstwo oskarżonemu i zastosował względem niego środek zabezpieczający.

103 4. ROZSTRZYGNIĘCIE SĄDU ODWOŁAWCZEGO

104 1.5. Przyczyna, zakres i podstawa prawna uchylenia

105 4.1.1.

106 Konieczność przeprowadzenia na nowo przewodu w całości

107 ☒ art. 437 § 2 k.p.k.

108 Zwięźle o powodach uchylenia

109 1. Uchylenie zaskarżonego wyroku było konieczne, gdyż postępowanie sądowe toczyło się przeciwko oskarżonemu, który – wedle uznanej przez sąd pierwszej instancji za rzetelną i wiarygodną opinii biegłych lekarzy psychiatrów – nie mógł brać udziału w toczącym się postępowaniu i stawać przed sądem z uwagi na stan zdrowia psychicznego. Pomimo takiej opinii sąd procedował na rozprawie głównej, na której części oskarżony nie było obecny, a jeżeli był – to nie dane mu było złożyć wyjaśnień, ustosunkować się do dowodów lub w ogóle zabrać głosu – za wyjątkiem głosów końcowych (po zamknięciu przewodu sądowego). Przy czym, jak wynika z zapisu w protokole rozprawy, oskarżony i wtedy nic nie powiedział (k. 79v.). Takie procedowanie naruszyło prawo oskarżonego do obrony w znaczeniu materialnym, a tym samym zasadę rzetelności procesu do tego stopnia, że konieczne jest powtórzenie całości przewodu sądowego przed sądem pierwszej instancji, choć i to pod warunkiem, że stan zdrowia oskarżonego poprawi się do tego stopnia, że będzie mógł stawać przed sądem.

110 2. Sąd Rejonowy w Kłodzku przeprowadził w całości rozprawę główną w sytuacji, gdy udział oskarżonego w niej był wykluczony z uwagi na stan zdrowia psychicznego. Biegli psychiatrzy stwierdzili wszakże w opinii pisemnej (podtrzymanej w czasie ich przesłuchania i uznanej przez sąd za w pełni wiarygodną - k. 89), że ze względu na stan zdrowia psychicznego Z. R. w ogóle nie może brać udziału w toczącym się postępowaniu (k. 42). W tej sytuacji obowiązkiem sądu pierwszej instancji było rozważenie zawieszenia postępowania na podstawie art. 22 § 1 k.p.k. zwłaszcza,

111 że całe procedowanie na rozprawie głównej ewidentnie zmierzało do zastosowania względem niego środków zabezpieczających (co ostatecznie nastąpiło). Podkreślić należy, że niemożność udziału w procesie, uzasadniająca zawieszenie postępowania była w tej sprawie ściśle związana z oceną możliwości realizacji przez oskarżonego prawa do obrony (por. np. wyrok SN

112 z 17 marca 2015 r., V KK 337/14 oraz postanowienie SA w Krakowie z 7 listopada 2018 r., II AKz 589/18, postanowienie SN z 21 stycznia 1983 r., Rw 1222/82, OSNKW 1983, Nr 7–8, poz. 60).

113 3. Od momentu otwarcia przewodu sądowego do jego zakończenia oskarżony ani razu nie zabrał głosu: albo procedowano pod jego nieobecność ze względu na niestawiennictwo, które sąd uznał za nieusprawiedliwione (k. 40), albo procedowano nie zawiadamiając oskarżonego o rozprawie głównej (k. 60 – bez wskazania podstawy prawnej do takiego postępowania), albo kiedy już się stawił na rozprawę - zakomunikowano mu, że jego stawiennictwo przed sądem nie jest wskazane, o nic nie zapytano, a jakąkolwiek wypowiedź umożliwiono dopiero po zamknięciu przewodu sądowego (k. 78-79). Mając taki obraz procedowania można się domyślać, że sąd pierwszej instancji zinterpretował art. 354 pkt 2 in fine k.p.k. („ podejrzany nie bierze udziału w posiedzeniu, jeżeli z opinii biegłych wynika, że byłoby to niewskazane, chyba że sąd uzna jego udział za konieczny; pokrzywdzony ma prawo wziąć udział w posiedzeniu”) w taki sposób, że odniósł dyspozycję tego przepisu do procedowania na rozprawie głównej z udziałem oskarżonego, który nie może brać udziału w postępowaniu karnym z uwagi na stan zdrowia psychicznego. Taki sposób interpretowania wskazanego przepisu, jako statuującego wyjątek od zasady, że oskarżony ma prawo wziąć udział

114 w postępowaniu sądowym i aktywnie bronić się przed stawianym zarzutem, jest jednak błędny.

115 4. Ani ustanowienie obrońcy z urzędu, ani stan zdrowia psychicznego oskarżonego, nie uprawnia do tego, aby pomijać umożliwienie rzeczywistego wykonywania przez oskarżonego prawa do obrony na rozprawie głównej. Każdy oskarżony ma prawo bronić się samodzielnie w toczącym się postępowaniu karnym – niezależnie od tego, czy korzysta z pomocy obrońcy i niezależnie od tego czy jest zdrowy lub chory. Zapewnienie przez sąd oskarżonemu prawa do obrony jest fundamentem rzetelnego procesu karnego (por np. wyrok SN z 2 grudnia 2015 r., III K 309/15). Procedując w sposób wskazany wcześniej sąd pierwszej instancji pozbawił oskarżonego prawa do obrony w toku całego przewodu sądowego, a to uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku

116 i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania (art. 437 § 2 zd. 2 in fine k.p.k.).

117 5. Godzi się dodać, że sam fakt stwierdzenia przez psychiatrów, że ze względu na stan zdrowia psychicznego oskarżony nie może brać udziału w postępowaniu karnym nie uzasadniałby zawieszenia postępowania karnego, gdyby sąd pierwszej instancji uniewinnił oskarżonego od popełnienia zarzucanego mu czynu albo miał podstawę do stwierdzenia, że przeszkoda w postaci choroby psychicznej wprawdzie zachodzi (zaburzenia otępienne są taką chorobą

118 w rozumieniu art. 22 § 1 k.p.k.; por.: post. SN z 21 stycznia 1983 r., Rw 1222/82, OSNKW 1983, Nr 7–8, poz. 60 i wyr. SN z 18 maja 1979 r., IV KR 92/79, OSNPG 1979, Nr 11, poz. 156), ale jest krótkotrwała – takich ocen lub ustaleń jednak Sąd Rejonowy w Kłodzku w tej sprawie nie dokonał. Tymczasem i zachowanie oskarżonego na rozprawie głównej, i treść zeznań jego opiekunki B. S. niebędącej przecież lekarzem („ jadę z oskarżonym do W. dla bezpieczeństwa, żeby tam nie zabłądził”, „ oskarżony (...) nie wie gdzie położył daną rzecz, nie pamiętał, że miał przyjechać na „nielegalu” do mnie” – k. 78v.), i treść opinii psychologa („ Z. R. cierpi na zespół otępienny, posiada znacznie obniżoną sprawność procesów poznawczych, uwagi, postrzegania, myślenia i pamięci” – k. 79) w powiązaniu z treścią opinii pisemnej biegłych lekarzy psychiatrów powinny skłonić Sąd Rejonowy w Kłodzku do rozważenia zawieszenia postępowania, a co najmniej przeprowadzenia szczegółowych badań pod kątem możliwości udziału Z. R. w postępowaniu przed sądem (i warunków w jakich to się może odbywać).

119 1.1.3. Zapatrywania prawne i wskazania co do dalszego postępowania

120 Rozpoznając ponownie sprawę Sąd Rejonowy w Świdnicy powinien mieć w szczególności mieć na uwadze, że:

121 1) w świetle opinii biegłych psychiatrów należy podjąć decyzję procesową w przedmiocie zawieszenia postępowania karnego na podstawie art. 22 § 1 k.p.k. z uwagi na chorobę psychiczną oskarżonego albo w przedmiocie uzyskania opinii po przeprowadzeniu badań przez lekarzy psychiatrów co do aktualnego stanu zdrowia psychicznego pod kątem możliwości udziału w postępowaniu sądowym - z uwzględnieniem ewentualnej możliwości prowadzenia postępowania w takich warunkach, jakie należałoby zapewnić oskarżonemu, aby mógł stawać przed sądem (niezależnie od udziału w postępowaniu obrońcy),

122 2) jeżeli postępowanie z udziałem oskarżonego będzie możliwe – w razie ujawnienia potrzeby stosowania środków zabezpieczających, polegających na udziale oskarżonego w terapii

123 (w związku z możliwym umorzeniem postępowania karnego), warto nie tylko wysłuchać psychiatrów i psychologa na tę okoliczność, lecz także umożliwić oskarżonemu wypowiedzenie się co do jego udziału w terapii, skoro to on ma w niej uczestniczyć (a to jeszcze pod rygorem odpowiedzialności przewidzianej w art. 244b k.k.),

124 3) powołując do opiniowania biegłych psychiatrów, niebędących biegłymi z listy prezesa sądu

125 i odbierając od nich przyrzeczenie, należy w pełni uwzględnić wagę tej czynności dla prawidłowości postępowania karnego; jeżeli biegli składają przyrzeczenie – fakt jego złożenia przez osobę powołaną do wydania opinii, a niebędącą biegłym z listy prezesa sądu powinien być pewny (zob. k. 43),

126 4) gdyby sąd pierwszej instancji mógł przeprowadzić postępowanie sądowe i w toku tegoż przyjął sprawstwo oskarżonego w warunkach niepoczytalności tempore criminis, widząc zarazem konieczność stosowania środków zabezpieczających – powinien również wziąć pod uwagę – w perspektywie okoliczności czynu, jakiego miał się dopuścić oskarżony –orzeczenie zakazu prowadzenia wszelkich pojazdów mechanicznych na podstawie art. 99

127 § 1 i 2 k.k.

128 5. PODPIS

129 SR (del. do SO) Sebastian Kowalski, 27 stycznia 2025 r.

130 1.6. Granice zaskarżenia

131 Kolejny numer załącznika

132 1

133 Podmiot wnoszący apelację

134 oskarżyciel publiczny

135 Rozstrzygnięcie, brak rozstrzygnięcia albo ustalenie, którego dotyczy apelacja

136 wyrok Sądu Rejonowego w Kłodzku z 9 września 2024 r., sygn. akt II K 1396/23

137 0.1.1.3.1. Kierunek i zakres zaskarżenia

138 ☐ na korzyść

139 ☒ na niekorzyść

140 ☐ w całości

141 ☒ w części

142 ☐

143 co do winy

144 ☐

145 co do kary

146 ☒

147 co do środka karnego lub innego rozstrzygnięcia albo ustalenia

148 0.1.1.3.2. Podniesione zarzuty

149 Zaznaczyć zarzuty wskazane przez strony w apelacji

150 ☐

151 art. 438 pkt 1 k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w zakresie kwalifikacji prawnej czynu przypisanego oskarżonemu

152 ☐

153 art. 438 pkt 1a k.p.k. – obraza przepisów prawa materialnego w innym wypadku niż wskazany

154 w art. 438 pkt 1 k.p.k., chyba że pomimo błędnej podstawy prawnej orzeczenie odpowiada prawu

155 ☐

156 art. 438 pkt 2 k.p.k. – obraza przepisów postępowania, jeżeli mogła ona mieć wpływ na treść orzeczenia

157 ☐

158 art. 438 pkt 3 k.p.k. – błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę orzeczenia,

159 jeżeli mógł on mieć wpływ na treść tego orzeczenia

160 ☒

161 art. 438 pkt 4 k.p.k. – rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka

162 ☐

163 art. 439 k.p.k.

164 0.1.1.4. Wnioski

165 ☐

166 uchylenie

167 ☒

168 zmiana