Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2026 r., V KB 106/25

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 19 października 2026 r., V KB 106/25

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 Dnia 19 października 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w składzie:

3 SSN Tomasz Szanciło

4 wniosku SSA P.Ż. o ponowne rozpoznanie wniosków o zbadanie spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności w sprawach: II AKz 320/25, II AKz 330/25, II AKz 390/25, II AKz 391/25, II AKz 396/25 i II AKp 93/25, rozpoznanych postanowieniem Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 19 maja 2025 r., na podstawie art. 430 § 1 w zw. z art. 429 § 1 k.p.k.

5 pozostawia wniosek bez rozpoznania.

Uzasadnienie

6 W wyniku rozpoznania wniosków Prokuratora Prokuratury Regionalnej w Gdańsku o wyłączenie SSA P.Ż., na podstawie art. 42 § 1 w zw. z art. 41 § 1 k.p.k., postanowieniem z 19 maja 2025 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyłączył tego sędziego od udziału w sprawach: II AKz 320/25, II AKz 330/25, II AKz 390/25, II AKz 391/25, II AKz 396/25 i II AKp 93/25, toczących się przed tym Sądem. Sąd ten zastrzegł, że wniosek o wyłączenie został złożony na podstawie art. 42 § 1 i art. 41 § 1 k.p.k., a nie na podstawie art. 42a § 3-14 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (dalej: „u.s.p.”) i został rozpoznany stosownie do jego treści, z pominięciem przepisów prawa o ustroju sądów powszechnych.

7 We wniosku z 21 maja 2025 r. SSA P.Ż., wniósł – na podstawie art. 42a § 13 u.s.p. – o uchylenie powyższego postanowienia Sądu Apelacyjnego i o oddalenie wniosków prokuratora. Podkreślił, że zachował trzydniowy termin do złożenia wniosku, pomimo niedoręczenia mu tego postanowienia, informując, że taka jest praktyka Sądu Apelacyjnego.

8 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

9 Zgodnie z art. 42a § 5 u.s.p. dopuszczalne jest badanie spełnienia przez sędziego sądu powszechnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowania po powołaniu, na wniosek uprawnionego, jeżeli w okolicznościach danej sprawy może to doprowadzić do naruszenia standardu niezawisłości lub bezstronności, mającego wpływ na wynik sprawy z uwzględnieniem okoliczności dotyczących uprawnionego oraz charakteru sprawy (tzw. test niezawisłości i bezstronności sędziego). Natomiast według art. 42a § 13 u.s.p. w razie uwzględnienia wniosku, odpis postanowienia wraz z uzasadnieniem doręcza się również sędziemu, którego wniosek dotyczy. Sędzia może w terminie 3 dni złożyć wniosek o ponowne rozpoznanie do Sądu Najwyższego. W art. 42a § 13-14 u.s.p. zostało uregulowane postępowanie zainicjowane takim wnioskiem o ponowne rozpoznanie.

10 W związku z tym należy wskazać, że wyrokiem z 22 września 2026 r., K 21/26, Trybunał Konstytucyjny orzekł, iż art. 42a § 3-14 u.s.p. są niezgodne z art. 60 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 2 w zw. z art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 180 ust. 1 i 2 Konstytucji RP. Podobnie w wyroku z 25 lutego 2026 r., SK 68/25 (OTK-A 2026, poz.

11 40), wydanym na tle analogicznej regulacji zawartej w ustawie z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych, Trybunał stwierdził, że art. 5a tej ustawy jest niezgodny z art. 60 w zw. z art. 31 ust. 3 w zw. z art. 2 w zw. z art. 178 ust. 1, art. 179 i art. 180 ust. 1 i 2 Konstytucji RP. W tym ostatnim wyroku Trybunał podkreślił, że skutkiem wyroku jest wyeliminowanie legislacji, „która wbrew swoim deklarowanym celom wzmocnienia niezawisłości i bezstronności, w praktyce przekreślała te wartości, umożliwiając podważanie statusu sędziowskiego z racji okoliczności towarzyszących jego powołaniu”.

12 Wyrok Trybunału z 22 września 2026 r., K 21/26, nie został dotychczas opublikowany w Dzienniku Ustaw, mimo że zgodnie z art. 190 ust. 2 zd. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawach wymienionych w art. 188 podlegają niezwłocznemu ogłoszeniu w organie urzędowym, w którym akt normatywny był ogłoszony. Natomiast według art. 188 pkt 1 Konstytucji RP Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją. Istnieje zatem konstytucyjny obowiązek opublikowania powyższego wyroku.

13 Stosownie do art. 190 ust. 3 Konstytucji RP orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego wchodzi w życie z dniem ogłoszenia, jednak Trybunał może określić inny termin utraty mocy obowiązującej aktu normatywnego. Jeżeli Trybunał nie określi innego terminu, norma prawna, której niezgodność z Konstytucją RP została stwierdzona, traci moc, tj. przestaje obowiązywać od chwili opublikowania orzeczenia Trybunału. W tym aspekcie wyrok Trybunału ma skutki ex nunc. W przypadku gdy orzeczenie takie nie zostanie opublikowane, norma nadal obowiązuje, albowiem nie została skutecznie wyeliminowana z systemu prawnego.

14 Nie oznacza to jednak, że wyrok nieopublikowany nie wywołuje żadnych skutków. Według art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. Żaden organ państwa nie jest zatem uprawniony do podważania prawidłowości i skuteczności wyroku Trybunału. Jak słusznie stwierdzono w uchwale Zgromadzenia Ogólnego Sędziów Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2016 r., nieopublikowany wyrok Trybunału Konstytucyjnego, stwierdzający niezgodność z Konstytucją RP określonego przepisu, uchyla domniemanie jego zgodności z Konstytucją z chwilą ogłoszenia wyroku przez Trybunał Konstytucyjny w toku postępowania.

15 W konsekwencji, mimo formalnego obowiązywania, niekonstytucyjna norma traci domniemanie zgodności z Konstytucją RP. Sądy, będąc związane Konstytucją RP (zob. art. 178 ust. 1), nie powinny więc stosować normy, która została uznana za niezgodną z Konstytucją RP nie tylko w odniesieniu do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia wyroku Trybunału, ale także sprzed jego wydania (skutek ex tunc). Jak bowiem wyjaśni Sąd Najwyższy m.in. w wyrokach z 10 listopada 1999 r., I CKN 204/98 (OSNC 2000, nr 5, poz. 94), i z 9 października 2003 r., I CK 150/02 (OSNC 2004, nr 7-8, poz. 132), skuteczność ex nunc odnosi się tylko do obowiązywania aktu prawnego uznanego przez Trybunał za niekonstytucyjny, a nie do jego stosowania; przepis ustawy niezgodny z Konstytucją RP nie może być bowiem źródłem praw i obowiązków, a zatem przepis taki, choć obowiązujący, nie powinien być stosowany także do stanów faktycznych sprzed ogłoszenia orzeczenia Trybunału (tak wyrok SN z 30 września 2004 r., IV CK 20/04, OSNC 2005, nr 9, poz. 161). W konsekwencji należy przyjąć, że art. 42a § 13-14 u.s.p. nie mogą być zastosowane do rozpoznania wniosku inicjującego niniejsze postępowanie.

16 Nie ma innych przepisów procesowych, które pozwoliłyby na odmienną kwalifikację prawną wniosku sędziego i jego rozpoznanie. Nie ulega przy tym wątpliwości, że postanowienie o wyłączeniu sędziego wydane na podstawie art. 40- 42 k.p.k. nie podlega zaskarżeniu przez wyłączonego sędziego. Przepisy Kodeksu postępowania karnego nie przewidują takiego środka odwoławczego.

17 Bez znaczenia jest, że wniosek sędziego o wyłączenie innego sędziego nie powinien zostać uwzględniony. Przyjęta w postanowieniu o wyłączeniu sędziego interpretacja przepisów jest bowiem wykluczona (zob. m.in. postanowienia SN: z 23 grudnia 2025 r., V KB 152/25; z 29 grudnia 2025 r., III KS 41/24; z 7 stycznia 2026 r., I KS 7/25; z 14 stycznia 2026 r., III KK 372/5; z 15 stycznia 2026 r., II KK 318/25; z 21 stycznia 2026 r., III KK 545/25; z 12 maja 2026 r., V KB 143/25). Stanowisko to nawiązuje do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 marca 2020 r., P 22/19 (OTK- A 2020, poz. 413), w którym stwierdzono, że art. 41 § 1 w zw. z art. 42 § 1 k.p.k. w zakresie, w jakim dopuszcza rozpoznanie wniosku o wyłączenie sędziego z powodu wadliwości powołania sędziego przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, w skład której wchodzą sędziowie wybrani na podstawie art. 9a ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o Krajowej Radzie Sądownictwa, jest niezgodny z art. 179 w zw. z art. 144 ust. 3 pkt 17 Konstytucji RP. Skoro w okolicznościach sprawy art. 42a § 3-14 u.s.p. nie mogą zostać zastosowane ze względu na ich niezgodność z Konstytucją RP i nie ma innych przepisów procesowych pozwalających na rozpoznanie inicjującego niniejsze postępowanie wniosku o ponowne rozpoznanie, to oznacza, że rozpoznanie powyższego wniosku, stanowiącego w istocie szczególny środek odwoławczy, stało się niedopuszczalne.

18 Z tego względu Sąd Najwyższy, na podstawie art. 430 § 1 w zw. z art. 429 § 1 k.p.k., pozostawił wniosek bez rozpoznania.