Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 1994 r., I PRN 77/94

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 listopada 1994 r., I PRN 77/94

Tekst

1 Wyrok z dnia 3 listopada 1994 r.

2 I PRN 77/94

3 1) Podanie w piśmie do zakładowej organizacji związkowej, jako przyczyny uzasadniającej zamierzone wypowiedzenie umowy o pracę, braku możliwości zatrudnienia pracownika spełnia wymagania określone w art. 38 § 1 k.p.

4 2) Brak możliwości zatrudnienia pracownicy po urlopie wychowawczym na stanowisku równorzędnym z zajmowanym przez nią przed urlopem lub zgodnym z jej kwalifikacjami uzasadnia wypowiedzenie umowy o pracy.

5 Przewodniczący SSN: Teresa Flemming-Kulesza, Sędzia SN: Antoni Filcek, Sędzia SA: Barbara Wagner (sprawozdawca),

6 Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 3 listopada 1994 r. sprawy z powództwa Ireny M. przeciwko Rejonowemu Przedsiębiorstwu Gospodarki Mieszkaniowej w S.K. o przywrócenie do pracy, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ogólnopolskiego Porozumienia Związków Zawodowych od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Skarżysku-Kamiennej z dnia 6 kwietnia 1993 r. [...] i wyroku Sądu Wojewódzkiego- -Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach z dnia 23 lutego 1994 r. [...] o d d a l i ł rewizję nadzwyczajną

Uzasadnienie

7 Irena M. dochodziła uznania za bezskuteczne, jako nieuzasadnionych, wypowiedzeń warunków pracy i płacy oraz umowy o pracę dokonanych bezpośrednio po jej powrocie z urlopu wychowawczego przez Rejonowe Przedsiębiorstwo Gospodarki Mieszkaniowej w S.K.

8 Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa podnosząc w odpowiedzi na pozew, że wobec braku możliwości zatrudnienia Ireny M. na stanowiskach - zajmowanym przez nią przed urlopem wychowawczym, równorzędnym lub innym odpowiadającym jej kwalifikacjom - oraz odmowy wykonywania pracy na zaproponowanych stanowiskach "robotniczych", wypowiedzenie umowy o pracę stało się konieczne a powierzenie w okresie wypowiedzenia pracy gońca w ADM-2, z tych samych względów, było zasadne.

9 Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Skarżysku-Kamiennej ustaliwszy, że zajmowane przez zatrudnioną w Rejonowym Przedsiębiorstwie Gospodarki Mieszkaniowej w S.K. Irenę M. przed rozpoczęciem urlopu wychowawczego stanowisko administratora w ADM-1, zostało zlikwidowane, zaś z przyczyn ekonomicznych zredukowano liczbę "etatów umysłowych", co przy pełnej ich obsadzie kadrowej, czyniło niemożliwym zatrudnienie jej na stanowisku równorzędnym lub zgodnym z kwalifikacjami, a nadto, że powódka odmówiła wykonywania pracy na zaproponowanych przez stronę pozwaną stanowiskach dozorcy, portiera, sprzątaczki i gońca, wyrokiem z dnia 6 kwietnia 1993 r., [...], oddalił powództwo.

10 Rozpoznający rewizję Ireny M. od tego wyroku Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach uchylił go wyrokiem z dnia 21 lipca 1993 r., [...] i sprawę przekazał Sądowi Rejonowemu-Sądowi Pracy w Skarżysku-Kamiennej do ponownego rozpoznania, wskazując na konieczność uzupełnienia postępowania dowodowego przez przesłuchanie świadków Grażyny P. i kierownika ADM-1 "na okoliczność przejęcia przez pracowników tej administracji obowiązków wykonywanych poprzednio przez powódkę" oraz Wiesława B. - kierownika ADM-2 "na okoliczność ilości etatów i faktycznie zatrudnionych pracowników umysłowych".

11 Rozpoznający sprawę ponownie Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Skarżysku- -Kamiennej wyrokiem z dnia 8 grudnia 1993 r., [...], oddalił powództwo.

12 Sąd ustalił, że Irena M., zatrudniona w Rejonowym Przedsiębiorstwie Gospodarki Mieszkaniowej w S.K. od 28 sierpnia 1979 r., ostatnio na stanowisku administratora, w okresie od 5 marca 1987 r. do 4 marca 1993 r. przebywała na urlopie wychowawczym. W dniu 9 marca 1993 r. pozwany zakład pracy wypowiedział jej umowę o pracę, powierzając w okresie wypowiedzenia pracę gońca w ADM-2. W Rejonowym Przedsiębiorstwie Gospodarki Mieszkaniowej w S.K. wprowadzono, z przyczyn ekonomicznych, zmiany organizacyjne, w wyniku których zmniejszono ilość "etatów umysłowych" w ADM-1 z 6 do 4 a w ADM-2 z 6 do 3, rozdzielając wykonywane przez powódkę czynności administratora między Krystynę Z. i Grażynę P. Po powrocie z urlopu wychowawczego Irena M. odmówiła przyjęcia pracy na zaproponowanych jej przez stronę pozwaną stanowiskach portiera, sprzątaczki lub gońca.

13 W ocenie Sądu, likwidacja stanowiska pracy zajmowanego przez powódkę przed urlopem wychowawczym oraz odmowa podjęcia pracy na stanowiskach wprawdzie innych niż równorzędne lub zgodne z kwalifikacjami, ale ze względu na reorganizację, jedynie możliwych do zaproponowania, uzasadniają wypowiedzenie umowy o pracę, zaś powierzenie w okresie wypowiedzenia pracy gońca, przy zachowaniu wynagrodzenia przewidzianego dla administratora, nie narusza art. 42 § 4 k.p. Irena M. wyrok ten zaskarżyła wnosząc w rewizji z dnia 5 stycznia 1994 r. o jego zmianę.

14 Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach wyrokiem z dnia 23 lutego 1994 r. [...] oddalił rewizję. Sąd stwierdził, że zaskarżony wyrok został wydany po przeprowadzeniu szczegółowego i wszechstronnego postępowania dowodowego a Sąd I instancji "zebrany materiał należycie ocenił i uzasadnił nie przekraczając granic swobodnej oceny dowodów".

15 Skoro Rejonowe Przedsiębiorstwo Gospodarki Mieszkaniowej w S.K. nie miało możliwości zatrudnienia powódki po jej powrocie z urlopu wychowawczego zgodnie z dyspozycją § 17 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. w sprawie urlopów wychowawczych (jednolity tekst: Dz. U. z 1990 r., Nr 76, poz. 454 ze zm.), powoływanego dalej jako "rozporządzenie", a Irena M. odmówiła przyjęcia pracy na stanowiskach "robotniczych", to wypowiedzenie jej umowy o pracę było, w rozumieniu art. 45 k.p. uzasadnione, zaś powierzenie w okresie wypowiedzenia pracy gońca nie powodujące obniżenia wynagrodzenia nie wymagało wypowiedzenia warunków pracy i płacy i było zgodne z art. 42 § 4 k.p.

16 Obydwa te wyroki zaskarżyło rewizją nadzwyczajną z dnia 19 sierpnia 1994 r. Ogólnopolskie Porozumienie Związków Zawodowych i podnosząc zarzuty rażącego naruszenia przepisów prawa materialnego, a to: art. 38 § 1, art. 45 i art. 42 § 4 kodeksu pracy oraz § 17 rozporządzenia, a także naruszenia interesu Rzeczypospolitej Polskiej, wniosło o ich uchylenie i "orzeczenie przywrócenia powódki do pracy w Rejonowym Przedsiębiorstwie Gospodarki Mieszkaniowej w S.K. na równorzędne warunki pracy i płacy, lub na stanowisko zgodne z jej kwalifikacjami".

17 Zdaniem rewidującego, podanie "braku możliwości zatrudnienia" jako przyczyny zamierzonego wypowiedzenia powódce umowy o pracę jest sformułowaniem, które nie spełnia wymogów konkretności, zindywidualizowania i rzeczywistości, a zatem "przesłanek określonych w tezach IV i V wytycznych Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 1978 r. w sprawie wykładni przepisów kodeksu pracy w zakresie współdziałania kierownika zakładu pracy z organami związków zawodowych." Ogólnikowy charakter podanej związkom zawodowym przyczyny uzasadnia stwierdzenie, że "w konsultacji z art. 38 k.p. zakład pracy nie określił żadnej przyczyny." Jest to powód dla którego "konsultację związkową należy uznać za bezskuteczną, co powoduje bezskuteczność dokonanego z naruszeniem art. 38 § 1 k.p. wypowiedzenia."

18 Zakład pracy rażąco naruszył prawo,a mianowicie § 17 rozporządzenia i art. 42 § 4 k.p. także przez to, że "zastosował wobec powracającej z urlopu wychowawczego - wypowiedzenie definitywne nie proponując uprzednio innego stanowiska zgodnego z jej kwalifikacjami - w przypadku braku stanowiska równorzędnego." Rewidujący kwestionuje przy tym ustalenie, że zajmowane przez powódkę przed urlopem stanowisko administratora zostało zlikwidowane. Naruszenie art. 42 § 4 k.p. polegało, zdaniem OPZZ, również na powierzeniu powódce stanowiska gońca, które nie było ani stanowiskiem równorzędnym do zajmowanego przez nią przed urlopem ani zgodnym z jej kwalifikacjami. Zakład pracy, jeśli "faktycznie nie miał możliwości zatrudnienia powódki zgodnie z powołanym § 17 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1981 r. - mógł i powinien z tej przyczyny wypowiedzieć jej dotychczasowe warunki pracy i płacy i w tym trybie zaproponować inne niż określone w ww § 17 rozporządzenia Rady Ministrów stanowisko - np. stanowisko gońca."

19 Ponadto w świadectwie pracy "jako podstawę rozwiązania stosunku pracy ... pozwany zakład wpisał - art. 32 § 1 pkt 3 kodeksu pracy, co oznacza, że wypowiedzenie umowy o pracę powódce nie nastąpiło z przyczyn organizacyjnych lub ekonomicznych".

20 Pełnomocnik powódki poparł rewizję nadzwyczajną.

21 Pełnomocnik strony pozwanej wniósł o oddalenie rewizji nadzwyczajnej, wywodząc jak w pismach procesowych złożonych w postępowaniu przed Sądami obu instancji.

22 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

23 Zgodnie z treścią § 17 rozporządzenia zakład pracy jest obowiązany zatrudnić pracownicę po zakończeniu urlopu wychowawczego na stanowisku równorzędnym lub na innym stanowisku odpowiadającym jej kwalifikacjom za wynagrodzeniem nie niższym od pobieranego przed tym urlopem.

24 W dniu rozpoczęcia urlopu wychowawczego Irena M. była zatrudniona nie na stanowisku administratora, jak błędnie wskazały to Sąd Rejonowy w Skarżysku-Kamiennej i Sąd Wojewódzki w Kielcach, lecz referenta d/s mieszkaniowych wykonując równocześnie czynności administratora w ADM-1. W rezultacie wprowadzonych w pozwanym zakładzie pracy z dniem 1 listopada 1991 r. zmian organizacyjnych zmniejszono ilość etatów dla pracowników umysłowych, likwidując m. in. stanowisko zajmowane przez powódkę przed urlopem. Wykonywane przez nią obowiązki administratora rozdzielono pomiędzy Grażynę P. i Krystynę Z. W chwili powrotu powódki z urlopu wychowawczego wszystkie stanowiska "umysłowe" były obsadzone. Prawidłowe jest zatem ustalenie Sądów zarówno I jak i II instancji, że strona pozwana nie miała możliwości zatrudnienia powódki po powrocie z urlopu wychowawczego ani na stanowisku zajmowanym przez nią przed urlopem ani na stanowiskach równorzędnym lub zgodnym z jej kwalifikacjami.

25 W związku z powyższym podniesiony przez OPZZ w rewizji nadzwyczajnej zarzut naruszenia § 17 rozporządzenia nie jest trafny.

26 Irena M. nie przyjęła propozycji pracy portiera lub sprzątaczki. Odmówiła także objęcia stanowiska gońca.

27 Wypowiedzenie jej umowy o pracę w tej sytuacji było zasadne.

28 Rewidujący twierdzi, że wypowiedzenie powódce umowy o pracę powinno być poprzedzone wypowiedzeniem jej dotychczasowych warunków pracy i płacy.

29 Z obowiązujących przepisów powinność taka nie wynika. Przyczyny wypowiedzenia Irenie M. umowy o pracę mieszczą się w pojęciu "przyczyn dotyczących zakładu pracy", określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw ( Dz. U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.), zwanej dalej ustawą. Nie tylko uzasadniają one wypowiedzenie umowy o pracę, ale uchylają, zgodnie z treścią § 15 rozporządzenia, zakaz wypowiedzenia stosunku pracy w okresie urlopu wychowawczego. Tym bardziej więc mogą stanowić podstawę zwolnienia z pracy pracownicy powracającej po urlopie.

30 Według art. 42 § 4 kodeksu pracy pracodawca, w przypadkach uzasadnionych jego potrzebami, może powierzyć pracownikowi na czas nie przekraczający 3 miesięcy w roku kalendarzowym inną pracę zgodną z kwalifikacjami pracownika, jeżeli nie spowoduje to obniżenia wynagrodzenia.

31 Pozwany zakład pracy w okresie wypowiedzenia powierzył Irenie M. pracę gońca w ADM-2 ustalając wynagrodzenie odpowiadające stanowisku administratora. Praca ta nie była wprawdzie zgodna z kwalifikacjami powódki, ale jedynie możliwa do zaoferowania.

32 Nie jest zatem zasadny zarzut rewizji nadzwyczajnej co do naruszenia art. 42 § 4 k.p.

33 Głównym, jak można wnosić z uzasadnienia rewizji nadzwyczajnej, wydaje się zarzut naruszenia przez pozwany zakład pracy art. 38 § 1 k.p. Według rewidującego, strona pozwana, podając zakładowej organizacji związkowej jako przyczynę uzasadniającą wypowiedzenie Irenie M. umowy o pracę "brak możliwości zatrudnienia", nie zachowała wymaganego tym przepisem trybu prawidłowej konsultacji zamiaru wypowiedzenia.

34 W doktrynie przeważa pogląd, że podana zakładowej organizacji związkowej w zawiadomieniu o zamiarze wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę przyczyna uzasadniająca to wypowiedzenie powinna być skonkretyzowana, co znaczy, że nie może ograniczać się do powtórzenia zwrotów ustawowych bądź wyrażeń ogólnikowych. Podobne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w tezie III wytycznych z dnia 19 maja 1978 r. V PZP 6/77 (OSNCP 1978, poz.127) oraz w tezie XI wytycznych z dnia 27 czerwca 1985 r. III PZP 10/85 (OSNCP 1985, z. 11, poz. 164).

35 Jednak już w wyroku z dnia 5 listopada 1979 r. I PRN 133/79 (OSNCP 1980, z. 4, poz. 77) Sąd Najwyższy przyjął, że "redukcja etatów" stanowi rzeczywistą i skonkretyzowaną przyczynę uzasadniającą zamierzone wypowiedzenie umowy o pracę. Zapoczątkowaną tym orzeczeniem tendencję do ścisłego pojmowania "przyczyny uzasadniającej rozwiązanie umowy" na gruncie art. 38 § 1 k.p. potwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 15 grudnia 1992 r. I PZP 62 /92 (OSNCP 1993, z. 4, poz. 51), uznając, że: "podanie w piśmie do zakładowej organizacji związkowej, jako przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie umowy o pracę, likwidacji komórki organizacyjnej, w której są zatrudnieni zwalniani pracownicy, spełnia wymagania określone w art. 38 § 1 k.p." W motywach tej uchwały Sąd Najwyższy wywiódł, że wynikający z treści art. 38 § 1 k.p. obowiązek kierownika zakładu pracy nie polega na konieczności uzasadnienia zamiaru wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę, lecz na podaniu przyczyny uzasadniającej rozwiązanie umowy. Ocena, czy wypowiedzenie było uzasadnione należy, w myśl art. 38 § 2 k.p., do zakładowej organizacji związkowej. Przyczyna uzasadniająca wypowiedzenie stanowi wprawdzie najistotniejszy element zasadności wypowiedzenia, ale nie wyczerpuje tego pojęcia w pełni.

36 Podzielając stanowisko Sądu Najwyższego wyrażone w uchwale I PZP 62/92, a także argumentację zawartą w jej uzasadnieniu, należy podnieść, że oceny "stopnia konkretności" przyczyny podawanej zakładowej organizacji związkowej w zawiadomieniu o zamiarze wypowiedzenia pracownikowi umowy o pracę nie można dokonywać abstrakcyjnie, w oderwaniu od stanu faktycznego rozpoznawanej sprawy. Podanie zakładowej organizacji związkowej przez pozwany zakład pracy jako przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie Irenie M. umowy o pracę "braku możliwości zatrudnienia", w powiązaniu z odesłaniem do przepisów ustawy w zakresie prawa powódki do odprawy, wskazuje w sposób nie budzący wątpliwości na ekonomiczno - organizacyjne przeszkody w dalszym jej zatrudnianiu. Zważywszy nadto rodzaj działalności prowadzonej przez pozwany zakład, jego wielkość, ogólną ilość zatrudnianych pracowników, okoliczności powrotu powódki z urlopu wychowawczego, a zwłaszcza poprzedzające go rozmowy z dyrektorem co do przyszłego rodzaju (stanowiska) pracy, fakt, że zarzut naruszenia art. 38 § 1 k.p. został po raz pierwszy podniesiony dopiero w rewizji nadzwyczajnej, należy przyjąć, że przyczyna podana zakładowej organizacji związkowej była sformułowana na tyle konkretnie, że umożliwiała tej organizacji ocenę zasadności wypowiedzenia i w konsekwencji zajęcie stanowiska.

37 Nie jest zwłaszcza przekonywujący wywód, jakoby sformułowanie - "brak możliwości zatrudnienia" - utrudniało ustalenie rzeczywistej przyczyny wypowiedzenia Irenie M. umowy o pracę oraz iżby fakt podania przez pozwany zakład pracy w świadectwie pracy, jako podstawy prawnej rozwiązania stosunku pracy z powódką, art. 32 § 1 pkt 3 k.p. miał dowodzić innych, niż organizacyjne lub ekonomiczne, przyczyn rozwiązania umowy.

38 Uwzględniając treść art. 7 k.p. należy bez zastrzeżeń podzielić stanowisko wyrażone przez Sąd Najwyższy w powołanej już uchwale z dnia 15 grudnia 1992 r., iż: "Wykładnia art. 38 § 1 k.p. nie powinna krępować kierownika zakładu ponad miarę i nadmiernie formalizować stawianych w stosunku do niego wymagań, pod warunkiem, że stwarza ona jednocześnie dostateczne ramy dla kontroli jego zamierzeń w zakresie wypowiadania umów o pracę ze strony zakładowej organizacji związkowej i nie zdejmuje z niej jednocześnie obowiązku wykazywania własnej inicjatywy i aktywności w sferze polityki kadrowej zakładu pracy zarówno w jej wymiarze zbiorowym, jak i indywidualnym".

39 Prawdopodobnie taka właśnie była ratio legis zmian wprowadzonych w zakresie związkowej reprezentacji indywidualnych interesów i praw pracowników ustawą z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234).

40 Z podanych wyżej względów, nie stwierdziwszy podstawy do uchylenia zaskarżonych wyroków, Sąd Najwyższy, stosownie do treści art. 421 § 1 k.p.c., orzekł jak w sentencji.

41 ========================================