Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2012 r., I CSK 248/12

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 2012 r., I CSK 248/12

Tekst

1 Sygn. akt I CSK 248/12

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 Dnia 14 grudnia 2012 r.

3 Sąd Najwyższy w składzie :

4 SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

5 SSN Mirosław Bączyk

6 SSN Kazimierz Zawada (sprawozdawca)

7 w sprawie z powództwa A. S.

8 przeciwko Skarbowi Państwa - Centralnemu Zarządowi Służby Więziennej w W.

9 o zapłatę,

10 po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 14 grudnia 2012 r.,

11 skargi kasacyjnej powoda od wyroku Sądu Apelacyjnego

12 z dnia 6 grudnia 2011 r.,

13 uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

14 Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

15 2

Uzasadnienie

16 M. S. w pozwie z dnia 19 października 2009 r. wniósł o zasądzenie od Skarbu Państwa - Centralnego Zarządu Służby Więziennej kwoty 180 550 zł tytułem zadośćuczynienia za krzywdę doznaną wskutek naruszenia jego dóbr osobistych: godności i prawa do intymności, przez osadzenie go w zakładach karnych i aresztach śledczych - w których przebywa od 1990 r. - w przeludnionych celach, bez zapewnienia odpowiednich warunków sanitarnych i socjalnych. Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 8 lutego 2011 r. oddalił jego powództwo, a Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 grudnia 2011 r. - apelację.

17 Oddalając apelację powoda, Sąd drugiej instancji wyjaśnił, że art. 24 § 1 k.c. ustanawia jedynie domniemanie bezprawności naruszenia dóbr osobistych. Natomiast sam fakt ich naruszenia nie podlega domniemaniu. Powoda zatem zgodnie z ogólną regułą rozkładu ciężaru dowodu (art. 6 k.c.) obciążał obowiązek wykazania, iż do naruszenia jego dóbr osobistych doszło na skutek działań pozwanego. Powód jednak temu obowiązkowi nie uczynił zadość.

18 W okolicznościach sprawy przesłanka spowodowania naruszenia dóbr osobistych przez pozwanego nie mogła, zdaniem Sądu Apelacyjnego, zostać ustalona na podstawie art. 228, 229, 230 lub 231 k.p.c.

19 Powód w ocenie Sądu Apelacyjnego nie przedstawił też żadnych dowodów na to, że spędził określony czas w celi, w której powierzchnia przypadająca na jednego więźnia wynosiła poniżej normatywu ustawowego, ani nie przytoczył żadnych konkretnych okoliczności, z których wynikałyby złe warunki sanitarne panujące w celach. Ograniczył się jedynie do przedstawienia ogólnej sytuacji w więzieniach w latach 1990-2007 r., choć pozwany od początku procesu domagał się od niego sprecyzowania podstawy faktycznej powództwa przez wskazanie konkretnych zdarzeń, świadczących o naruszeniu jego dóbr osobistych, w tym wskazania okresów odbywania kary pozbawienia wolności w przeludnionych celach lub w warunkach naruszających przyjęte standardy sanitarne i socjalne. Do skonkretyzowania podstawy faktycznej powództwa wezwał powoda również Sąd Okręgowy zarządzeniem z dnia 28 października 2010 r. Powód w odpowiedzi 3

20 na to wezwanie podał jedynie okresy i jednostki penitencjarne, w których był osadzony.

21 Wobec nieustalenia, że doszło do naruszenia dóbr osobistych powoda, bezprzedmiotowe, według wyjaśnień Sądu Apelacyjnego, okazały się zawarte w apelacji zarzuty naruszenia art. 23 i 24 k.c. w związku z art. 110 § 2 k.k.w. oraz art. 3 Europejskiej konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U.1993.61.284. ze zm. - dalej: „konwencja europejska”). W związku z podniesieniem przez pozwanego zarzutu przedawnienia, Sąd Apelacyjny zaznaczył także, że w sprawie, czego nie dostrzegł Sąd Okręgowy, ma zastosowanie art. 4421

22 k.c.

23 Skarżąc w całości wyrok Sądu Apelacyjnego, powód jako podstawy kasacyjne przytoczył naruszenie - w różnych układach i powiązaniach - przepisów art. 5, 228 § 1 i 2, 229, 231, 232 i art. 379 pkt 5 k.p.c., przepisów art. 6, 23, 24 i 448 k.c., przepisów art. 30, 40, 41 ust. 4 i art. 47 Konstytucji, przepisów art. 3 i 8 konwencji europejskiej oraz przepisu art. 10 ust. 1 Międzynarodowego paktu praw obywatelskich i politycznych (Dz. U. 1977.38.167.).

24 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

25 1. W pierwszej kolejności wymagał rozpatrzenia jako najdalej idący podniesiony przez skarżącego zarzut nieważności postępowania z powodu pozbawienia możliwości obrony jego praw (art. 379 pkt 5) wskutek odmowy ustanowienia dla niego pełnomocnika z urzędu.

26 Według dominującego w orzecznictwie poglądu, nieważność postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw zachodzi wtedy, gdy strona nie mogła na skutek naruszenia przepisów postępowania przez sąd lub przeciwnika w sporze brać udziału w postępowaniu sądowym lub jego istotnej części (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28 lutego 2007 r., V CSK 431/06 i z dnia 10 maja 2012 r., IV CSK 473/011). W celu stwierdzenia nieważności postępowania z powodu pozbawienia strony możności obrony jej praw konieczne jest zatem uprzednie wykazanie naruszenia przepisów dotyczących udziału strony w postępowaniu.

27 4

28 Nieuwzględnienie wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu stanowi naruszenie prawa, jeżeli w danych okolicznościach reprezentowanie strony przez pełnomocnika jest niezbędne. W sprawie jednak kwestionowana przez skarżącego odmowa ustanowienia dla niego pełnomocnika z urzędu nie nasuwa zastrzeżeń w świetle regulacji zawartej w art. 117 § 5 k.p.c. Leżąca u podstaw tej odmowy ocena co do możliwości działania powoda w sposób samodzielny mieściła się w granicach przyznanej sądowi w art. 117 § 5 k.c. swobody decyzji.

29 Wskutek kwestionowanej przez skarżącego odmowy ustanowienia dla niego pełnomocnika z urzędu nie doszło więc do naruszenia przepisów postępowania, tym samym nie zaistniała konieczna przesłanki do stwierdzenia podnoszonej przez skarżącego nieważności postępowania z powodu pozbawienia go możliwości obrony swych praw wskutek odmowy ustanowienia dla niego pełnomocnika z urzędu.

30 2. Zgodnie z art. 6 k.c., ciężar udowodnienia danego faktu spoczywa na osobie, która z faktu tego wywodzi skutki prawne. Stanowisko Sądu Apelacyjnego co do rozkładu ciężaru dowodu w sprawach o ochronę dób osobistych jest więc niewątpliwie trafne. Ciężar dowodu faktu naruszenia dobra osobistego, a gdy powód dochodzi zadośćuczynienia pieniężnego - także ciężar dowodu doznanej wskutek naruszenia dobra osobistego krzywdy, spoczywa na powodzie jako osobie wywodzącej z tych faktów skutki prawne. Co do tych faktów, inaczej niż co do bezprawności naruszenia dobra osobistego, art. 24 § 1 k.c., ani żaden inny przepis, nie zmienia wynikającej z art. 6 k.c. reguły rozkładu ciężaru dowodu, ustanawiając na rzecz powoda domniemanie prawne ziszczenia się tych faktów (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2011 r., III CZP 25/11).

31 Jeżeli więc powód dochodzi - tak jak w niniejszej sprawie - zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę wskutek naruszenia jego godności przez osadzenie go w celi więziennej bez zapewnienia minimalnej powierzchni przypadającej na jednego osadzonego i odpowiednich warunków sanitarnych oraz socjalnych, to na nim spoczywa ciężar dowodu osadzenia go w określonym czasie w takich warunkach i wynikłego stąd naruszenia jego godności oraz doznania 5

32 krzywdy niemajątkowej. Zasadniczym skutkiem nałożenia na niego ciężaru dowodu tych faktów, jest oddalenie powództwa, gdy w sprawie nie dojdzie do ustalenia tych faktów. Konsekwencją spoczywania na powodzie - z wspomnianym skutkiem - ciężaru dowodu wskazanych faktów jest oczywiście także powinność zgłoszenia przez niego dotyczących tych faktów dowodów (art. 232 zdanie pierwsze k.c.). Sąd może jednak również dopuścić w tym zakresie dowody z urzędu (art. 232 zdanie drugie k.p.c.). W wyjątkowych, szczególnie uzasadnionych przypadkach, zastosowanie przez sąd art. 232 zdanie drugie k.p.c. może się nawet stać obowiązkiem sądu, naruszenie zaś tego obowiązku przez sąd drugiej instancji - podstawą kasacyjną (por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia: 22 lutego 2006 r., III CK 341/05; 13 lutego 2004 r., IV CK 24/03; 19 kwietnia 2007 r., I CSK 27/07). Nie można też wykluczyć dokonania w okolicznościach konkretnego przypadku ustaleń co do omawianych faktów w sposób przewidziany w art. 228-232 k.p.c. Dokonując ustaleń co do tych faktów należy mieć oczywiście na względzie nie tylko materiał dowodowy zgromadzony z inicjatywy powoda, ale cały materiał prawidłowo zebrany w sprawie (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 maja 2005 r., V CK 588/04); jeżeli orzeka sąd drugiej instancji - zarówno zgromadzony w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, jak i apelacyjnym (art. 382 k.p.c.).

33 Sąd Apelacyjny trafnie uznał, że w okolicznościach sprawy, na etapie toczącego się przed nim postępowania, nie było podstaw do stwierdzenia osadzenia powoda w przeludnionych celach na zasadach określonych w art. 228 (fakt powszechnie znany), 229 (fakt przyznany wyraźnie), 230 (fakt przyznany w sposób dorozumiany) lub 231 k.p.c. (okoliczność stwierdzona w drodze domniemania faktycznego opartego na innych ustalonych faktach).

34 Sąd Apelacyjny naruszył jednak art. 232 zdanie drugie k.p.c., nie dopuszczając z urzędu dowodu z ewidencji pobytów powoda w celach więziennych i stopnia zagęszczenia tych cel dla ustalenia, czy i ewentualnie w jakich okresach powód, w czasie nie objętym przedawnieniem dochodzonego roszczenia, był osadzony w warunkach niedopuszczalnego zagęszczenia celi. Wprawdzie, jak wyjaśniono na powodzie spoczywała w tym względzie inicjatywa dowodowa, niemniej jest oczywiste, że zasadnicze znaczenie dla ustalenia tej okoliczności ma wspomniana ewidencja, jeżeli zaś dla ustalenia oznaczonego faktu 6

35 zasadnicze znaczenie ma określony dowód, sąd powinien dopuścić ten dowód, choćby nie został on zgłoszony przez stronę. Taki przypadek należy uznać za wyjątkowy w rozumieniu art. 232 zdanie drugie k.p.c. Również nieprzedstawienie takiej ewidencji może mieć wpływ na ustalenia dotyczące wspomnianej okoliczności (zob. art. 233 § 2 k.p.c., a także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 1971 r., II PR 453/70).

36 Wobec konieczności uzupełnienia w sprawie postępowania dowodowego, bezprzedmiotowe stało się rozpatrywanie pozostałych, dotyczących prawa materialnego zarzutów kasacyjnych.

37 Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815

38 § 1 k.p.c. orzekł jak

39 w sentencji.