Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2026 r., I CSK 1344/26

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2026 r., I CSK 1344/26

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 20 października 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

3 SSN Tomasz Szanciło

4 na posiedzeniu niejawnym 20 października 2026 r. w Warszawie w sprawie z wniosku A.K. z udziałem I.K., R.K., M.M., A.R., J.R., Ł.R., E.W., U.Z., A.L., i M.L. o stwierdzenie nabycia spadku oraz ustanowienie kuratora spadku, na skutek skargi kasacyjnej A.L. i M.L. od postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach z 8 października 2025 r., IV Ca 737/25,

1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;

2. ustala, że wnioskodawczyni i uczestnicy postępowania ponoszą koszty postępowania kasacyjnego związane ze swoim udziałem w sprawie.

Uzasadnienie

7 W związku ze skargą kasacyjną uczestników postępowania A.L. i M.L. od postanowienia Sądu Okręgowego w Katowicach z 8 października 2025 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

8 Zgodnie z art. 398⁹ § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Tylko na tych przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.

9 W judykaturze wielokrotnie wypowiadano się na temat charakteru skargi kasacyjnej (zob. np. postanowienia SN: z 13 czerwca 2018 r., II CSK 71/18; z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 43/21; z 25 sierpnia 2021 r., II CSK 216/21; z 23 maja 2024 r., I CSK 364/24). Wskazano m.in., że skarga kasacyjna została ukształtowana w przepisach kodeksu postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, nakierowany na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym nieważnością lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek zaskarżenia orzeczeń umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji sądowej.

10 Koniecznej selekcji skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja tzw. przedsądu, ustanowiona w art. 398⁹ k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy dokonuje wstępnej oceny skargi kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem Najwyższym jest ograniczony – co należy podkreślić – wyłącznie do zbadania przesłanek przewidzianych w art. 398⁹ § 1 pkt 1-4 k.p.c., nie zaś merytorycznej oceny skargi kasacyjnej. W razie spełnienia co najmniej jednej z tych przesłanek przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest usprawiedliwione.

11 Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący oparli na przesłance uregulowanej w art. 398⁹ § 1 pkt 1 k.p.c. Przesłanka ta jednak nie została spełniona.

12 W tym kontekście Sąd Najwyższy wskazuje, że skarga kasacyjna stanowi nadzwyczajny środek zaskarżenia. Jego rozpoznanie nie ma charakteru postępowania w ramach trzeciej instancji. Służy realizacji konstytucyjnych i ustawowych zadań Sądu Najwyższego, wśród których pozostaje przede wszystkim nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania (art. 183 ust. 1 Konstytucji RP). Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym jego obowiązki obejmują zapewnienie jednolitości orzecznictwa i rozstrzyganie zagadnień prawnych. Tym właśnie celom wypada podporządkować także rozstrzyganie skarg kasacyjnych.

13 Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 398⁹ § 1 pkt 1 k.p.c. jest zagadnienie nowe, nierozwiązane dotąd w orzecznictwie, którego rozstrzygnięcie może przyczynić się do rozwoju prawa. Odwołanie się do tej przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga – jak wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego – sformułowania tego zagadnienia z przytoczeniem wiążących się z nim konkretnych przepisów prawnych oraz przedstawienia argumentów świadczących o rozbieżnych ocenach prawnych (zob. np. postanowienia SN: z 7 czerwca 2005 r., V CSK 3/05; z 25 maja 2021 r., II CSK 96/21; z 20 sierpnia 2024 r., I CSK 981/24). Ponadto w judykaturze utrwalił się pogląd, że wskazanie przyczyny określonej w powołanym przepisie nakłada na skarżącego obowiązek przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa. Nie może mieć charakteru kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi odnośnie do kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia (zob. m.in. postanowienia SN: z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151; z 30 kwietnia 2015 r., V CSK 598/14; z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 720/20; z 28 marca 2024 r., I CSK 6476/22). Występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego w zasadzie powinno spełniać wymagania stawiane zapytaniu przedstawianego przez sąd drugiej instancji w razie powstania poważnych wątpliwości (art. 390 § 1 k.p.c.), których nie można rozwiązać za pomocą powszechnie przyjętych reguł wykładni prawa (zob. np. postanowienia SN:

14 z 24 października 2012 r., I PK 129/12; z 8 maja 2015 r., III CZP 16/15). Występowania istotnego zagadnienia prawnego skarżący upatrywali w konieczności udzielenia odpowiedzi na pytania: „1. Czy przesłankę „nie może dziedziczyć” przewidzianą w art. 963 k.c. można – w drodze wykładni testamentu na podstawie art. 948 § 1-2 k.c. – intepretować rozszerzająco w ten sposób, że podstawienie obejmuje każdą sytuację braku dziedziczenia przez spadkobiercę powołanego w pierwszej kolejności, mimo że testator powiązał dojście do dziedziczenia osób wskazanych w dalszej kolejności z dodatkowym, szczególnym zdarzeniem (np. jednoczesną śmiercią w określonych okolicznościach), a tym samym dalsze powołanie nie zostało ujęte jako generalne następstwo każdej niemożności dziedziczenia; 2. czy w świetle art. 948 § 1-2 k.c. dopuszczalne jest zakwalifikowanie jako podstawienia w rozumieniu art. 963 k.c. rozrządzenia, w którym testator uzależnia dojście substytuta do spadku od scenariusza niemieszczącego się w ustawowej formule „nie chce lub nie może być spadkobiercą”, a następnie – w drodze wykładni – pominięcie tej przesłanki i utrzymanie rozrządzenia w mocy jako podstawienia, bez uprzedniego zastosowania art. 962 k.c., w tym bez zbadania „istotności” zastrzeżenia w rozumieniu art. 962 zd. 2 k.c.?”. Skarżący nie sformułowali żadnego zagadnienia prawnego w formule wyżej przedstawionej, ich wywód nie zawierał istotnej argumentacji prawnej. Nie sposób nie zauważyć, że było to po prostu pytanie o trafność stanowiska Sądu Okręgowego wyrażonego w związku z rozstrzygnięciem tej konkretnej sprawy i polemiką z tym stanowiskiem, związaną z zastosowaniem konkretnych przepisów prawa (a nie problemem związanym z istotnością zagadnienia prawnego). Przedstawione zagadnienia zostały odniesione do stanu faktycznego i przebiegu postępowania w tej sprawie, a skarżący nie wykazali ich bardziej ogólnego znaczenia. Powyższe pytania stanowiły wyraz niezadowolenia skarżących z wykładni testamentu przyjętej przez Sądy meriti i wynikających z niej konsekwencji.

15 W orzecznictwie wyjaśniono, że w art. 948 k.c., który jest uważany za ogólną regułę interpretacyjną treści testamentu, znajduje się wskazówka, że należy go tak tłumaczyć, aby zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy, a jeżeli testament może być tłumaczony rozmaicie, należy przyjąć taką wykładnię, która pozwoli utrzymać rozrządzenia spadkodawcy w mocy i nadać im rozsądną treść. Dopiero gdy posługując się tymi wskazaniami, nie da się ustalić treści rozrządzenia spadkodawcy testamentowego, należy sięgnąć do art. 962 k.c., który uważa się za jedną z kilku konkretnych reguł interpretacyjnych testamentu. Innymi słowy, najpierw wykładnia jest dokonywana na gruncie reguły ogólnej (art. 948 k.c.), a dopiero gdy ona zawiedzie poszukuje się wykładni w regule konkretnej (art. 962 k.c.; zob. postanowienie SN z 29 kwietnia 2010 r., IV CSK 524/09).

16 Sąd Okręgowy, stosując powyższe wytyczne, dokonał właściwej wykładni testamentu, wskazując, że wolą spadkodawczyni było, aby w sytuacji, gdyby jej siostra nie mogła po niej dziedziczyć, dziedziczyły po niej osoby wymienione w zdaniu drugim testamentu. Testament zatem należy tak tłumaczyć, aby zapewnić możliwe najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy wyrażonej w testamencie. Sądy meriti dokonały takiej wykładni w realiach tej konkretnej sprawy i nie sposób przyjąć, aby była ona wadliwa.

17 Artykuł 962 k.c. nie dotyczy sytuacji powołania do spadku spadkobierców w pierwszej oraz drugiej kolejności tylko warunkowego powołania, a zatem w takim przypadku spadkobiercy w istocie są powoływani w tej samej kolejności, tylko że w razie spełnienia przez nich określonego w testamencie warunku np. wykonania jakieś czynności.

18 Tożsamą w pewnym stopniu problematyką zajmował się już Sąd Najwyższy w sprawie objętej orzeczeniem z 29 sierpnia 1922 r., III. Rw. 1636/21, wskazując, że zawarty w rozporządzeniu ostatniej woli dodatek: „gdyby (spadkodawca) z wojny nie wrócił", nie stanowi warunku w rozumieniu § 696 u.c. (art. 962 k.c.), od ziszczenia się którego byłaby zawisłą skuteczność prawna rozporządzenia.

19 Uznać zatem należy, że w testamencie nie został zastrzeżony warunek, ale uczynione zostało podstawienie w rozumieniu art. 963 k.c.

20 Z powyższych względów, na podstawie art. 398⁹ § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie znajdując też okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu.

21 O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 520 § 1