Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2009 r., IV CSK 53/09

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2009 r., IV CSK 53/09

Tekst

1 Sygn. akt IV CSK 53/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 Dnia 17 czerwca 2009 r.

3 Sąd Najwyższy w składzie :

4 SSN Mirosława Wysocka (przewodniczący)

5 SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

6 SSN Hubert Wrzeszcz

7 w sprawie z powództwa Gminy B.

8 przeciwko C. spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w S.

9 o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli,

10 po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 17 czerwca 2009 r.,

11 skargi kasacyjnej strony powodowej

12 od wyroku Sądu Apelacyjnego

13 z dnia 6 listopada 2008 r.,

14 1) uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację oraz zasądza od pozwanego na rzecz strony powodowej kwotę 2.700,-

15 (dwa tysiące siedemset) złotych tytułem kosztów

16 postępowania apelacyjnego,

17 2) zasądza od pozwanego na rzecz strony powodowej

18 kwotę 8.216,- (osiem tysięcy dwieście szesnaście)

19 złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

20 2

Uzasadnienie

21 W pozwie z dnia 21 kwietnia 2008 r. Gmina B. wniosła o nakazanie pozwanej „C.” Spółce z o.o. złożenia oświadczenia woli o przeniesienie własności nieruchomości gruntowej. Miało to nastąpić wskutek wykonania prawa odkupu, zastrzeżonego we wcześniejszej umowie przeniesienia własności tej nieruchomości na pozwaną, jeżeli w zakreślonym terminie pozwana nie dokona zabudowy nabytej nieruchomości. Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa, broniąc się głównie niedopuszczalnością zastrzeżenia prawa odkupu, jako warunku, w umowie przenoszącej własność nieruchomości.

22 Sąd Okręgowy tego zarzutu nie podzielił, uwzględniając powództwo w wyroku z dnia 18 lipca 2008 r. W apelacji, wśród wielu zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego i procesowego, znalazło się powtórne podważenie możliwości zastrzeżenia prawa odkupu w umowie przeniesienia własności nieruchomości, podważenie prawidłowości niektórych elementów przetargu publicznego, będącego podstawą nabycia własności przez pozwanego oraz naruszenie art. 61 § 1 k.c. w zw. z art. 593 § 2 k.c. w odniesieniu do uznania za skuteczne złożenie przez powoda oświadczenia o wykonaniu prawa odkupu. Tylko ta ostatnia kwestia zdobyła uznanie Sądu Apelacyjnego i z powodu naruszenia wymienionych przepisów kodeksu cywilnego Sąd ten uchylił wyrok Sądu I instancji - wyrokiem z dnia 6 listopada 2008 r. oddalając powództwo. W uzasadnieniu przyznał rację pozwanemu, że wysłanie w dniu 29 stycznia 2008 r. dwóch listów poleconych z odpisami aktu notarialnego, zawierającego oświadczenie powódki o wykonaniu prawa pierwokupu, które to listy były awizowane w siedzibie pozwanego i w miejscu zamieszkania prezesa zarządu pozwanej Spółki dnia 30 stycznia 2008 r., a zostały odebrane – odpowiednio - dnia 4 i 12 lutego 2008 r. nie stanowiło złożenia tego oświadczenia w terminie, który stosownie do umowy upłynął 31 stycznia 2008 r. Uznał ponadto, że nie było wystarczające, dokonane przez pracownicę powódki w dniu złożenia notarialnego oświadczenia, powiadomienie telefoniczne prezesa zarządu pozwanej Spółki o wykonaniu prawa odkupu nieruchomości. Z powołaniem się na wcześniejsze 3

23 stanowisko orzecznictwa Sąd II instancji uznał, że zawiadomienie o wykonaniu prawa odkupu powinno być dokonane przynajmniej w formie pisemnej. Skoro więc dużo wcześniej znane było powódce niewykonanie umowy z pozwaną, to powinna była ona dołożyć należytej staranności i złożyć oświadczenie w takim czasie, aby dochować terminu. Czyniąc to na koniec stycznia 2008 r. powinna była liczyć się z ryzykiem naruszenia zasad określonych w art. 61 § 1 k.c., co też się stało i dlatego nie powstał skutek przewidziany w art. 594 § 1 k.c. w postaci obowiązku kupującego, dotyczącego przeniesienia nabytego prawa z powrotem na sprzedawcę.

24 Powódka w skardze kasacyjnej opartej na podstawie art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.

25 zarzuciła wyrokowi Sądu Apelacyjnego naruszenie art. 61 § 1 k.c. poprzez jego błędną wykładnię oraz wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania lub oddalenie apelacji pozwanej Spółki. W odpowiedzi na tę skargę pozwana wniosła o oddalenie skargi i przytoczyła odpowiednie argumenty prawne.

26 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

27 Skarga kasacyjna jest uzasadniona. Istota jej zarzutów sprowadza się do wykładni art. 61 § 1 k.c. w dwóch aspektach. Po pierwsze, kiedy i w jakich okolicznościach można uważać za spełnione - w świetle powołanego przepisu - złożenie jednostronnego oświadczenia woli, skierowanego do adresata. Po drugie, w jakiej formie prawnej adresat takiego oświadczenia woli powinien zostać o nim powiadomiony, jeśli dla ważności samego oświadczenia jest wymagana forma aktu notarialnego, której niezachowanie ma skutek ad solemnitatem.

28 Najpierw należy stwierdzić, że Sąd II instancji podzielił w uzasadnieniu niewadliwe - jego zdaniem - ustalenia faktyczne Sądu I instancji i dokonaną prawidłowo ich ocenę prawną, poza kwestią dotyczącą art. 61 § 1 k.c. Aprobując je uznał za zgodne z prawem zastrzeżenie prawa odkupu w umowie przeniesienia własności nieruchomości należących do gminy (mienie komunalne), jeżeli kupujący nie wypełni zobowiązań, które przyjął na siebie, przystępując do przetargu na zakup nieruchomości. Jak wynika z ustaleń w sprawie, ze względu na początkowe niepowodzenie zbycia przedmiotowych nieruchomości gminnych, obniżona została 4

29 cena wywoławcza w przetargu i poczynione wzajemne ustalenia między powodową gminą a pozwanym, co do sposobu i terminu zagospodarowania nieruchomości. Pozwana spółka przedłużała ten termin, wreszcie jej zabiegi o kolejne przedłużenie terminu nie zyskały aprobaty i powodowa gmina najpierw zapowiedziała wykonanie prawa odkupu, następnie na spotkaniu stron w dniu 21 stycznia 2008 r. prezesowi pozwanej spółki przedstawiono do akceptacji warunki i termin 28 stycznia 2008 r. co do przeniesienia własności nieruchomości, już w wykonaniu prawa odkupu. Następnego dnia, 22 stycznia 2008 r. prezes pozwanej spółki zaakceptował telefonicznie wobec pracownika powódki te warunki, toteż dnia 25 stycznia 2008 r. burmistrz B. wydał zarządzenie o wykonaniu prawa odkupu nieruchomości objętych umową z dnia 23 stycznia 2006 r., a dnia 28 stycznia 2008 r. to uprawnienie wykonał, składając notarialne oświadczenie. Tego samego dnia prezes pozwanej spółki poinformowany został telefonicznie przez pracownika powódki o wykonaniu przez nią prawa odkupu, następnego dnia wskazanymi we wcześniejszych wywodach listami przekazano pozwanej spółce zawiadomienie o tej czynności prawnej, co zostało awizowane dnia 30 stycznia 2008 r. Te niekwestionowane ustalenia prowadzą do pytania, czy awizowanie przesłanych listów, zawierających odpisy aktu notarialnego o wykonaniu prawa odkupu spełnia - w podanych okolicznościach - warunki prawne oświadczenia woli złożonego adresatowi, zgodnie z art. 61 § 1 k.c. Sądy obu instancji oceniły to rozbieżnie, w szczególności Sąd II instancji, powołując się, między innymi na niepublikowany wyrok SN z dnia 15 stycznia 1990 r. w sprawie I CR 1410/89. Próbuje przez to przekonać, że do chwili złożenia oświadczenia woli według art. 61 § 1 k.c., stosuje się reguły doręczenia pisma procesowego według art. 139 k.p.c. Dlatego też awizowanie listu nie wiąże się z tą chwilą, a dopiero rzeczywiste odebranie go z poczty, aż do upływu terminu jego przechowywania na poczcie, wynikającego z odpowiednich przepisów szczególnych.

30 Toku rozumowania Sądu II instancji nie można podzielić. Wprawdzie nie musi się aż twierdzić, że pozwany celowo zwlekał z odebraniem awizowanej przesyłki, ale w okolicznościach sprawy nie jest to potrzebne. Dowiedzione jest przecież, że w zwykłym toku czynności pocztowych przesłane listy zawierające przedmiotowe zawiadomienie nadeszły w środę, dnia 30 stycznia 2008 r.

31 5

32 Pierwszym, ale i wystarczającym dniem do zachowania terminu do dowiedzenia się o niewątpliwym złożeniu oświadczenia woli o skorzystaniu z prawa odkupu nieruchomości był czwartek, dnia 31 stycznia 2008 r. Tego dnia zarząd pozwanej spółki mógł w swojej siedzibie zapoznać się z treścią korespondencji, po jej odebraniu z poczty na podstawie „awizo”. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem doktryny popartym bogatym orzecznictwem, art. 61 § 1 zd. 1 k.c. przyjmuje teorię doręczenia oświadczenia woli z możliwością zapoznania się. Wynika to wprost z brzmienia przepisu: „Oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią”. Wbrew zatem twierdzeniom uzasadnienia wyroku II instancji, nie jest to żadna data łącząca się z przepisami o postępowaniu cywilnym, w których chodzi o uznanie doręczenia pisma procesowego w sytuacjach, gdy w zwykły sposób tego uczynić nie można. Takim celom służy powoływany art. 139 k.p.c., nazywany nawet przepisem „o niemożności doręczenia lub odmowie przyjęcia pisma sądowego”, inaczej określanego mianem „doręczenia zastępczego”. W przedmiotowej sprawie w ogóle nie chodzi o takie pismo i powoływanie się na cyt. orzeczenie SN z 1990 r. jest nieuprawnione. Wyjaśniał to już Sąd Najwyższy w wyrokach: z dnia 28 lutego 2002 r. III CKN 1316/00 (niepubl.) i z dnia 20 stycznia 2004 r. II CK 358/02 (Wokanda 2004, nr 9, s. 6).

33 W sprawie niniejszej ma się do czynienia z zawiadomieniem o oświadczeniu woli strony umowy, co w uzasadnieniu Sądu II instancji się nawet przyznaje, ale nie ma powodu, aby art. 139 k.p.c. w ogóle brać pod uwagę. Gdyby pozwana spółka wytłumaczyła jakimiś racjonalnymi okolicznościami niemożliwość odebrania poczty w dniu 30 stycznia 2008 r. oraz niemożność odbierania poczty po otrzymaniu „awizo” w kolejnych roboczych dniach w siedzibie przedsiębiorcy, który w zwykłych okolicznościach funkcjonuje codziennie, to można by te okoliczności rozważać. Nic takiego nie nastąpiło. Z akt sprawy wynika, że w innych przypadkach korespondencja wskutek pozostawianego „awizo” była odbierana przez pozwanego następnego dnia, tym zaś razem dopiero piątego dnia (list na adres spółki) oraz po dwóch tygodniach (na adres prezesa zarządu). W doktrynie jednoznacznie się stwierdza, że poza szczególnymi przypadkami, np. przebywania adresata 6

34 w szpitalu, doręczenie listu w miejscu zamieszkania lub w innym miejscu normalnej, stałej aktywności adresata traktuje się jako spełnienie przesłanek z art. 61 k.c. W okolicznościach sprawy, do których należy świadomość i wiedza pozwanej, poparta uprzednią akceptacją terminu zwrotnego przeniesienia własności nieruchomości na gminę przez prezesa pozwanej spółki, znała ona stanowisko powódki i mogła się spodziewać otrzymania przez pocztę potwierdzenia wykonania prawa odkupu nieruchomości. Dlatego uznać należy, że w świetle tych wszystkich okoliczności dochowane zostały warunki prawne, zarówno samego jednostronnego oświadczenia woli o wykonaniu prawa odkupu, złożonego notarialnie, jak i poinformowania o tym kupującego, nieobecnego przy składaniu samego oświadczenia (art. 61 § 1 i art. 593 § 1 zd. 1 i 2 k.c.). Orzecznictwo Sądu Najwyższego jest pod tym względem jednoznacznie opowiadające się za takim, racjonalnym rozumieniem art. 61 k.c., przyjmując nawet słusznie, że jeżeli oświadczenie zostało doręczone stronie w sposób, który umożliwia powzięcie wiadomości o treści oświadczenia, to było ono skutecznie złożone nawet wtedy, gdy jest niewątpliwe, że faktycznie adresat z oświadczeniem się nie zapoznał (orz. SN z dnia 16 marca 1995 r. I PRN 2/95, OSNP 1995, nr 10, poz. 229; orz. SN z dnia 9 grudnia 1999 r. I PKN 430/99, OSNAP 2001, nr 9, poz. 309).

35 Należy więc uznać, że przesłanki określone w art. 61 § 1 zd. 1 k.c. są spełnione, jeśli oświadczenie woli, skierowane do adresata, będącego przedsiębiorcą zostanie mu przekazane pocztą na adres siedziby, przez co albo będzie się mógł zapoznać z jego treścią najpóźniej w następnym dniu roboczym, albo, jeśli z jakiejś przyczyny bezpośrednie doręczenie było niemożliwe, w pierwszym dniu roboczym, w którym przesyłka mogła zostać odebrana na podstawie zawiadomienia pocztowego (tzw. awizo). Z powyższych względów stanowisko Sądu Apelacyjnego w niniejszej sprawie nie może zostać utrzymane. W tej sytuacji, nie mają znaczenia w konkretnej sprawie zarzuty skargi, odnoszące się do sposobu (ustnego, telefonicznego, pisemnego itd.) zawiadomienia o złożeniu oświadczenia o wykonaniu prawa odkupu. Powódka, jako sprzedawca wykonujący prawo odkupu przesłała listownie odpisy aktu notarialnego ze złożonym oświadczeniem. Spełnia to najsurowsze wymagania odnośnie do formy przekazania informacji o jednostronnym oświadczeniu woli 7

36 skierowanym do pozwanej spółki, jako kupującym, zobowiązanym następnie do zwrotnego przeniesienia własności nieruchomości, wykonania którego to obowiązku dotyczy powództwo w niniejszej sprawie (zob. uchwała 7 sędziów SN z dnia 20 lutego 1967 r. III CZP 88/66, OSN 1967, nr 12, poz. 224; wyrok SN z dnia 30 maja 2000 r. IV CKN 898/00, OSN 2000, nr 12, poz. 224).

37 Mając na względzie powyższą analizę prawną, dokonaną w oparciu o ustalony stan faktyczny oraz brak zarzutów skargi kasacyjnej odnoszących się do naruszenia przepisów postępowania, Sąd Najwyższy rozstrzygnął sprawę na podstawie art. 39816

38 k.p.c., orzekając także na podstawie art. 98 k.p.c. w zw. z art.

39 39821

40 i art. 391 § 1 k.p.c. o kosztach postępowania przed Sądem II instancji i o kosztach postępowania kasacyjnego.

41 jz