Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2004 r., II UK 66/04

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2004 r., II UK 66/04

Tekst

1 Wyrok z dnia 28 października 2004 r.

2 II UK 66/04

3 W sprawie o wyłączenie z pracowniczego ubezpieczenia społecznego, pracownikowi przysługuje status ubezpieczonego, a pracodawca jest zainteresowanym w rozumieniu art. 47711

4 § 1 k.p.c.

5 Przewodniczący SSN Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN:

6 Andrzej Kijowski, Herbert Szurgacz.

7 Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 28 października 2004 r. sprawy z wniosku Zdzisława S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o emeryturę i zwrot świadczenia, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 3 grudnia 2003 r. [...]

8 u c h y l i ł zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowego- Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 30 stycznia 2002 r., zniósł postępowanie w sprawie, którą przekazał temu Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

9 Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 3 grudnia 2003 r. oddalił apelację ubezpieczonego Zdzisława S. od wyroku Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Szczecinie z dnia 30 stycznia 2002 r., oddalającego odwołanie ubezpieczonego od decyzji z dnia 6 lipca 2001 r. odmawiającej mu prawa do wcześniejszej emerytury dla pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz od decyzji z dnia 20 lipca 2001 r. zobowiązującej ubezpieczonego do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z tego tytułu w okresie od 1 lipca 1998 r. do 30 marca 2001 r., w łącznej kwocie 42.480,59 zł. W sprawie tej ustalono, że ubezpieczony w dniu 27 listopada 1997 r. zgłosił wniosek o przyznanie mu prawa do emerytury, przedkładając świa- 2

10 dectwo pracy wystawione przez jego ostatniego pracodawcę Henryka B. „H.-B.”, z którego wynikało, że był zatrudniony w tej firmie na podstawie umowy o pracę w okresie od 8 sierpnia do 8 listopada 1997 r. Umowa ta została rozwiązana z powodu likwidacji stanowiska pracy ubezpieczonego, tj. z przyczyn ekonomicznych dotyczących pracodawcy. W wyniku tego wniosku oraz złożonej dokumentacji organ rentowy przyznał ubezpieczonemu prawo do emerytury na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 marca 1997 r. w sprawie wcześniejszego przechodzenia na emeryturę pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy (Dz.U. Nr 29, poz. 159). Następnie prawomocnym wyrokiem z dnia 28 marca 2001 r. [...] Sąd Okręgowy w Szczecinie oddalił odwołanie Henryka B. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w S. o wyłączeniu Zdzisława S. z ubezpieczenia społecznego pracowników, po ustaleniu, że w okresie od dnia 8 sierpnia do dnia 8 listopada 1997 r. Zdzisław S. nie świadczył pracy na rzecz pracodawcy Henryka B. prowadzącego firmę „H.-B.”, a łącząca te strony umowa o pracę była pozorna.

11 W ramach takich ustaleń Sąd pierwszej instancji uznał, że wiąże go prawomocny wyrok tego Sądu z dnia 28 marca 2001 r., z którego wynika, że ubezpieczony nie podlegał pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu w okresie od dnia 8 sierpnia do dnia 8 listopada 1997 r., gdyż nie świadczył pracy na rzecz Henryka B., a przeto nie mógł powoływać się na rozwiązanie tej pozornej umowy o pracę z przyczyn dotyczących pracodawcy. W konsekwencji nie przysługiwało mu prawo do wcześniejszej emerytury, a decyzją z dnia 6 lipca 2001 r. organ rentowy zasadnie odmówił mu tego prawa. Ponadto z powodu świadomego wprowadzenia w błąd tego organu ubezpieczony został prawidłowo zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń emerytalnych na zasadzie art. 138 ust. 1 i 2 (Sąd Okręgowy mylnie powołał się na art. 133 ust. 1 i 2 pkt 2) ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach).

12 Stanowisko takie podzielił Sąd Apelacyjny, który zwrócił uwagę, że w sprawie zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 28 marca 2001 r. [...], oddalającym odwołanie Henryka B. od decyzji ZUS z dnia 26 czerwca 1998 r. wyłączającej z pracowniczego ubezpieczenia społecznego Zdzisława S. w okresie od 8 czerwca do 8 listopada 1997 r., ubezpieczony był wezwany do wzięcia w niej udziału jako „zainteresowany”, ale na rozprawie w dniu 28 marca 2001 3

13 r. oświadczył, że nie przystępuje do sporu w takim charakterze. W konsekwencji prawomocny wyrok wydany w tej sprawie korzysta z powagi rzeczy osądzonej, co oznacza, że wiąże on nie tylko strony i sąd, który go wydał, ale również inne sądy i inne organy państwowe (art. 365 § 1 k.p.c.). Zdaniem Sądu Apelacyjnego oznaczało to, że wyrok ten korzysta z powagi rzeczy osądzonej także w stosunku do ubezpieczonego, który nie mógł skorzystać z prawa do wcześniejszej emerytury dla pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn ekonomicznych leżących po stronie pracodawcy, skoro „z ustaleń Sądu” wynika, że w okresie od dnia 8 sierpnia do dnia 8 listopada 1997 r. nie świadczył pracy na rzecz Henryka B. Pozorne zawarcie między tymi stronami umowy o pracę, a następnie jej rozwiązanie służyło ubezpieczonemu wyłącznie do wystąpienia z wnioskiem o przyznanie prawa do wcześniejszej emerytury. Wobec wyłączenia go z pracowniczego ubezpieczenia społecznego w spornym okresie ubezpieczony nie spełnił warunków do przyznania tego prawa, ponieważ jego ostatnim okresem ubezpieczenia był „zasiłek dla bezrobotnych”. W tak ustalonych okolicznościach sprawy Sąd Apelacyjny potwierdził stanowisko Sądu pierwszej instancji, że ubezpieczony pobierał „nieprawnie na skutek świadomego wprowadzenia w błąd organu rentowego” wcześniejszą emeryturę i z tego względu był zobowiązany do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń za okres 3 lat wstecz wraz z ustawowymi odsetkami (art. 138 ust. 1 i 2 i art. 4 ustawy o emeryturach i rentach). W kasacji ubezpieczonego zarzucono oczywiste i rażące naruszenie: 1) art. 365 § 1 i art. 366 k.p.c. - wskutek uznania powagi rzeczy osądzonej prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 28 marca 2001 r. i związania tym wyrokiem w sprawie ubezpieczonego przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S., a także 2) art. 244 k.p.c. - przez zamknięcie rozprawy bez dostatecznego wyjaśnienia sprawy, co spowodowało utrzymanie w mocy niesprawiedliwych, bo opartych na niezgodnych z prawdą przesłankach decyzji organu rentowego o wstrzymaniu ubezpieczonemu wypłaty świadczeń emerytalnych i nakazaniu zwrotu pobranych świadczeń w łącznej wysokości 42.480,59 zł. Podniesione zarzuty skutkują ponadto nieważnością postępowania, ponieważ uznanie związania Sądów sentencją i uzasadnieniem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 28 marca 2001 r. spowodowało pozbawienie ubezpieczonego możności obrony jego praw (art. 379 pkt 5 k.p.c. w związku z art. 2 i 45 Konstytucji) wskutek odmowy prawa „do dowodzenia prawdziwości swoich twierdzeń”. Na takich podstawach skar- 4

14 żący wniósł o uchylenie zaskarżonych wyroków Sądu pierwszej i drugiej instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

15 W uzasadnieniu skarżący podał, że w sprawie Henryka B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych był wezwany w charakterze świadka. Na zapytanie Sądu, czy przystępuje do udziału w sprawie w charakterze zainteresowanego odpowiedział przecząco, nie uświadamiając sobie konsekwencji takiego stanowiska, a w szczególności tego, że w kolejnym postępowaniu sądowym zostanie pozbawiony możności dowodzenia prawdziwości wykonywania pracy w zakładzie Henryka B. w okresie od 8 sierpnia do 8 listopada 1997 r. Ubezpieczony „tkwił w przekonaniu”, że tamta sprawa dotyczyła „niepłacenia składek przez jego pracodawcę”. Gdyby było inaczej, to niewątpliwie przystąpiłby do niej i miałby wówczas możliwość przedstawienia dowodów na okoliczność rzeczywistego świadczenia pracy w spornym okresie. Temu faktowi zaprzeczyli jedynie dwaj uczniowie praktykujący w zakładzie pracy jego pracodawcy, których zeznania nie były wiarygodne, bowiem rozpoczynali oni naukę w okresie późniejszym. Natomiast skarżący oferował złożenie zeznań przez innych pracowników równocześnie zatrudnionych przez Henryka B., a te i inne wnioski dowodowe zostały bezpodstawnie odrzucone, co stanowiło oczywiste pozbawienie możności obrony jego praw.

16 Ponadto prawomocny wyrok, na który powoływały się Sądy w przedmiotowej sprawie miał powagę rzeczy osądzonej wyłącznie między stronami oraz tylko co do tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot rozstrzygnięcia (art. 366 k.p.c.). Skoro ubezpieczony nie był stroną postępowania w sprawie [...], to nie zachodziła tożsamość stron wymagana przez art. 366 k.p.c., w konsekwencji prawomocny wyrok w tej sprawie nie korzystał z powagi rzeczy osądzonej w stosunku do ubezpieczonego. Dotyczy to w szczególności argumentów powołanych w uzasadnieniu tego prawomocnego wyroku, którego moc wiążąca dotyczy wyłącznie jego sentencji, a nie uzasadnienia. Oznacza to, że w rozpoznawanej sprawie Sądy były zobowiązane do dokonania własnych wszechstronnych ustaleń oraz samodzielnej oceny ich wartości dowodowej (art. 233 § 1 k.p.c.), a ich zaniechanie w tym zakresie stanowiło rażące naruszenie prawa, co doprowadziło do wydania niesprawiedliwego wyroku.

17 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

18 5

19 Zarzuty kasacji są usprawiedliwione. W rozpoznawanej sprawie Sąd Apelacyjny błędnie odczytał moc wiążącą prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 28 marca 2001 r. [...] w sprawie dotyczącej wyłączenia ubezpieczonego z pracowniczego ubezpieczenia społecznego, ale prowadzonej z odwołania jego pracodawcy od decyzji organu rentowego. Tymczasem sprawa o wyłączenie pracownika z pracowniczego ubezpieczenia społecznego powinna być prawidłowo prowadzona z odwołania pracownika jako strony stosunku ubezpieczenia społecznego, który decyzją organu rentowego został wyłączony z obowiązku podlegania temu ubezpieczeniu. W takiej sprawie status ubezpieczonego przysługuje pracownikowi wyłączonemu z pracowniczego ubezpieczenia społecznego, natomiast status zainteresowanego w rozumieniu art. 47711

20 § 1 k.p.c. przysługuje jego pracodawcy, który w

21 stosunku ubezpieczenia społecznego jest płatnikiem składek zobowiązanym do zgłoszenia pracowników do ubezpieczenia (art. 4 pkt 2a i art. 36 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz.U. Nr 137, poz. 887 ze zm.) oraz do obliczania i przekazywania należnych składek z tytułu tego ubezpieczenia (art. 17 tej ustawy). Takiemu pracodawcy nie przysługuje prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego, których ubezpieczonego pozbawiały wydane w sprawie kolejne decyzje organu rentowego o wyłączeniu go z pracowniczego ubezpieczenia społecznego, o wstrzymaniu dalszej wypłaty wcześniejszej emerytury oraz nakazującej zwrot nienależnie pobranych świadczeń z tego tytułu. Oznacza to, że nawet gdyby decyzja o wyłączeniu ubezpieczonego z pracowniczego ubezpieczenia społecznego została skierowana przez organ rentowy wyłącznie do jego pracodawcy, który odwołał się od niej, to obowiązkiem Sądu było wezwanie tego płatnika składek do wskazania ubezpieczonego w trybie art. 195 § 1 k.p.c., którego należało zawiadomić o toczącym się procesie i możności (potrzebie) wstąpienia do sprawy w charakterze ubezpieczonego (art. 195 § 2, 196 i 47711

22 k.p.c.). To ubezpieczony (art.

23 4 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych) został bowiem wyłączony z pracowniczego ubezpieczenia społecznego, a zatem to jego - jako strony stosunku ubezpieczenia społecznego - wprost dotyczyły kolejne decyzje o wyłączeniu z pracowniczego ubezpieczenia społecznego, wstrzymaniu wypłaty oraz zwrocie nienależnie pobranych świadczeń emerytalnych. Wezwanie ubezpieczonego w charakterze świadka (jak twierdzi skarżący), lub w charakterze zainteresowanego (na co nie przystał), nie spełniało wymagań prawidłowego oznaczenia stron w sprawie z odwołania od decyzji o wyłączeniu jego osoby z pracowniczego ubezpieczenia społeczne- 6

24 go, co w istocie rzeczy prowadziło do pozbawienia ubezpieczonego możności działania w tego rodzaju postępowaniu, w którym nie brał udziału jako jego strona (art. 379 pkt 5 k.p.c. w związku z art. 401 pkt 2 k.p.c.).

25 Równocześnie jednak skoro prawomocny wyrok Sądu Okręgowego z dnia 28 marca 2001 r. został wydany wyłącznie w sprawie z odwołania pracodawcy od decyzji organu rentowego o wyłączeniu ubezpieczonego z pracowniczego ubezpieczenia społecznego, to orzeczenie to korzysta z powagi rzeczy osądzonej wyłącznie pomiędzy tymi stronami (odwołującym się pracodawcą a organem rentowym). To z kolei oznacza, że res iudicata tego wyroku nie dotyczyła ubezpieczonego, który nie był stroną tego postępowania i nie obejmowała go sentencja wyroku, także w zakresie tego, co w związku z podstawą sporu stanowiło przedmiot owego rozstrzygnięcia (art. 366 k.p.c.), zważywszy ponadto, że według utrwalonej judykatury (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 2002 r., IV CKN 1073/00, LEX 55501), moc wiążąca prawomocnego wyroku dotyczy związania treścią sentencji, a nie uzasadnienia, zawierającego prezentację przeprowadzonych dowodów i ocenę ich wiarygodności (art. 365 k.p.c.).

26 Powyższe uwagi przeniesione na grunt przedmiotowej sprawy oznaczają, że pominięcie lub odrzucenie wniosków dowodowych ubezpieczonego przedkładanych na okoliczność potwierdzenia faktów rzeczywistego świadczenia przezeń pracy w spornym okresie nastąpiło z oczywistym naruszeniem art. 244, 365 i 366 k.p.c. i to w stopniu prowadzącym do pozbawienia ubezpieczonego możności obrony jego praw, co skutkowało nieważnością postępowania zarówno przed Sądem Apelacyjnym, jak i przed Sądem pierwszej instancji (art. 379 pkt 5 k.p.c. w związku z art. 386 § 2 k.p.c.). Nieważność postępowania Sąd Najwyższy bierze pod rozwagę z urzędu (art. 39311 §

27 1 in fine k.p.c.), co w konsekwencji doprowadziło do wyrokowania jak w sentencji - w zgodzie z art. 39312

28 k.p.c. oraz art. 386 § 2 k.p.c. w związku z art. 39319

29 k.p.c.

30 ========================================