Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2026 r., II CSKP 858/23

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 października 2026 r., II CSKP 858/23

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 13 października 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

3 SSN Jacek Widło

4 na posiedzeniu niejawnym 13 października 2026 r. w Warszawie na skutek skargi kasacyjnej Banku od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 23 maja 2022 r., I ACa 341/21, w sprawie z powództwa M.S. przeciwko Bankowi o zapłatę,

1. zmienia postanowienie Sądu Najwyższego z 22 września 2023, I CSK 1929/23 w ten sposób, że odmawia przyjęcia skargi do rozpoznania;

2. zasądza od pozwanej Banku na rzecz powódki M.S. kwotę 5400 (pięć tysięcy czterysta) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

7 Pozwany Bank wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 23 maja 2022 r., w sprawie z powództwa M.S., o zapłatę, zaskarżając ten wyrok w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania ewentualnie orzeczenie co do istoty sprawy poprzez uwzględnienie apelacji pozwanego w całości i oddalenie w całości apelacji powódki. W ramach wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania powołano się na nieważność postępowania w zakresie rozprawy apelacyjnej oraz czynności przygotowawczych poprzedzających tę rozprawę, a to z uwagi na brak poinformowania pełnomocnika pozwanego radcy prawnego A.S. ustanowionego w sprawie I ACa 341/21, o wyznaczeniu rozprawy apelacyjnej na 12 maja 2022 r., a tym samym uniemożliwienie pełnomocnikowi ustanowionemu w tejże w sprawie wzięcia udziału w tej rozprawie oraz zajęcia stanowiska, które to okoliczności, zdaniem skarżącego, świadczą o pozbawieniu pozwanego prawa do obrony w tym postępowaniu.

8 Skarżący wskazał ponadto na potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów oraz powołał się na występowanie istotnych zagadnień prawnych sprowadzających się do potrzeby odpowiedzi na następujące pytania:

1. Jakie skutki wywołuje stwierdzenie abuzywności normy przeliczeniowej, określającej zasady ustalania wartości waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego (wskazanej w art. 69 ust. 2 pkt 4a Prawa bankowego) zawartej przed 24 stycznia 2009 r. w szczególności, czy można w jej miejsce zastosować przepisy dyspozytywne z odwołaniem się do średniego kursu NBP?

2. Czy dopuszczalne jest w polskim porządku prawnym przyjęcie sankcji nieobowiązywania umowy, w sytuacji, gdy art. 385¹ § 2 k.c., wprost stanowi, że strony są związane umową w pozostałym zakresie (…), czy sankcja braku obowiązywania umowy jest równoznaczna z nieważnością bezwzględną i uzasadnia zastosowanie art. 58 § 1 k.c., czy też jest to sankcja unieważnialności, która może nastąpić jako rezultat konstytutywnego orzeczenia sądu?

3. Czy przy stosowaniu przepisów dotyczących niedozwolonych postanowień umownych, tj. art. 385¹ k.c. oraz art. 385² k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 oraz art. 7 Dyrektywy 93/13 sąd powinien uwzględnić także zasady proporcjonalności, równości oraz pewności prawa? W szczególności czy orzekając o konsekwencjach uznania postanowień umowy za niedozwolone, Sąd może zastosować sankcję skrajnie korzystną dla konsumenta, ale prowadzącą do naruszenia zasady proporcjonalności, pewności prawa i równości?

12 Skarżący wskazał też, iż w sprawie istnieje potrzeba wykładni art. 385¹ § 1 k.c. co do tego, czy może być uznane za postanowienie określające główne świadczenie stron, postanowienie umowy kredytu indeksowanego, zgodnie z którym spłata rat kredytu wyrażonych w walucie obcej następuje w walucie krajowej, w wysokości ustalonej poprzez zastosowanie kursu sprzedaży z Tabeli Banku;

13 Postanowieniem z 22 września 2023 r., I CSK 1929/23, Sąd Najwyższy przyjął skargę kasacyjną do rozpoznania.

14 Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

15 Zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 29 maja 2026 r., o szczególnych rozwiązaniach w zakresie rozpoznawania spraw dotyczących zawartych z konsumentami umów kredytu denominowanego lub indeksowanego do franka szwajcarskiego (Dz. U. z 2026, poz. 985, dalej ustawa frankowa lub u.f.) w sprawach, o których mowa w art. 1 ust. 1 lub 2, w których przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy przyjęto do rozpoznania skargę kasacyjną kredytodawcy, Sąd Najwyższy może zmienić postanowienie o przyjęciu do rozpoznania skargi kasacyjnej i odmówić przyjęcia jej do rozpoznania, jeżeli w sprawie nie występuje już istotne zagadnienie prawne lub nie istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, a zarazem nie zachodzą okoliczności określone w art. 398⁹ § 1 pkt 3 lub 4 Kodeksu postępowania cywilnego.

16 Przepis ten pozwala na zmianę postanowienia o przyjęciu skargi do rozpoznania, jeżeli w trakcie oczekiwania na rozpoznanie skargi, po jej przyjęciu przez Sąd Najwyższy, podniesione w niej istotne zagadnienia prawne, potrzeba wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości lub rozbieżności w orzecznictwie sądów doczekały się rozwiązania, wykładni lub ujednolicenia orzecznictwa, a więc ze względu na publiczne cele skargi kasacyjnej, zrealizowano już funkcję nadzoru judykacyjnego Sądu Najwyższego.

17 Co do pierwszej podstawy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, to kwestia nieważności postępowania ze względu na wystąpienie przyczyny z art. 379 pkt 5 k.p.c. znajduje odzwierciedlenie w orzecznictwie Sądu Najwyższego, w którym przyjmuje się, że niemożność obrony swych praw zachodzi wówczas, gdy w postępowaniu sądowym pozbawiono stronę, wbrew jej woli, całkowitej możności podejmowania lub świadomego zaniechania czynności procesowych zmierzających do ochrony jej sfery prawnej. Nie ma przy tym znaczenia z czyjego powodu pozbawienie możności obrony nastąpiło, tj. czy było to efektem działania sądu, strony przeciwnej, czy też osoby trzeciej. Jednocześnie przyjmuje się, że pozbawienie możności obrony zachodzi w sytuacji, gdy strona została pozbawiona uprawnień procesowych wskutek wadliwego postępowania innego podmiotu, a nie wtedy, gdy strona na skutek własnego działania z uprawnień tych nie skorzystała (zob. np. wyroki SN z: 9 stycznia 2001 r., II CKN 1211/00; 28 stycznia 2004 r., IV CK 418/02; 7 lipca 2005 r., II UK 271/04, OSNP 2006, nr 5-6, poz. 95 oraz postanowienie SN z: 8 marca 2002 r., III CKN 461/99 i 17 lutego 2004 r., III CK 226/02).

18 Należy podkreślić, że strona zostaje pozbawiona możności działania w rozumieniu art. 379 pkt 5 k.p.c. tylko wtedy, gdy doszło do całkowitego pozbawienia jej możności obrony jej praw, a zatem w przypadku, gdy znalazła się w sytuacji uniemożliwiającej, a nie tylko utrudniającej lub ograniczającej popieranie przed sądem dochodzonych żądań (zob. postanowienie SN z 25 czerwca 2026 r., I CSK 200/26).

19 Pozbawienie praw musi mieć charakter rzeczywisty, niezależny od strony, i uniemożliwić stronie działanie w zakresie obrony swoich praw.

20 Jak wnika z akt niniejszej sprawy, do wspólnego rozpoznania połączono sprawy zainicjowane wniesieniem powództwa przez M.S. ze sprawą z powództwa M.S.1 i J.S. przeciwko Bankowi (prowadzoną przed Sądem pod sygn. akt II C 1401/18).

21 W sprawie oznaczonej sygn. akt I ACa 341/21 ustanowiono pełnomocnika radcę prawnego A.S. Pozwany Bank SA został zawiadomiony o rozprawie apelacyjnej poprzez doręczenie informacji o terminie pełnomocnikowi adwokatowi T.G., w imieniu którego na rozprawie stawił się pełnomocnik substytucyjny, adwokat K.M. Jak wynika z protokołu rozprawy, pełnomocnik pozwanego banku zajmując swoje stanowisko poparł obie apelacje, a więc także w sprawie niniejszej oznaczonej sygn. akt I ACa 341/21. Z jego oświadczenia na rozprawie apelacyjnej wynikało, że miał umocowanie do działania w imieniu pozwanego banku, w obu połączonych sprawach, także w sprawie, w której wydano wyrok zaskarżony skargą kasacyjną pod sygn. akt I ACa 341/21 (9:52 minuta protokołu rozprawy apelacyjnej z 12 maja 2022, k. 1232 verte). Wynika to także z korespondencji mailowej złożonej do sądu 11 maja 2022, w której wskazuje, iż został umocowany jako pełnomocnik substytucyjny także w sprawie I ACa 341/21 (k. 1225). Adwokat T.G. legitymował się udzielonym pełnomocnictwem przez pozwany bank z 6 czerwca 2017 r. (k. 262). Treść pełnomocnictwa wskazywała na umocowanie procesowe do reprezentowania banku we wszelkich sprawach z powództwa banku lub przeciwko bankowi, w tym szczególności dotyczących kredytów hipotecznych. Szeroko ujęte pełnomocnictwo procesowe nie zawężało umocowania do konkretnej, pojedynczej sprawy. Skarżący nie wykazał więc, by na rozprawie apelacyjnej nie był należycie reprezentowany albo by uniemożliwionemu dokonywanie jakichkolwiek czynności procesowych.

22 Podejmowane w jego imieniu czynności procesowe należy zatem uznać, za skuteczne. Dlatego nie można podzielić zarzutu wydania orzeczenia w warunkach nieważności postępowania.

23 Jeżeli chodzi zaś o wskazane zagadnienia prawne i potrzebę wykładni przepisów, to podniesione w skardze zagadnienia zostały dostatecznie wyjaśnione w najnowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego.

24 Po pierwsze, postanowienia umowy (regulaminu) określające zarówno zasady przeliczenia kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej, mają charakter niedozwolonych postanowień umownych.

25 Stanowisko o niedozwolonym charakterze postanowień, w których możliwość ustalania kursu (a zatem również wysokości świadczeń) zależy od arbitralnej decyzji jednej ze stron, jest już ugruntowane w orzecznictwie Sądu Najwyższego (zob. m.in. następujące wyroki z: 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14;

26 8 września 2016 r., II CSK 750/15; 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16;

27 24 października 2018 r., II CSK 632/17; 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17; 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; 29 października 2019 r., IV CSK 309/18; 7 listopada 2019 r., IV CSK 13/19; 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; 30 września 2020 r., I CSK 556/18; 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21; 28 września 2021 r., I CSKP 74/21, 7 lutego 2023, II CSKP 1541/22; czy też postanowienia SN z: 29 marca 2023 r., I CSK 3031/22 i 27 kwietnia 2023r., I CSK 3374/22).

28 Po drugie, także zagadnienie prawne dotyczące możliwości zastępowania przepisami dyspozytywnymi klauzul uznanych za abuzywne, tak aby osiągnąć efekt w postaci zastąpienia niewiążących postanowień przeliczeniowych średnim kursem NBP, było przedmiotem rozstrzygnięć Sądu Najwyższego. Jak wskazano w postanowieniach Sądu Najwyższego z: 23 sierpnia 2022 r. I CSK 1669/22, 29 grudnia 2022, I CSK 3699, w razie eliminacji klauzul spreadowych, zniesiony zostaje nie tylko mechanizm indeksacji oraz różnic kursów walutowych, ale również - pośrednio - zanika ryzyko kursowe, przez co dochodzi do zmiany charakteru głównego przedmiotu umowy i jej upadku. Brak jest podstaw do zastąpienia abuzywnych postanowień umowy jakimikolwiek innymi postanowieniami mogącymi wynikać z przepisów o charakterze dyspozytywnym, bowiem na dzień zawarcia spornej umowy (tu 16 września 2008 r.), brak było wśród przepisów prawa polskiego regulacji mogących wypełnić lukę powstałą w wyniku stwierdzenia bezskuteczności postanowień odnoszących się do kursów waluty (tak też wyroki SN z: 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17 i 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18). Po trzecie, jeżeli eliminacja niedozwolonego postanowienia umownego doprowadzi do takiej deformacji regulacji umownej, że na podstawie pozostałej jej treści nie da się odtworzyć treści praw i obowiązków stron, to nie można przyjąć, iż strony pozostają związane pozostałą częścią umowy. W takiej sytuacji sąd ma podstawy do stwierdzenia nieważności umowy (zob. wyroki SN z: 3 lutego 2026 r., II CSKP 203/23, 7 maja 2026 r., II CSKP 1023/25 oraz postanowienie SN z 21 maja 2026, I CSK 1479/25). Stanowisko sądów polskich, w tym Sądu Najwyższego oraz dorobku judykacyjnego Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (zob. np.: wyrok z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18; wyrok SN z 29 października 2019 r., IV CSK 308/18; wyrok SN z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18), że w razie sporu o ważność umowy kredytu bankowego denominowanego (indeksowanego) do obcej waluty, w której treści znajduje się niedozwolona klauzula konsumencka dotycząca sposobu tej indeksacji, można zastosować sankcję nieważności umowy, która bez klauzuli niedozwolonej nie może dalej funkcjonować w obrocie prawnym, zwłaszcza ze względu na brak (odpadnięcie) któregoś z koniecznych składników (essentialia negotii) umowy nazwanej kredytu bankowego wyrażono w licznych nowszych orzeczeniach (zob. m.in uchwałę SN z 29 czerwca 2007 r., III CZP 62/07, uchwałę składu siedmiu sędziów SN z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, wyroki SN z: 30 maja 2014 r., III CSK 204/13;

29 1 marca 2017 r., IV CSK 285/16; 24 października 2018 r., II CSK 632/17 i 7 lutego 2023, II CSKP 1541/22). Należy dodać, że orzeczenie stwierdzające nieważność umowy nie ma charakteru konstytutywnego.

30 Po czwarte, co do oceny proporcjonalności mogących powstać skutków w zakresie wadliwości umowy, to w orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że przyjęcie skutku w postaci upadku umowy nie koliduje z zasadą proporcjonalności sankcji i pewności prawa, skoro jest to efekt stosowania przez bank praktyki, w ramach której określał on jednostronnie wysokość zobowiązania po zawarciu umowy. Stwierdzenie nieważności umowy mieści się przy tym w zakresie sankcji, jaką Dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę nieuczciwych postanowień umownych. Uzupełnienie umowy przez sąd i dokonanie zmiany treści abuzywnego postanowienia mogłoby zagrażać realizacji długoterminowego celu ustanowionego w art. 7 Dyrektywy 93/13, prowadząc do wyeliminowania zniechęcającego skutku wywieranego na przedsiębiorców przez zwykły brak stosowania takich warunków wobec konsumentów. Przedsiębiorcy ci byliby w ten sposób zachęcani do stosowania nieuczciwych warunków, wiedząc, że nawet gdyby miały być one uznane za bezskuteczne, to umowa mogłaby zostać uzupełniona w niezbędnym zakresie przez sąd krajowy, co pozostałoby bez wpływu na jej ważność i bez istotnego uszczerbku dla ich interesów (zob. m.in. wyroki TSUE z: 14 czerwca 2012 r., C-618/10 Banco Espańol de Crédito SA; 30 kwietnia 2014 r., C 26-13, Árpad Kásler, Hajnalka Káslernč Rábai przeciwko OTP Jelzálogbank Zrt; 26 marca 2019 r., C-70/17 i C-179/17, Abanca Corporación Bancaria SA i Bankia SA oraz wyroki SN z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18 i z 29 lipca 2023 r., II CSKP 611/22).

31 Po piąte, wykładnia art. 385¹ § 1 k.c. w kontekście pojęcia „głównych świadczeń stron” w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego także nie budzi wątpliwości. Klauzule przeliczeniowe zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego do waluty obcej określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z: 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17; 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18;

32 30 września 2020 r., I CSK 556/18; 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21;

33 27 lipca 2021 r., V CSKP 49/21; 3 lutego 2022 r., II CSKP 415/22, 7 lutego 2023, II CSKP 1541/22). Na takim stanowisku stoi też TSUE (zob. np. wyroki z: 20 września 2017 r., C-186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. przeciwko Banca Românească SA, pkt 37; 20 września 2018 r., C-51/17, OTP Bank Nyrt.

34 i OTP Faktoring Követeléskezelő Zrt przeciwko Teréz Ilyés i Emil Kiss, pkt 68; 14 marca 2019 r., C-118/17, Zsuzsanna Dunai przeciwko ERSTE Bank Hungary Zrt, pkt 48; 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak i Justyna Dziubak przeciwko Raiffeisen Bank International AG, pkt 44).

35 Z tych względów Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania na podstawie art. 20 ustawy frankowej w zw. z. art. 398⁹ § 1 i § 2 k.p.c., a co do kosztów postępowania kasacyjnego rozstrzygnął stosownie do art. 98 § 1 i 3 k.p.c. oraz art. 99 k.p.c. w zw. z art. 398²¹ i art. 391 § 1 k.p.c.