Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2002 r., II CKN 892/00

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 maja 2002 r., II CKN 892/00

Tekst

1 Wyrok z dnia 24 maja 2002 r., II CKN 892/00

2 Nie jest dopuszczalna droga sądowa w sprawie o zasądzenie kwoty pieniężnej obejmującej odsetki nienależnie pobrane od podatnika przez organ podatkowy.

3 Sędzia SN Maria Grzelka (przewodniczący)

4 Sędzia SN Henryk Pietrzkowski (sprawozdawca)

5 Sędzia SN Hubert Wrzeszcz

6 Sąd Najwyższy w sprawie z powództwa syndyka masy upadłości Zakładów Włókien Chemicznych „W.”, Spółki Akcyjnej w T.M. przeciwko Skarbowi Państwa, Urzędowi Skarbowemu w T.M. o 61 145,80 zł, po rozpoznaniu w Izbie Cywilnej w dniu 15 maja 2002 r. na rozprawie kasacji pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 27 stycznia 2000 r.

7 zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił apelację, nie obciążając powoda kosztami postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

8 Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 27 stycznia 2000 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 19 lipca 1999 r. w ten sposób, że utrzymał w mocy nakaz zapłaty polecający pozwanemu Skarbowi Państwa – Urzędowi Skarbowemu w T.M., aby zapłacił powodowemu syndykowi masy upadłości Zakładów Włókien Chemicznych „W.” w T.M. kwotę 61 145,80 zł z ustawowymi odsetkami od dnia 1 stycznia 1994 r.

9 Według dokonanych ustaleń, po ogłoszeniu w dniu 1 października 1997 r.

10 upadłości Zakładów „W.”, Urząd Skarbowy w T.M. zgłosił w dniu 27 kwietnia 1998 r. do masy upadłości wierzytelność w kwocie 806 088,30 zł. Izba Skarbowa w P.T. prawomocną decyzją z dnia 26 czerwca 1998 r. orzekła zwrot na rzecz Zakładów „W.” kwoty 61 145,80 zł., stanowiącej odsetki od zaległości podatkowej w zapłacie podatku dochodowego od osób prawnych za rok 1990, uznając, że zostały nienależnie pobrane przez Urząd Skarbowy w dniu 27 stycznia 1994 r. z nadpłaty podatku dochodowego od osób prawnych za 1990 r. Pismem z dnia 27 lipca 1998 r. Urząd Skarbowy w T.M. powiadomił powoda, że w związku z wymienioną decyzją dokonał – zgodnie z art. 34 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. – Prawo upadłościowe (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm. – dalej "Pr.upadł.") – potrącenia nadpłaty podatku dochodowego od osób prawnych za 1990 r. z wierzytelnością w kwocie 190 628,10 zł zgłoszoną do masy upadłości. Sąd Apelacyjny uznał, że nadpłata podatku dochodowego nie jest objęta zobowiązaniem podatkowym, nie jest więc podatkiem, lecz nienależnym świadczeniem majątkowym o charakterze cywilnoprawnym, do którego spełnienia podatnik nie był zobowiązany (art. 410 § 2 k.c.). Strona pozwana nie mogła jednak dokonać potrącenia tej nadpłaty z przysługującą jej wierzytelnością, zgodnie bowiem z art. 37 Pr.upadł. wierzyciel, który chce skorzystać z prawa potrącenia, powinien o tym oświadczyć nie później niż przy zgłoszeniu wierzytelności. Strona pozwana zgłosiła swą wierzytelność do masy upadłości w kwietniu 1998 r., a potrącenia dokonała dopiero w lipcu 1998 r.

11 Kasacja, w której pozwany wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, oparta została na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 34 § 1 i 2 oraz art. 37 Pr.upadł., art. 498 k.c. oraz art. 28 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (jedn. tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.) w związku z art. 330 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 ze zm.) i uznanie, że dokonane w dniu 27 lipca 1998 r. potrącenie wierzytelności w kwocie 190 628,10 zł było bezskuteczne. Zdaniem skarżącego, Sąd Apelacyjny naruszył także art. 72 § 1 Ordynacji podatkowej przez błędne zakwalifikowanie wierzytelności powoda w postaci odsetek nienależnie pobranych przez Urząd Skarbowy jako nadpłaty podatku. Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

12 Zgodnie z art. 39311

13 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach zaskarżenia kasacją oraz jej podstaw, w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Mając na względzie powyższe uregulowanie, rozważenia wymagała kwestia, czy w rozpoznawanej sprawie jest dopuszczalna droga sądowa, skoro w wypadku niedopuszczalności drogi sądowej zachodzi nieważność postępowania (art. 379 pkt 1 k.p.c.).

14 Stanowisko Sądu Apelacyjnego, dopuszczające drogę sądową w niniejszej sprawie, oparte jest na stwierdzeniu, że o dopuszczalności drogi sądowej decyduje charakter dochodzonej wierzytelności. Jeśli wierzytelność nie ma charakteru publicznoprawnego, lecz cywilnoprawny, droga sądowa – w ocenie tego Sądu – jest dopuszczalna, chyba że przepisy szczególne przekazują rozpoznanie takiej sprawy do właściwości innych organów. Stwierdzenia te nie budzą żadnych zastrzeżeń, gdyż zgodne są z unormowaniem zawartym w art. 2 § 3 k.p.c. Nie można natomiast podzielić wewnętrznie sprzecznego stanowiska Sądu Apelacyjnego, że dochodzona przez stronę powodową należność jest „nadpłatą, mającą charakter wyłącznie cywilnoprawny", oraz że o nadpłacie tej orzeka na podstawie szczególnych przepisów organ administracyjny, a jednocześnie przyjmuje się, że do dochodzenia zwrotu tej nadpłaty droga sądowa jest dopuszczalna. Rozumowanie takie nie pozostaje w zgodzie z art. 2 § 3 k.p.c., stanowiącym, że nie są rozpoznawane w postępowaniu sądowym sprawy cywilne, jeżeli przepisy szczególne przekazują je do właściwości innych organów.

15 Przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa nie posługują się pojęciem „nadpłaty o charakterze cywilnym". Jak trafnie zauważył Sąd Apelacyjny, zawierają one legalną definicję nadpłaty, określają, kiedy powstaje, a ponadto, w jaki sposób podatnik może uzyskać zwrot nadpłaconego lub nienależnie pobranego podatku. Dodać należy, że o stwierdzeniu nadpłaty orzekają organy podatkowe (art. 79 § 1 i 3). Zgodnie z art. 77 § 1 Ordynacji podatkowej, nadpłaty podlegają oprocentowaniu w wysokości równej wysokości odsetek za zwłokę pobieranych od zaległości podatkowych. Nie budzi wątpliwości, że o odsetkach od nadpłat oraz o odsetkach od zaległości podatkowych, jako o należnościach ściśle ze sobą powiązanych, również orzekają organy podatkowe. Orzekanie o zwrocie odsetek od nadpłat przekazane zatem zostało na podstawie przepisów Ordynacji podatkowej do właściwości "innych organów" w rozumieniu art. 2 § 3 k.p.c., co oznacza, że droga sądowa w omawianym zakresie jest niedopuszczalna. Żądanie zapłaty kwoty pieniężnej, obejmującej orzeczony przez organ podatkowy zwrot nienależnie pobranych odsetek od podatku, nie może zatem być rozpoznane na drodze sądowej.

16 Okoliczność, że orzeczona w postępowaniu administracyjnym należność nie może być egzekwowana według przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, gdyż nie wynika z zastosowania wzajemnego potrącenia zobowiązań podatkowych z zobowiązaniami organu podatkowego (art. 2 § 1 pkt 1c ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, jedn. tekst: Dz.U. Nr 36 z 1991 r., poz. 161 ze zm.), nie zmienia oceny co do niedopuszczalności drogi sądowej w rozpoznawanej sprawie, nie ta bowiem okoliczność, jak wykazano, decyduje o dopuszczalności bądź niedopuszczalności drogi sądowej.

17 Mające przemawiać za dopuszczalnością drogi sądowej stwierdzenie Sądu Apelacyjnego, że "powód nie ma innej drogi do dochodzenia swoich roszczeń, decyzja o zwrocie nadpłaty nie jest bowiem tytułem egzekucyjnym (...) w sądowym postępowaniu", jest nieuzasadnione. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 7 lutego 1997 r., III CZP 1/97 (OSNC 1997, nr 8, poz. 98), na którą zwrócił uwagę Sąd Okręgowy, podniósł, że wolą racjonalnego prawodawcy nie może być ograniczenie możliwości dochodzenia praw natury cywilnoprawnej tylko do stadium rozpoznawczego, z wyłączeniem stadium egzekucyjnego. Przyjąć należy, że jeżeli w postępowaniu rozpoznawczym kompetentny organ rozpoznaje sprawę co do należności o charakterze cywilnym i wydaje orzeczenie lub decyzję, z których wynika obowiązek spełnienia świadczenia, to każde zapadłe orzeczenie lub decyzja powinna wywołać skutek nie tylko w postaci prawomocności (ostateczności), lecz także skutek w postaci wykonalności. Podzielając to stanowisko stwierdzić należy, że wprawdzie brak jest wyraźnej normy, która prowadziłaby do wniosku, że decyzja, którą orzeczony został zwrot należności z tytułu nienależnie naliczonych odsetek od podatku, stanowi jeden z rodzajów tytułów egzekucyjnych realizowanych w drodze egzekucji sądowej (art. 777 § 1 pkt 3 k.p.c.), jednakże, opierając się na przytoczonej regule dotyczącej wykonalności świadczenia objętego wydaną decyzją, przyjąć należy, że wskazana decyzja stanowi tytuł egzekucyjny, o którym mowa w art. 777 pkt 3 k.p.c.

18 W świetle przedstawionych wywodów droga sądowa była niedopuszczalna i pozew podlegał odrzuceniu (art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c.). W przypadku gdy pozew ulega odrzuceniu, nie ma podstaw do uchylenia zaskarżonego wyroku sądu drugiej instancji i przekazania sprawy temu sądowi do ponownego rozpoznania. W takiej bowiem sytuacji Sąd Najwyższy uchyla wydane w sprawie wyroki oraz odrzuca pozew (art. 39316

19 k.p.c.). Wobec tego, że Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 19 lipca 1999 r. uchylił nakaz zapłaty i odrzucił pozew, nie było podstaw do uchylenia tego wyroku, zawierającego już rozstrzygnięcie o odrzuceniu pozwu. W opisanej sytuacji procesowej należało zmienić zaskarżony wyrok i oddalić apelację, a więc orzec w sposób, w jaki powinien to uczynić Sąd Apelacyjny.