Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2004 r., III KO 32/02

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 października 2004 r., III KO 32/02

Tekst

1 POSTANOWIENIE Z DNIA 12 PAŹDZIERNIKA 2004 R.

2 III KO 32/02

3 Podstawę wznowienia postępowania mogą stanowić zarówno nowe fakty wynikające ze znanych uprzednio źródeł dowodowych, jak też ujawnienie się nowych, nie znanych sądowi dowodów o nowych faktach.

4 Przewodniczący: sędzia SN F. Tarnowski (sprawozdawca).

5 Sędziowie: SN J. Żywolewska-Ławniczak,

6 (SO del. do SN) T. Artymiuk.

7 Sąd Najwyższy w sprawie Sławomira K. skazanego z art. 11 § 1 w zw. z art. 148 § 1 d.k.k. i in., po rozpoznaniu wniosków obrońców skazanego, o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnie wyrokiem Sądu Apelacyjnego w G. z dnia 29 czerwca 2000 r., zmieniającym wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 13 lipca 1999 r. – w części dotyczącej skazania za usiłowanie pozbawienia życia Piotra P.,

8 p o s t a n o w i ł o d d a l i ć wnioski o wznowienie postępowania (...) Z u z a s a d n i e n i a :

9 Obrońca skazanego Sławomira K., powołując się na podstawę przewidzianą w art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k., złożył wniosek o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnie wyrokiem Sądu Apelacyjnego w G. z 2

10 dnia 29 czerwca 2000 r., zmieniającym wyrok Sądu Okręgowego w G. z dnia 13 lipca 1999 r. – w części dotyczącej skazania za usiłowanie pozbawienia życia Piotra P. Nowym dowodem – zdaniem obrońcy – uzasadniającym wznowienie postępowania, jest treść listu przesłanego przez Piotra P. z Aresztu Śledczego w G. do matki skazanego, w którym pokrzywdzony przyznał się do spowodowania eksplozji samochodu Audi 80, aby nastraszyć w ten sposób Sławomira K. oraz zmusić do finansowego rozliczenia się z nim.

11 W tej samej sprawie i w analogicznym zakresie wniosek o wznowienie postępowania złożył również drugi obrońca skazanego. Jako podstawę wznowienia powołał art. 540 § 1 pkt 1 i 2 i art. 541 § 1 i 2 k.p.k. przy zastosowaniu art. 6 ust. 1 i 2 lit d i art. 13 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. W uzasadnieniu zaś stwierdził, że w liście Piotra P. zawarte są nowe fakty i dowody, które wskazują, iż Sławomir K. nie popełnił przypisanego mu przestępstwa, a jednocześnie zawarte jest przyznanie się autora listu do popełnienia przestępstw polegających na złożeniu fałszywych zeznań i fałszywego oskarżenia. W konkluzji obrońca skazanego domagał się uchylenia wyroków Sądu Apelacyjnego i Sądu Okręgowego w G. w częściach dotyczących owego czynu i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu w tym zakresie do ponownego rozpoznania.

12 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

13 Wszechstronna analiza całokształtu materiału dowodowego, ze szczególnym uwzględnieniem dowodów przeprowadzonych w trybie art. 97 k.p.k. w zw. z art. 546 k.p.k., w celu sprawdzenia okoliczności faktycznych podanych we wnioskach o wznowienie postępowania, upoważnia do stwierdzenia, że w niniejszej sprawie nie występują podstawy wznowienia postępowania, o których mowa w art. 540 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k., a złożone wnioski są bezzasadne.

14 3

15 1. Podstawowym argumentem przytaczanym w obu wnioskach jest treść listu, sporządzonego w dniu 14 maja 2002 r. w Areszcie Śledczym w G. przez Piotra P., a następnie przesłanego na adres Teresy B., matki skazanego Sławomira K. W liście tym, pod podpisem pokrzywdzonego, zamieszczona jest adnotacja o przekazaniu odpisu „Prezesowi Prokuratury Okręgowej w G.”. W rzeczywistości, tego samego dnia Piotr P. sporządził pismo o podobnej treści jak ów list, które przesłał do „Prokuratury Okręgowej w G.”. Po nadaniu pismu urzędowego biegu i podjęciu stosownych decyzji, postanowieniem z dnia 12 sierpnia 2002 r. prokurator Prokuratury Rejonowej wszczął śledztwo w sprawie złożenia fałszywych zeznań przez Piotra P., to jest o przestępstwo określone w art. 233 § 1 k.k. Przeprowadzone czynności procesowe nie dostarczyły wszakże danych „dostatecznie uzasadniających podejrzenie popełnienia przestępstwa” i dlatego postanowieniem z dnia 21 października 2002 r. śledztwo to zostało umorzone na podstawie art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k. A zatem nie może być mowy o występowaniu podstawy wznowienia określonej w art. 540 § 1 pkt 1 k.p.k., na którą powołał się obrońca w drugim wniosku. Ustalenie podstawy propter falsa przewidzianej w tym przepisie, nazywanej także jako podstawa ex delicto, następuje zgodnie z wymogami art. 541 § 1 i 2 k.p.k., a to oznacza, iż przestępstwo popełnione w związku z postępowaniem musi być ustalone prawomocnym wyrokiem skazującym, z wyłączeniem sytuacji, gdy orzeczenie takie nie może zapaść z powodu przyczyn wymienionych w art. 17 § 1 pkt 3-11 lub w art. 22 k.p.k., zaś wniosek o wznowienie postępowania powinien powoływać się na wyrok skazujący, albo na orzeczenie stwierdzające niemożność wydania takiego wyroku. W sprawie niniejszej brak jest jakichkolwiek danych świadczących o tym, aby zapadł wyrok skazujący Piotra P., albo wydane zostało inne orzeczenie stwierdzające niemożność 4

16 jego skazania, natomiast zgon Piotra P. nastąpił po umorzeniu postępowania na podstawie art. 17 § 1 pkt 1 k.p.k.

17 2. Rozważenia wymaga przeto kwestia czy treść wspomnianego listu zawiera nowe fakty lub dowody nie znane przedtem sądowi meriti w rozumieniu art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. Istotnie Piotr P. przyznał w liście, że to on spowodował eksplozję samochodu Audi 80 w dniu 28 września 1990 r. w S., w wyniku której sam doznał obrażeń ciała, wszelako nie oznacza to, iż jego relacja jest wiarygodna. Ponowna weryfikacja depozycji pokrzywdzonego nie jest jednak możliwa wobec jego zgonu, a nadto nie żyje również Tomasz F., który w świetle zeznań Krzysztofa Ś. miał zmuszać pokrzywdzonego do obciążania Sławomira K. Dlatego oceny wartości dowodowej informacji zawartych w liście dokonać trzeba poprzez ich konfrontację z materiałem dowodowym zebranym w sprawie, a w tym z treścią zeznań składanych wielokrotnie przez Piotra P. oraz z innymi dowodami.

18 Jak wynika z uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego w G. z dnia 13 lipca 1999 r. na wiarę zasługiwały jedynie zeznania złożone przez pokrzywdzonego w toku śledztwa, zwłaszcza w 1990 r., w których „w sposób spójny, logiczny i niesprzeczny opisał okoliczności, w jakich nastąpiło przekazanie samochodu marki Audi 80 w S. przez Sławomira K.”. Następnie widać było wyraźną ewolucję jego wypowiedzi, począwszy od oświadczenia wysłanego w dniu 5 czerwca 1995 r. z Zakładu Karnego do Sławomira K., przebywającego wówczas w Szwecji. W rezultacie pod koniec śledztwa i na rozprawie jego „postawa wyraźnie świadczy o chęci nieobciążania odpowiedzialnością za zamach Sławomira K.”. Analizując wszystkie dowody dotyczące tego przestępstwa Sąd Okręgowy uznał Sławomira K. za winnego usiłowania pozbawienia życia Piotra P.

19 Powyższe stanowisko podzielił Sąd Apelacyjny w G. w wyroku z dnia 29 czerwca 2000 r., podwyższając skazanemu wymiar kary za ten czyn. 5

20 W uzasadnieniu przedstawił wyniki kontroli instancyjnej co do prawidłowości ustaleń faktycznych i zasad procedowania, konfrontując je z treścią zarzutów i wywodów skarżących. Odnosząc się natomiast do czynu będącego przedmiotem niniejszych rozważań, stwierdził w konkluzji, że zmiana zeznań przez pokrzywdzonego i podjęta przezeń próba obciążenia zamachem nieżyjącego już Dariusza K., nie zasługuje na wiarę oraz w żadnej mierze nie podważa ocen i ustaleń poczynionych przez sąd pierwszej instancji.

21 Również Sąd Najwyższy, rozpoznając skargę kasacyjną złożoną przez obrońcę skazanego, w wyroku z dnia 21 listopada 2001 r., nie podzielił podniesionych zarzutów obrazy przepisów prawa procesowego w zakresie owego czynu i w tej części kasację oddalił.

22 W świetle przytoczonych ocen, ustaleń i wniosków w pełni uprawnione jest stwierdzenie, że informacje zawarte w liście Piotra P. wskazują jedynie na nowe fakty, na inny – od przyjętego – przebieg zdarzenia będącego przedmiotem rozpoznania. Niewątpliwie pochodzą z tego samego, znanego sądowi, źródła dowodowego, jednakże posiadają cechy nowego środka dowodowego, który li tylko pozornie może usprawiedliwiać kwestionowanie ustaleń faktycznych. Oczywiście nie wystarcza to a priori do zdyskwalifikowania prawomocnych wyroków wydanych w sprawie, bez spełnienia ustawowych wymogów dotyczących oceny przeprowadzonych dowodów, ich wartości i mocy dowodowej, analizowanej globalnie, w konfrontacji z całokształtem ujawnionych okoliczności, przy uwzględnieniu zasad prawidłowego rozumowania, a także wskazań wiedzy i zdrowego rozsądku. Właśnie taka ocena prowadzi do przyjęcia konstatacji, iż wskazany przez obrońców nowy środek dowodowy w postaci zmienionej przez pokrzywdzonego relacji co do przebiegu przestępczego zdarzenia, pozostaje w rażącej sprzeczności z wieloma dowodami, którym sąd meriti przyznał 6

23 walor wiarygodności i w oparciu o które doszło do prawomocnego skazania Sławomira K. Informacje zawarte w liście to kolejna wersja zdarzenia, potwierdzająca tezę przyjętą przez Sąd Okręgowy w G. – o wyraźnej ewolucji wypowiedzi Piotra P., zmierzającej w miarę upływu lat do poprawy sytuacji procesowej Sławomira K., aż do obciążenia odpowiedzialnością za eksplozję samochodu swego kolegi Dariusza K., który towarzyszył mu na miejscu przestępstwa w 1990 r. (a w momencie obciążania go już nie żył) i wreszcie – do samooskarżenia. Wszystko to zmusza do oceny wiarygodności owych informacji z dużą dozą krytycyzmu. Powyższej oceny nie mogą podważyć zeznania Krzysztofa Ś. i Tadeusza P., przesłuchanych w trybie art. 97 w zw. z art. 546 k.p.k., zawierające powtórzenie treści rozmów przeprowadzonych przez świadków z Piotrem P., w różnym czasie i miejscu, kiedy to pokrzywdzony zmodyfikował już swoje pierwsze zeznania obciążające Sławomira K. Z kolei świadek Hubert D., przesłuchany w tym samym trybie, oświadczył, iż nie są mu bliżej znane powody, dla których Piotr P. zmieniał swoje wypowiedzi na temat usiłowania zabójstwa w dniu 28 września 1990 r.

24 Zeznania Huberta D. ściśle korespondują z depozycjami przezeń złożonymi uprzednio, a przy tym nie zawierają żadnych nowych okoliczności mogących podważyć poczynione ustalenia faktyczne w niniejszej sprawie.

25 Natomiast przy ocenie zeznań Krzysztofa Ś. i Tadeusza P. uwzględnić należy dwa elementy: po pierwsze ten, że obaj przedstawili wyłącznie okoliczności przekazane im przez Piotra P. w trakcie odbytych rozmów, a więc uzyskane z tego samego źródła dowodowego, i po drugie, iż ocena wartości dowodowej ich wypowiedzi ściśle wiąże się z oceną zeznań pokrzywdzonego oraz z treścią jego listu, jako zasadniczego źródła dowodowego. Co się zaś tyczy Dariusza Z., występującego obecnie w charakterze 7

26 świadka w sprawie przeciwko Sławomirowi K., na którego zeznania powołał się dodatkowo obrońca w piśmie z dnia 5 października 2004 r., to stwierdzić należy, że jego wypowiedzi, nawet w zmienionej formie w porównaniu z treścią uprzednio złożonych wyjaśnień, w żadnej mierze nie świadczą o błędności ustaleń faktycznych dokonanych w części dotyczącej usiłowania zabójstwa Piotra P. Jednocześnie zauważyć trzeba, iż przedstawione przezeń przyczyny zmiany depozycji nie brzmią nazbyt przekonująco.

27 W zaistniałym układzie procesowym rozważenia wymagają przeto kwestie o zasadniczym znaczeniu dla ostatecznego rozstrzygnięcia, a mianowicie – czy dowody zawnioskowane przez obrońców skazanego Sławomira K spełniają kryteria „nowych faktów lub dowodów” w rozumieniu art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. oraz jaka jest ich wartość dowodowa.

28 3. W nauce i w orzecznictwie Sądu Najwyższego dominujący jest pogląd, iż prawomocny wyrok posiada – w swym założeniu – cechy trwałego rozstrzygnięcia przez sąd (ewentualnie przez sądy dwu instancji) rozpatrywanej sprawy w zakończonym już nim postępowaniu karnym. Przysługuje mu zatem przymiot domniemania prawdziwości ustaleń faktycznych, poczynionych w danej sprawie i stanowiących podstawę wyroku. Naruszenie tego domniemania, a w konsekwencji prawomocnego wyroku, w drodze wznowienia postępowania może nastąpić jedynie w sytuacjach wyjątkowych i dlatego przepisy określające zakres stosowania tej instytucji nie mogą być poddawane wykładni rozszerzającej. Wznowienie więc postępowania na podstawie art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. (art. 474 § 1 pkt 2 d.k.p.k.) może nastąpić tylko wtedy, gdy po wydaniu prawomocnego orzeczenia kończącego postępowanie w sprawie ujawnią się takie nowe fakty lub dowody, które mogą podważyć prawdziwość przyjętych uprzednio ustaleń faktycznych (zob. M. Biłyj, A. Murzynowski: Wznowienie postępowania 8

29 karnego w PRL w świetle prawa i praktyki, Warszawa 1980, s. 49-56; K. Marszał: Proces Karny, Katowice 1998, s. 476; wyrok z dnia 10 października 1995 r., II KO 76/94, OSNKW 1996, z. 1-2, poz. 9; postanowienie z dnia 24 kwietnia 1996 r., V KO 2/96, OSNKW 1996, z. 7-8, poz. 47; postanowienie z dnia 7 września 2001 r., III KO 13/01, OSNKW 2001, z. 11-12, poz. 96; postanowienie z dnia 27 lutego 2002 r., IV KO 34/01, niepubl; postanowienie z dnia 2 czerwca 2003 r., III KO 33/02 niepubl.).

30 Podstawa wznowienia propter nova powinna stwarzać wysokie prawdopodobieństwo błędności prawomocnego wyroku. Istotne znaczenie ma zatem wiarygodność „nowych faktów lub dowodów”, rozumianych w ten sposób, że podstawę wznowienia postępowania mogą stanowić zarówno nowe fakty wynikające ze znanych uprzednio źródeł dowodowych, jak też ujawnienie się nowych, nie znanych sądowi dowodów o nowych faktach. Chodzi tu wyłącznie o takie nowe fakty i dowody, które wyraźnie wskazują na jedną z trzech okoliczności taksatywnie wymienionych w art. 540 § 1 pkt 2 k.p.k. Przez „nowe dowody”, o których mowa w tym przepisie, rozumieć zaś należy nie tylko nowe, nie znane dotąd, źródła dowodowe, lecz także nowe środki dowodowe. Brak jest bowiem racjonalnych przesłanek do ograniczenia pojęcia dowodu określonego w tym przepisie wyłącznie do źródła dowodowego. Taki kierunek wykładni owego pojęcia przeważa również wśród przedstawicieli doktryny (zob. T. Grzegorczyk, J. Tylman: Polskie postępowanie karne, Warszawa 1998, s 787-789; S. Zabłocki: Postępowanie odwoławcze, kasacyjne i wznowieniowe w procesie karnym, Warszawa 1999, s.. 309-312; M. Biłyj, A. Murzynowski: Wznowienie ..., s. 99- 103).

31 Przymiot wiarygodności uzyskują przede wszystkim fakty lub dowody, które są wewnętrznie spójne, a także zgodne z ustaleniami dokonanymi w prawomocnie zakończonym postępowaniu, których skarżący nie podważa. 9

32 Sąd orzekający w przedmiocie wniosku o wznowienie postępowania musi więc dokonać oceny wiarygodności owych dowodów lub okoliczności, które mają stanowić podstawę wznowienia, w ścisłym sprzężeniu z oceną dotychczas zgromadzonych dowodów, aby ustalić czy istnieje rzeczywiście wysokie prawdopodobieństwo błędności zakwestionowanego we wniosku orzeczenia.

33 Mając na uwadze wyżej przedstawione kryteria ocenne materiału dowodowego przy podejmowaniu decyzji w przedmiocie wznowienia postępowania, Sąd Najwyższy uznał, że dowody zawnioskowane przez obrońców skazanego w niniejszej sprawie wprawdzie spełniają wymogi „nowych faktów lub dowodów” (...), jednakże ich wartość dowodowa, wynikająca z dokonanej dotychczas oceny całokształtu materiału dowodowego w ścisłym sprzężeniu ze wskazanymi we wnioskach nowymi dowodami lub okolicznościami, nie daje podstaw do uchylenia wyroków (w zakwestionowanych częściach) Sądu Okręgowego i Sądu Apelacyjnego w G.