Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 września 2026 r., III CZ 182/26

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 września 2026 r., III CZ 182/26

Sentencja

POSTANOWIENIE

1 29 września 2026 r.

2 Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

3 SSN Marta Romańska

4 po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 29 września 2026 r. w Warszawie zażalenia P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w T. na postanowienie Sądu Okręgowego w Warszawie z 16 kwietnia 2026 r., XXVII Ca 2880/24, w sprawie z wniosku B.B. i W.B. z udziałem O. spółki akcyjnej w W. i P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w T. o ustanowienie służebności przesyłu, oddala zażalenie, pozostawiając rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie.

Uzasadnienie

5 Postanowieniem z 16 kwietnia 2026 r. Sąd Okręgowy w Warszawie w sprawie z wniosku B.B. i W.B. z udziałem O. S.A. w W. oraz P. spółki z o.o. w T. o ustanowienie służebności przesyłu na skutek apelacji wnioskodawców od postanowienia częściowego Sądu Rejonowego w Grodzisku Mazowieckim z 19 lipca 2024 r., uchylił to postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.

6 W zaskarżonym apelacją postanowieniu Sąd Rejonowy stwierdził, że przedsiębiorstwo, którego następcą prawnym jest uczestnik nabył na nieruchomości wnioskodawców przez zasiedzenie służebność gruntową o treści odpowiadającej służebności przesyłu. Do takiego wniosku doprowadziła Sąd Rejonowy ocena prawna ustalonych faktów mająca oparcie w dotychczasowej linii orzeczniczej Sądu Najwyższego. Sąd Okręgowy odnotował, że w orzeczeniu z 24 lutego 2023 r., III CZP 108/22, Sąd Najwyższy zakwestionował stanowisko o istnieniu w stanie prawnym obowiązującym od 1 stycznia 1965 r. do 2 sierpnia 2008 r. służebności „o treści odpowiadającej służebności przesyłu” oraz o możliwości doliczenia czasu posiadania takiej służebności do czasu niezbędnego do zasiedzenia służebności przesyłu, gdyż takie podejście narusza zakaz działania prawa wstecz wyrażony m.in. w art. 3 k.c. Przed nowelizacją Kodeksu cywilnego wprowadzającą służebność przesyłu do systemu prawnego nie mógł zatem biec termin zasiedzenia prawa odpowiadającego treściowo tej służebności. Taka interpretacja przepisów znalazła potwierdzenie w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 2 grudnia 2025 r., P 10/16. Dotychczasowe rozumienie przepisów okazało się niekonstytucyjne.

7 Sąd Okręgowy uznał, że oddalenie wniosku z uwagi na pogląd o zasiedzeniu przez uczestnika służebności, której ustanowienia żądają wnioskodawcy spowodowało, że Sąd Rejonowy nie rozpoznał istoty sprawy, gdyż ta wymagała ustalenia, czy istnieją przesłanki do ustanowienia służebności przesyłu, jaki jest zakres tej służebności oraz jaka jest wysokość wynagrodzenia na rzecz właścicieli nieruchomości. Uznawszy, że doszło do zasiedzenia służebności, Sąd Rejonowy zaniechał dokonania ustaleń w powyższym zakresie. W szczególności nie przeprowadził postępowania dowodowego odnoszącego się do zakresu ingerencji urządzeń przesyłowych w nieruchomość, nie ustalił ich wpływu urządzeń na wartość nieruchomości oraz nie rozpoznał roszczenia o wynagrodzenie za ustanowienie służebności. Zachodziłabym zatem potrzeba poczynienia wszystkich ustaleń niezbędnych do wydania rozstrzygnięcia po raz pierwszy w drugiej instancji, a strony nie miałyby możliwości wniesienia zwykłego środka odwoławczego od orzeczenia Sądu Okręgowego w przedmiocie ustanowienia służebności. Konieczna w sprawie jest opinia biegłego posiadającego wiedzę pozwalającą na określenie sposobu i zakresu obciążenia nieruchomości, a w szczególności - szerokości pasów służebności. Wiadomości specjalne w tym zakresie ma wyłącznie biegły z zakresu elektroenergetyki. Wnioskodawcy złożyli wnioski o przeprowadzenie dowodów z opinii biegłych, które w świetle powyższej argumentacji zostały niezasadnie pominięte przez Sąd Rejonowy. W niniejszej sprawie postępowanie dowodowe nie zostało przeprowadzone w całości, na skutek przyjęcia przez Sąd Rejonowy, że uczestnik nabył służebność w drodze zasiedzenia.

8 Sąd Okręgowy stwierdził, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy powinien zbadać przesłanki ustanowienia służebności na rzecz uczestnika oraz przeprowadzić postępowanie dowodowe zmierzające do określenia zakresu służebności i ewentualnego wynagrodzenia na rzecz wnioskodawców, mając na względzie brak możliwości zasiedzenia służebności przesyłu przed wejściem w życie przepisów art. 305¹-305⁴ k.c.

9 W zażaleniu na postanowienie z 16 kwietnia 2026 r. uczestnik P. spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w T. zarzucił, że zostało ono wydane z naruszeniem art. 172 § 1 k.c. w zw. 292 k.c. w zw. z art. 305⁴ k.c. oraz 292 k.c. w zw. z art. 285 § 1 i 2 k.c.

10 Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

11 Zakresem kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu zażaleniowym prowadzonym na podstawie art. 394¹ § 1¹ k.p.c. objęta jest wyłącznie ocena, czy wystąpiły wskazane przez sąd drugiej instancji przesłanki wydania orzeczenia kasatoryjnego, którymi są: nieważność postępowania przed sądem pierwszej instancji, nierozpoznanie przez ten sąd istoty sprawy oraz sytuacja, gdy wydanie wyroku przez sąd drugiej instancji wymagałoby przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości. Zażalenie przewidziane w art. 394¹ § 1¹ k.p.c. nie jest przy tym środkiem prawnym służącym kontroli materialnoprawnej podstawy wyroku czy prawidłowości zastosowania przez sąd drugiej instancji przepisów prawa procesowego niezwiązanych z podstawami kasatoryjnego orzeczenia. Jest ono skierowane wyłącznie przeciwko uchyleniu wyroku i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania. Ocenie Sądu Najwyższego może być zatem poddany jedynie ewentualny błąd sądu odwoławczego przy kwalifikowaniu określonej sytuacji procesowej jako odpowiadającej powołanej podstawie kasatoryjnego rozstrzygnięcia (zob. np. postanowienia Sądu Najwyższego z 12 grudnia 2013 r., V CZ 75/13, z 7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, OSNC 2013, nr 3, poz. 41, z 16 maja 2013 r., IV CZ 31/13, z 21 czerwca 2013 r., I CZ 48/13).

12 W niniejszej sprawie Sąd Okręgowy, wydając orzeczenie kasatoryjne w stosunku do postanowienia Sądu Rejonowego, powołał się na nierozpoznanie przez ten Sąd istoty sprawy. Oceny, czy sąd pierwszej instancji rozpoznał istotę sprawy dokonuje się po zbadaniu żądań pozwu (wniosku) i przepisów prawa materialnego stanowiących podstawę rozstrzygnięcia, nie zaś na podstawie ewentualnych wad postępowania wyjaśniającego. Do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas, gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było przedmiotem sprawy, gdyż sąd błędnie zidentyfikował charakter roszczenia, zaniechał zbadania materialnej podstawy żądania albo merytorycznych zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie. Materialnoprawną przesłanką unicestwiającą zasadność żądania ustanowienia służebności przesyłu jest nabycie tytułu do takiej służebności przez zasiedzenie. Skoro z uwagi na takie stanowisko Sąd Rejonowy oddalił wniosek i nie prowadził czynności dowodowych zmierzających do rozeznania przesłanek ustanowienia służebności, to w istocie nie rozpoznał istoty sprawy. Także zatem konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości odnośnie do przesłanek ustanowienia służebności, które nie są tożsame z przesłankami jej zasiedzeni, to i ta okoliczność uzasadniała wzruszenie zaskarżonego postanowienia.

13 Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398¹⁴ w związku z art. 394¹ § 3 oraz art. 13 § 2 k.p.c., orzekł jak w sentencji.