Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 25 lutego 2025 r., I ACa 1718/23

wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 25 lutego 2025 r., I ACa 1718/23

Tekst

1 Sygn. akt I ACa 1718/23

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

2 Dnia 25 lutego 2025 r.

3 Sąd Apelacyjny w Szczecinie I Wydział Cywilny

4 w składzie następującym:

5 Przewodniczący:

6 SSA Tomasz Szaj

7 po rozpoznaniu w dniu 25 lutego 2025 r. na posiedzeniu niejawnym

8 sprawy z powództwa Gminy Miasto S.

9 przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w S.

10 o zapłatę

11 na skutek apelacji pozwanej

12 od wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 18 maja 2023 r. sygn. akt I C 2311/22

13 I. oddala apelację;

14 II. zasądza od pozwanej na rzecz powódki kwotę 4050 (cztery tysiące pięćdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania apelacyjnego wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi od dnia uprawomocnienia się orzeczenia o tych kosztach do dnia zapłaty.

15 Tomasz Szaj

16 Sygn. akt I ACa 1718/23

Uzasadnienie

17 Pozwem z dnia 5 września 2022 r. Gmina Miasto S. wniosła o zasądzenie od pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w S. na jej rzecz kwoty 156.000 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 24 lipca 2021 r. do dnia zapłaty. Jednocześnie wniosła o zasądzenie od pozwanej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych wraz z odsetkami za opóźnienie od dnia uprawomocnienia się orzeczenia do dnia zapłaty. W uzasadnieniu powódka wskazała, że nabyła w całości spadek po zamarłej w dniu (...) r. B. J., której przysługiwało spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego położonego przy ul. (...) w S., znajdującego się w chwili jej śmierci w zasobie pozwanej Spółdzielni. Dalej wskazała, że ww. lokal został zbyty przez pozwaną w dniu 8 lipca 2009 r. w drodze przetargu za kwotę 156.000 zł. Uzasadniając podstawę prawną swojego żądania, powódka powołała się na art. 11 ust 2¹ ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych w brzmieniu obowiązującym w chwili śmierci spadkodawczyni (nie zmienionym do chwili wniesienia pozwu), zgodnie z którym w wypadku wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego spółdzielnia wypłaca osobie uprawnionej wartość rynkową tego lokalu. Wobec powyższego powódka w niniejszym postępowaniu domaga się zwrotu wartości rynkowej lokalu jako roszczenia wchodzącego w skład spadku po zmarłej B. J..

18 Pozwana w odpowiedzi na pozew z dnia 2 listopada 2022 r. zakwestionowała roszczenie powódki wnosząc o oddalenie powództwa, jednocześnie podnosząc zarzut przedawnienia roszczenia.

19 W piśmie z dnia 30 grudnia 2022 r. powódka sprecyzowała żądanie pozwu wnosząc o zasądzenie kwoty 150.000 zł. Wskazała, że na etapie wniesienia pozwu powódka nie znała dokładnej wartości nieruchomości z przyczyn leżącej po stronie pozwanej, zaś zamiarem powódki, co wynika z uzasadnienia pozwu, jest uzyskanie od pozwanej wartości rynkowej lokalu.

20 W piśmie z dnia 10 lutego 2022 r. pozwana podtrzymała dotychczasowe stanowisko w sprawie, jednocześnie wskazując, że nie sprzeciwia się ograniczeniu powództwa wyrażonego w ww. piśmie powódki.

21 Wyrokiem z dnia 18 maja 2023 r. sygn. akt I C 2311/22, Sąd Okręgowy w Szczecinie:

22 I. umorzył postępowanie w zakresie kwoty 6 000 zł (sześć tysięcy złotych);

23 II. zasądził od pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w S. na rzecz powódki Gminy Miasto S. kwotę 150 000 zł (sto pięćdziesiąt tysięcy złotych) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 19 października 2022r. do dnia zapłaty;

24 III. oddalił powództwo w pozostałej części w zakresie odsetek;

25 IV. zasądził od pozwanej Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w S. na rzecz powódki Gminy Miasto S. kwotę 13 200 zł (trzynaście tysięcy dwieście złotych) tytułem kosztów postępowania.

26 Powyższy wyrok Sąd Okręgowy wydał na podstawie następujących ustaleń faktycznych:

27 B. J. była członkiem Spółdzielni Mieszkaniowej (...) w S. i przysługiwało jej spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego nr (...) położonego w S., przy ul. (...), wchodzącego w skład zasobu mieszkaniowego pozwanej Spółdzielni.

28 B. J. zmarła w dniu (...) r. spadek po niej w całości na podstawie ustawy nabyła powódka Gmina Miasto S. w dniu 22 kwietnia 2021 r. Postanowienie Sądu Rejonowego Szczecinie Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie z dnia 22 kwietnia 2021 r. (I Ns 609/20) w przedmiocie nabycia spadku po zmarłej B. J. stało się prawomocne w dniu 15 maja 2021 r.

29 W związku ze śmiercią B. J. przysługujące jej spółdzielcze lokatorskie prawdo do lokalu mieszkalnego przy ul. (...) w S. wygasło. Po śmierci B. J., w dniu 6 stycznia 2009 r. lokal przy ul. (...) w S. został przejęty przez Administrację Osiedla (...) w S.. Czynności związanych z przekazaniem lokalu dokonała A. M. – opiekun społeczny.

30 Wartość rynkowa lokalu mieszkalnego nr (...) przy ul. (...) w S., na dzień 23 stycznia 2009 r. wynosiła 150.000 zł.

31 Na skutek przeprowadzonego w dniu 19 maja 2009 r. przez Spółdzielnię Mieszkaniową (...) w S. przetargu nieograniczonego na ustanowienie odrębnej własności lokalu mieszkalnego położonego przy ul. (...) w S. I. i Z. M. wylicytowali ww. nieruchomość za kwotę 156.000 zł.

32 W dniu 8 lipca 2009 r. pozwana przeniosła na rzecz I. i Z. małżonków M. własność lokalu mieszkalnego numer (...) położonego w budynku mieszkalnym przy ul. (...) w S. (KW (...)) za kwotę 156.367 zł.

33 Na skutek informacji o umowach rachunków bankowych, które uległy rozwiązaniu na skutek śmierci posiadacza rachunku przekazanych przez (...) Bank (...) Spółkę Akcyjną w W. w dniu 13 grudnia 2017 r. powódka Gmina Miasto S. dowiedziała się po raz pierwszy o śmierci B. J..

34 W piśmie z dnia 22 lipca 2021 r. pełnomocnik powódki poinformował Spółdzielnię Mieszkaniową (...) w S., że spadek po zmarłej B. J. nabyła w dniu 22 kwietnia 2021 r. Gmina Miasto S.. Jednocześnie powołując się na art. 11 ust 2¹ ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych w brzmieniu obowiązującym w chwili śmierci spadkodawczyni powódka wezwał pozwaną do zwrotu wartości rynkowej lokalu jako roszczenia wchodzącego w skład spadku po zmarłej B. J..

35 Powyższe pismo pozwana odebrała w dniu 23 lipca 2021 r. W odpowiedzi na wezwanie pozwana odmówiła wypłaty wkładu mieszkaniowego przysługującego B. J. wskazując, że roszczenie Gminy Miasto S. jest przedawnione.

36 W piśmie z dnia 4 lutego 2022 r. powódka poinformowała pozwaną, że jej roszczenie nie jest przedawnione nie dotyczy bowiem zwrotu wkładu mieszkaniowego, a wypłaty kwoty stanowiącej wartość rynkową lokalu. Ponadto, powódka w piśmie tym wskazała, że dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia w przedmiocie nabycia spadku po zmarłej B. J. tj. od dnia 22 kwietnia 2021 r., może domagać się zwrotu kwoty stanowiącej wartość rynkową lokalu przy ul. (...).

37 Pozwana w piśmie z dnia 2 marca 2022 r. po raz kolejny odmówiła zapłaty.

38 W dniu 15 marca 2022 r. powódka zwróciła się do pozwanej o przesłanie informacji dotyczącej wartości rynkowej lokalu przy ul. (...) w S..

39 W odpowiedzi pozwana poinformowała, że wierzytelność z tytułu ½ wkładu mieszkaniowego lokalu nr (...) położonego w S. przy ul. (...) po B. J. wynosiła 73.792.14 zł.

40 W tym stanie faktycznym Sąd Okręgowy uznał powództwo o zapłatę za zasadne niemalże w całości.

41 Jako materialnoprawną podstawą roszczenia powódki Sąd Okręgowy wskazał art. 11 ust. 2¹ ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (dalej jako u.s.m.) w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 14 czerwca 2007 r. o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 125, poz. 873), która weszła w życie 31 lipca 2007 r. (późniejsze nowelizacje art. 11 u.s.m. nie dotyczyły ustępu 2¹ ). Zgodnie z tym przepisem w przypadku wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego spółdzielnia wypłaca osobie uprawnionej wartość rynkową tego lokalu, która nie może być wyższa od sumy, jaką spółdzielnia uzyska od osoby obejmującej lokal w wyniku przetargu.

42 Sąd meriti wskazał, iż w niniejszej sprawie mamy do czynienia z sytuacją, w której lokal przy ul. (...) w S., którego pierwotnym lokatorem była B. J. (zmarła 2008 r.), został zbyty przez pozwaną na rzecz I. i Z. M., w wyniku przetargu nieograniczonego, za cenę 156.000 zł. Powyższe zdarzenie prawne zostało dokonane mimo niepoinformowania o tym następcy prawnego tj. powodowej Gminy (która po raz pierwszy o fakcie śmierci lokatora pozwanej miała możliwość powzięcia wiedzy dopiero w 2017 r.), zaś zgodnie z prawomocnym postanowieniem Sądu Rejonowego Szczecinie - Prawobrzeże i Zachód w Szczecinie z dnia 22.04.2021 r. (I Ns 609/20) w całości nabyła spadek z ustawy po zmarłej B. J..

43 Zdaniem Sądu Okręgowego kwestią sporną w zaistniałych okolicznościach - wobec podniesionego przez pozwaną zarzutu przedawnienia roszczenia, było zatem ustalenie chwili wyznaczającej wymagalność roszczenia powódki o zwrot wartości rynkowej lokalu. Sąd ten ustalił zatem czy ma to być data wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do w/w lokalu – związana z datą śmierci B. J. ((...) r.) jako lokatora ww. nieruchomości – jak podnosiła pozwana, czy też ma ona zostać określona na moment uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po ww. zmarłej tj. na dzień 15 maja 2021 r., jak z kolei twierdziła strona powodowa.

44 Sąd Okręgowy ostatecznie nie podzielił zapatrywania pozwanej, o tym, że wymagalność roszczenia o zwrot wartości rynkowej lokalu rozpoczęła się dla powódki z chwilą śmierci B. J.. Zdaniem tego Sądu data zgonu spadkodawcy wyznacza jedynie przejście praw i obowiązków zmarłego na rzecz jego spadkobierców, co wynika wprost z dyspozycji art. 922 § 1 k.c. Jak wskazał bowiem Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z dnia 13 grudnia 2013 r. (I ACa 294/13 LEX nr 1454564) interpretacja przepisu art. 11 ust. 2. ust. 2¹ i ust. 2⁴, zakładająca, że wymóg odnoszący się do opróżnienia lokalu, warunkujący możliwość ubiegania się o zwrot wkładu mieszkaniowego po dokonaniu przetargu, odnosi się do osób wobec, których wygasło lokatorskie prawo do lokalu, czy też do osób wspólnie zamieszkujących z byłym członkiem, nie dotyczy zatem podmiotów, które nie były członkami spółdzielni mieszkaniowej i nigdy nie zamieszkiwały w lokalu, a swoje prawa do wkładu przykładowo wywodziły z tytułu dziedziczenia – tak jak miało to miejsce w niniejszej sprawie.

45 Sąd meriti zauważył, iż problematyka rozliczenia się z osobą uprawnioną po wygaśnięciu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu została uregulowana w art. 11 ust. 2 u.s.m., który przewidywał - do czasu nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 14 czerwca 2007r. - że spółdzielnia zwraca osobie uprawnionej wkład mieszkaniowy albo jego wniesioną część, zwaloryzowane według wartości rynkowej lokalu. Tej regulacji odpowiadał art. 10 ust. 3 u.s.m., stanowiąc, że członek, który otrzymuje spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu, do którego wygasło prawo innego członka, wnosi wkład mieszkaniowy odpowiadający wysokości wkładu wypłaconego członkowi, którego prawo wygasło oraz zobowiązuje się spłacić kredyt obciążający lokal. Stan prawny w tej materii uległ istotnej zmianie po wejściu w życie wspomnianej wcześniej ustawy nowelizacyjnej. Obecnie kwestia rozliczeń w razie wygaśnięcia lokatorskiego prawa do lokalu uregulowana jest w art. 11 ust. 2, 2¹ i 2² u.s.m. Przepisy te jednoznacznie określają zakres zobowiązania spółdzielni stanowiąc, że wypłaca ona osobie uprawnionej wartość rynkową lokalu (tego, w stosunku do którego prawo lokatorskie wygasło), która to wartość nie może być wyższa od kwoty, jaką spółdzielnia uzyska od osoby obejmującej lokal w wyniku przeprowadzonego przetargu. Z wartości tej spółdzielnia może jedynie potrącić należności wymienione w art. 11 ust. 2² u.s.m. W myśl tego ostatniego przepisu - z wartości rynkowej lokalu potrąca się przypadającą na ten lokal część zobowiązań spółdzielni związanych z budową, o których mowa w art. 10 ust. 1 pkt 1 u.s.m., w tym w szczególności niewniesiony wkład mieszkaniowy, a jeżeli spółdzielnia skorzystała z pomocy uzyskanej ze środków publicznych lub innych środków, potrąca się również nominalną kwotę umorzenia kredytu lub dotacji, w części przypadającej na ten lokal oraz kwoty zaległych opłat, o których mowa w art. 4 ust. 1 u.s.m., a także koszty określenia wartości rynkowej lokalu.

46 Kolejno Sąd meriti uznał za bezsporne, że po śmierci B. J. przysługujące jej spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego przy ul. (...) wygasło, zaś jej spadkobiercy – Gminie Miastu S. – przysługiwało roszczenie o zwrot wartości rynkowej lokalu. Jednocześnie pozwana nie podnosiła przy tym żadnego zarzutu potrącenia w oparciu o ww. przepisy. Zgodnie zatem z art. 29 § 1 Prawa spółdzielczego, roszczenia o wypłatę udziałów, udziału w nadwyżce bilansowej oraz z tytułu zwrotu wkładów albo ich równowartości ulegają przedawnieniu z upływem trzech lat. Powyższe znajduje również zastosowanie do roszczeń o zwrot wartości rynkowej w związku z wygaśnięciem spółdzielczego prawa do lokalu, bowiem w myśl art. 1 ust. 7 ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych w zakresie nieuregulowanym w ustawie do spółdzielni mieszkaniowej stosuje się przepisy Prawa spółdzielczego.

47 Ostatecznie Sąd Okręgowy uznał zarzut pozwanej, iż roszczenie powódki uległo przedawnieniu za niezasadny. W ocenie tego Sądu roszczenie powódki, jako spadkobiercy B. J. o zwrot wartości rynkowej lokalu nie powstało z chwilą jej śmierci, lecz z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, czyli w dniu 15 maja 2021 r. i datę tę należało uznać za początek biegu terminu przedawnienia roszczenia strony powodowej. Dopiero bowiem z chwilą uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku prawa do spadku przypadające Gminie Miasto S. zostały ostatecznie potwierdzone. Zdaniem Sądu Okręgowego to właśnie ta chwila wyznaczała wymagalność przypadającego Gminie Miasto S. wobec pozwanej roszczenia o zwrot wartości rynkowej lokalu. Do tego momentu Gmina Miasto S. nie mogła skutecznie domagać się zwrotu wartości rynkowej lokalu, albowiem nie dysponowała orzeczeniem sądowym, potwierdzającym przymiot spadkobiercy. Możliwość ta otworzyła się dopiero z momentem wydania postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po B. J.. Od tego zatem momentu zdaniem Sądu meriti rozpoczął się dla Gminy Miasto S. termin przedawnienia przewidziany w art. 29 Prawa spółdzielczego i termin ten nie upłynął do dnia wniesienia powództwa.

48 Na koniec, Sąd ten wskazał, że wobec zmodyfikowana w toku procesu swojego żądania przy braku sprzeciwu ze strony pozwanej Sąd na podstawie art. 355 § 1 k.p.c. umorzył postępowanie w pozostałym zakresie tj., w zakresie kwoty 6.000 zł.

49 Sąd Okręgowy zasądził odsetki za opóźnienie od przyznanej w pkt II. wyroku kwoty na podstawie art. 481 k.c. w zw. z art. 455 k.c. w zw. z art. 15zzs9 ust. 3 ustawy (...)19 tj. od dnia 19.10.2022 r. uznając, że data wymagalności roszczenia powódki przypada na dzień odbioru odpowiedzi na pozew w niniejszej sprawie doręczonej pozwanemu za pośrednictwem portalu informatycznego. W takim bowiem przypadku datą doręczenia jest data zapoznania się przez odbiorcę z pismem umieszczonym w Portalu Informacyjnym, które co istotne zgodnie z art. 15zzs9 ust. 3 4 ustawy (...)19 wywołuje skutki procesowe określone w k.p.c. właściwe dla doręczenia pisma sądowego. Sąd ten wskazał, iż wprawdzie strona powodowa wzywała przed wniesieniem pozwu pozwaną Spółdzielnię do zapłaty rynkowej wartości lokalu, jednakże w wezwaniu tym nie została sprecyzowana kwota, której powódka domagała się. Kwota ta została przez powódkę sprecyzowana dopiero w pozwie. W pkt III. wyroku Sąd oddalił roszczenie ponad zasądzone powyżej roszczenie odsetkowe.

50 Orzeczenie o kosztach procesu w pkt IV. wyroku zapadło na podstawie art. 98 k.p.c. Mając na uwadze fakt, iż powódka wygrała proces niemalże w całości (96%), zgodnie z zasadą odpowiedzialności za wynik procesu Sąd ten w całości obciążył kosztami postępowania pozwaną Spółdzielnię Mieszkaniową (...) w S.. Sąd meriti za istotne uznał wiarygodne twierdzenia powódki o tym, że nie miała ona na dzień złożenia pozwu dostatecznych informacji o wartości rynkowej spornej nieruchomości, mimo iż o dane te występowała do strony pozwanej przed wniesieniem pozwu. Informacje te powódka uzyskała dopiero na podstawie dokumentów dołączonych przez pozwaną do odpowiedzi na pozew. Jednocześnie Sąd ten wskazał, że pozwana pomimo śmierci swojego lokatora i obowiązku poinformowania powódki o tym zdarzeniu, de facto nigdy tego nie uczyniła, zaś powódka o fakcie tym dowiedziała się zupełnie przypadkowo z pisma banku w 2017 r., a zatem przeszło 10 lat od zdarzenia. Sąd ten podkreślił, że powódka cofnęła pozew niezwłocznie po złożeniu przez pozwaną odpowiedzi na pozew, która zawierała informacje w przedmiocie wartości rynkowej lokalu będącego przedmiotem postępowania. Z tych względów Sąd meriti przyjął również, że cofnięcie roszczenia nastąpiło nie z winy powódki.

51 Od wyroku Sądu Okręgowego apelację wywiodła pozwana zaskarżając go w części tj.: w zakresie pkt II. i pkt IV.

52 Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie prawa materialnego tj. art. 120 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c. poprzez ich niezastosowanie i w konsekwencji przyjęcie, że roszczenie powódki o zwrot wartości rynkowej lokalu przysługujące jej na podstawie art. 11 ust. 2¹ ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (dalej: u.s.m.) stało się wymagalne z dniem uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, podczas gdy zastosowanie pominiętych przez Sąd art. 120 § 1 k.c. w zw. z art. 455 k.c. skutkowałoby uznaniem, że termin wymagalności roszczenia powódki dochodzonego w niniejszej sprawie należy liczyć od dnia, w którym stałoby się ono wymagalne, gdyby podjęła ona czynności w najwcześniej możliwym terminie, zaś bieg przedawnienia tego roszczenia rozpoczął się w dniu, w którym świadczenie powinno być spełnione, gdyby powódka wezwała pozwaną do wykonania zobowiązania w najwcześniej możliwym terminie.

53 Wskazując na powyższe zarzuty, pozwana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez oddalenie powództwa w całości; zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej zwrotu kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Ewentualnie o: uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Okręgowego w Szczecinie w całości i przekazanie temu Sądowi sprawy do ponownego rozpoznania.

54 W obszernym uzasadnieniu apelacji pozwana rozwinęła postawione w niej zarzuty, przedstawiając rozbudowaną argumentację na uzasadnienie swego stanowiska.

55 W odpowiedzi na apelację, powódka wniosła o jej oddalenie w całości jako bezzasadnej oraz zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów postępowania apelacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

56 Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:

57 Apelacja wywiedziona przez pozwaną okazała się bezzasadna.

58 Na wstępie rozważań podnieść należy, że postępowanie apelacyjne, jakkolwiek jest postępowaniem odwoławczym i kontrolnym, to jednak zachowuje charakter postępowania rozpoznawczego. Oznacza to, że Sąd odwoławczy ma pełną swobodę jurysdykcyjną, ograniczoną granicami zaskarżenia. Sąd ten nie może zatem poprzestać jedynie na ustosunkowaniu się do zarzutów apelacyjnych. Merytoryczny charakter orzekania Sądu II instancji polega na tym, że ma on obowiązek poczynić własne ustalenia i ocenić je samodzielnie z punktu widzenia prawa materialnego, a więc dokonać subsumcji. Z tego też względu Sąd ten może, a jeżeli je dostrzeże – powinien, naprawić wszystkie stwierdzone w postępowaniu apelacyjnym naruszenia prawa materialnego popełnione przez Sąd I instancji i to niezależnie od tego, czy zostały one podniesione w apelacji, jeśli tylko mieszczą się w granicach zaskarżenia (por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 kwietnia 2000 r., III CKN 812/98). Jak jednolicie wskazuje się w judykaturze, obowiązek rozpoznania sprawy w granicach apelacji (art. 378 § 1 k.p.c.), oznacza związanie sądu odwoławczego zarzutami prawa procesowego (tak Sąd Najwyższy m.in. w uchwale z dnia 31 stycznia 2008 r., III CZP 49/07), za wyjątkiem oczywiście tego rodzaju naruszeń, które skutkują nieważnością postępowania.

59 Skarżąca nie podnosiła zarzutu nieważności postępowania. Badając tę kwestię z urzędu, Sąd odwoławczy również nie dopatrzył się naruszenia przez Sąd pierwszej instancji przepisów prawa procesowego, które by nią skutkowały. Mając na względzie, że postępowanie apelacyjne posiada charakter nie tylko kontrolny, ale i rozpoznawczy, Sąd Apelacyjny dokonał ponownie własnej oceny przedstawionego mu pod osąd materiału procesowego, która doprowadziła do wniosku, że Sąd pierwszej instancji w sposób prawidłowy przeprowadził postępowanie dowodowe, a poczynione ustalenia faktyczne w zakresie istotnym dla rozpoznania sprawy (zawarte w wyodrębnionej redakcyjnie części uzasadnienia zaskarżonego wyroku) nie są wadliwe i znajdują odzwierciedlenie w treści przedstawionych w sprawie dowodów. Sąd odwoławczy, z mocy art. 387 § 2¹ pkt 1 k.p.c., czyni ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego częścią uzasadnienia własnego wyroku, nie znajdując potrzeby ponownego ich szczegółowego przytaczania.

60 Rozstrzygnięcie Sądu I instancji jest co do zasady prawidłowe, jednakże z odmienną argumentacją niż ta przedstawiona w treści uzasadnienia. Wątpliwości Sądu Apelacyjnego budzi prawidłowość zastosowania do niewadliwie ustalonego stanu faktycznego sprawy właściwych przepisów prawa materialnego, o czym będzie mowa poniżej.

61 W apelacji wywiedzionej przez pozwaną podniesiono jedynie zarzut dotyczący naruszenia przepisów prawa materialnego tj. art. 120 k.c. w zw. z art. 455 k.c. w zakresie podniesionego zarzutu przedawnienia roszczenia powódki. Sąd pierwszej instancji, bowiem uznał, że w okolicznościach niniejszej sprawy przedawnienie roszczenia nie nastąpiło, ze względu na to, że wymagalność roszczenia nastąpiła z dniem uprawomocnienia się postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku zmarłej tj. na dzień 15 maja 2021 r.

62 Strona pozwana w wywiedzionej apelacji podważyła przedmiotową ocenę prawną podnosząc, że roszczenie powódki powstało w dacie wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu, tj. w dniu 22.12.2008 r., a bieg terminu przedawnienia tego roszczenia (a więc jego wymagalność) - wstrzymany do czasu opróżnienia lokalu - rozpoczął się od dnia 06.01.2009 r., a więc w dacie przejęcia lokalu przez pozwaną Spółdzielnię Mieszkaniową. Ewentualnie jako najpóźniejszą datę wymagalności roszczenia powodowej Gminy należy przyjąć datę ustalenia wartości rynkowej przez pozwaną, tj. 14.02.2009 r. Z taką argumentacją nie sposób się zgodzić.

63 W pierwszej kolejności wskazać należy, iż błędnie Sąd pierwszej instancji przyjął, że zastosowanie tu znajduje 3 letni termin przedawnienia określony w przepisach Prawa spółdzielczego tj. art. 29 § 1. Zgodnie z jego treścią roszczenia o wypłatę udziałów, udziału w nadwyżce bilansowej oraz z tytułu zwrotu wkładów albo ich równowartości pieniężnej ulegają przedawnieniu z upływem trzech lat. Przedmiotem roszczenia dochodzonego w niniejszym postępowaniu jest zwrot wartości rynkowej lokalu po wygaśnięciu spółdzielczego prawa do lokalu, a zatem nie wchodzący w zakres tej normy, a brak jest podstaw do stosowania wykładni rozszerzającej, bowiem jest to przepis lex specialis i zawiera enumeratywnie wymienione przypadki przedawnienia określonych roszczeń. W konsekwencji właściwymi będą tutaj przepisy ogólne, tj. art. 118 k.c. (obecnie 6 lat zgodnie z przepisami ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r. poz. 1104) - dalej u.z.k.c.). Na potwierdzenie tego przywołać należy wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2019 r., sygn. akt IV CSK 617/17, które to poglądy tam wyrażone Sąd Apelacyjny w pełni podziela.

64 Odnosząc się w dalszej kolejności do momentu wymagalności powołać się należy na przepis art. 120 § 1 k.c. Zgodnie z jego treścią bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Jeżeli wymagalność roszczenia zależy od podjęcia określonej czynności przez uprawnionego, bieg terminu rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie. Trafnie przytoczył pozwany pogląd judykatury z którego wynika, że wymagalność roszczenia oznacza potencjalny, to znaczy zależny od woli uprawnionego i obiektywny stan, w którym wierzyciel może skutecznie domagać się zaspokojenia roszczenia za pomocą organów przymusu państwowego. W praktyce może natomiast pojawić się trudność związana z ustaleniem, kiedy wierzyciel mógł najwcześniej podjąć czynność zmierzającą do spełnienia świadczenia. Oceny tej powinien dokonywać sąd a quo in casu, przy uwzględnieniu okoliczności konkretnego stanu faktycznego sprawy (L. Jantowski [w:] Kodeks cywilny. Komentarz, wyd. II, red. M. Balwicka-Szczyrba, A. Sylwestrzak, Warszawa 2024, art. 120).

65 Zgodnie z zaś art. 11 ust. 24 u.s.m., warunkiem wypłaty wartości rynkowej lokalu jest opróżnienie lokalu. Jest to warunek prawny zawieszający (conditio iuris), którego spełnienie powoduje powstanie roszczenia o wypłatę wartości rynkowej lokalu (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 czerwca 2010 r., III CSK 295/09 Monitor Spółdzielczy 2010, nr 5, s. 30; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2015 r., IV CSK 353/14, niepubl.). Powstaje natomiast pytanie, kiedy wspomniane roszczenie staje się wymagalne. Według art. 455 k.c., jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. Świadczenie jest terminowe w szczególności wtedy, gdy wynika to z ustawy, z umowy stron, z orzeczenia właściwego organu (z reguły sądu), z woli dłużnika lub z właściwości zobowiązania. W piśmiennictwie podkreśla się, że ta ostatnia sytuacja występuje wtedy, gdy spełnienie świadczenia po terminie byłoby bezprzedmiotowe (np. wynajęcie zespołu muzycznego na wesele, dostarczenie drzewek bożonarodzeniowych) lub wezwanie do spełnienia świadczenia byłoby zbędne z uwagi na szczególne okoliczności powstania zobowiązania (np. roszczenie o zwrot przedmiotu kradzieży jest wymagalne od samego początku istnienia zobowiązania). Nie ma podstaw do przyjęcia, że świadczenie spółdzielni określone w art. 11 ust. 21 u.s.m. jest terminowe. Jest to zatem świadczenie bezterminowe, które podlega ogólnej zasadzie wskazanej w art. 455 k.c. (tak wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 maja 2019 r., sygn. akt IV CSK 617/17).

66 Wprawdzie zgodnie z ogólną zasadą art. 922 § 1 k.c. prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobierców, niemniej jednak zgodnie z art. 1027 k.c. względem osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, spadkobierca może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia tylko stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia. Niewątpliwie zaś pozwana spółdzielnia nie rościła pretensji do spadku po B. J., a zatem podmiot, który mógłby domagać się wypłaty wartości rynkowej lokalu dla skutecznego wezwania spółdzielni do zapłaty musiałby przedłożyć prawomocne postanowienie stwierdzające nabycie spadku po niej. W tych konkretnych okolicznościach powodowa Gmina dowiedziała się o fakcie, że prawdopodobnie jest spadkobiercą koniecznym po zmarłej B. J. w dniu 13 grudnia 2017 r., w momencie uzyskania informacji od (...) Banku (...) S.A. w W.. Powódka podjęła czynności mające na celu uzyskanie postanowienia o stwierdzenia nabycia spadku, składając wniosek do właściwego sądu, co nastąpiło w dniu 22 kwietnia 2021 r. Następnie powódka w dniu 22 lipca 2021 r., legitymując się niezbędnym orzeczeniem (art. 1027 k.c.) wystosowała do pozwanej spółdzielni wezwanie do zapłaty z tytułu zwrotu wartości rynkowej lokalu po zmarłego B. J.. Niewątpliwie powódka mogła podjąć wymagane czynności faktyczne i prawne dopiero w momencie prawomocności postanowienia o stwierdzeniu nabyciu spadku. W ocenie Sądu odwoławczego jest to, najwcześniejszy możliwy moment na podjęcie przez powodową Gminę określonych czynności windykacyjnych, bowiem początek biegu terminu przedawnienia aktualizuje się w dniu, w którym roszczenie stałoby się wymagalne, gdyby uprawniony podjął czynność w najwcześniej możliwym terminie. Od tego dnia tj. 15 maja 2021 r. przyjąć należy domniemanie, że roszczenie stało się wymagalne, a zatem rozpoczął biegł 6 letni termin przedawnienia roszczenia dochodzonego przez powódkę. Pozew w niniejszej sprawie został złożony w dniu 2 września 2022 r., a zatem zarzut przedawnienia nie zasługuje na uwzględnienie w jakimkolwiek zakresie.

67 Dla wzmocnienia trafności przedmiotowych rozstrzygnięć Sądów obu instancji, wskazać należy, że podniesienie zarzutu przedawnienia przez pozwaną jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.), a w szczególności z zasadą uczciwości.

68 Najogólniej rzecz ujmując, przepis art. 5 k.c. reguluje problematykę nadużycia prawa w znaczeniu podmiotowym. Istotą tego zjawiska jest to, iż określone zachowanie mieści się, formalnie rzecz ujmując, w granicach przysługującego prawa, w rzeczywistości jednak narusza ono porządek prawny i sformułowane w nim w sposób obiektywny zasady postępowania. Zachowanie uprawnionego, formalnie pozostając w granicach wytyczonych przez przepis ustawy, staje się zatem – z uwagi na regulację o bardziej ogólnym charakterze – jedynie pozorem działania zgodnego z prawem. Orzecznictwo wykształciło restrykcyjne zasady stosowania art. 5 k.c. Przyjmuje się, że przepis ten ma subsydiarny charakter, a zatem nie może on zostać przywołany wtedy, gdy za pomocą innej normy prawnej można zapewnić ochronę interesów osoby dotkniętej nieprawidłowym postępowaniem drugiej strony (por. A. Zbiegień – Turzańska [w:] W. Borysiak, K. Osajda [red.], Kodeks cywilny. Komentarz, Legalis 2022, komentarz do art. 5).

69 Rozważywszy wszechstronnie okoliczności sprawy Sąd Apelacyjny doszedł do wniosku, że powoływanie się przez pozwaną, na zarzut przedawnienia dochodzonych przez powódkę roszczeń, pomimo prawnego obowiązku rozliczenia się z roszczenia powstałego na skutek wygaśnięcia spółdzielczego prawa do lokalowego jawi się jako nieuczciwe. Jak słusznie zauważyła powódka w polskim systemie prawnym nie ma spadków bezdziedzicznych. W związku z tym wobec faktu, że przedmiotowy lokal mieszkalny został zdany przez opiekuna socjalnego, przez wiele lat nikt nie zgłosił się do spółdzielni jak ewentualny spadkobierca zmarłej B. J., spółdzielnia mając świadomość ciążącego na niej obowiązku winna zgłosić ten fakt spadkobiercy koniecznemu – jakim jest w tym przypadku Gmina Miasto S.. Bezczynność pozwanej w tej kwestii oraz liczenie na to, że nikt nie zgłosi się po spadek po zmarłej członkini spółdzielni ocenić należy nagannie, a przede wszystkim stanowi nadużycia prawa. Niewątpliwie Gmina ma utrudnione możliwości praktyczne, aby dowiedzieć się o tym czy stała się spadkobiercom koniecznym po bliżej nieokreślonej zmarłej osobie. Sam fakt, że ma dostęp do bazy danych zawierających akty zgonu nie przesądza o tym, czy dana zmarła osoba miała spadkobierców, czy też nie. Powódka o tym fakcie może dowiedzieć się jedynie od osób trzecich, tak jak w tym przypadku z banku, w którym B. J. miała rachunki bankowe. Brak działania pozwanej spółdzielni mógłby doprowadzić do sytuacji, w której członkowie spółdzielni uzyskaliby korzyść bez żadnej podstawy prawnej, co z całą pewnością nie zasługuje na ochronę prawną. Z tego również względu, w ocenie Sądu Apelacyjnego nie była możliwa zmiana rozstrzygnięcia w kierunku postulowanym przez skarżącą.

70 Na koniec, odnosząc się zarzutu skarżącego w zakresie wskazanej przez Sąd Okręgowy podstawy prawnej zasądzenia odsetek ustawowych za opóźnienie uznać go należy za chybiony. W aktach sprawy na k. 28 znajduje się elektroniczne potwierdzenie odbioru korespondencji pozwu, które nastąpiło 19 października 2022 r. Jako podstawę prawną wskazano przepis art. 115zzzs(9) ust. 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem (...)19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych. Zgodnie z jego treści w okresie wskazanym w ust. 1, w braku możliwości wykorzystania systemu teleinformatycznego obsługującego postępowanie sądowe, sąd doręcza adwokatowi, radcy prawnemu, rzecznikowi patentowemu lub Prokuratorii Generalnej Rzeczypospolitej Polskiej pisma sądowe poprzez umieszczenie ich treści w systemie teleinformatycznym służącym udostępnianiu tych pism (portal informacyjny). Nie dotyczy to pism, które podlegają doręczeniu wraz z odpisami pism procesowych stron lub innymi dokumentami niepochodzącymi od sądu. Tym samym, wbrew twierdzeniom skarżącego, pozew został doręczony za pomocą portalu informacyjnego. Niezależnie od powyższego, skarżący nie zakwestionował prawidłowości określenia daty początkowej odsetek ustawowych określonej na dzień 19 października 2022 r., tym bardziej nie ma podstaw do zmiany rozstrzygnięcia również w tym zakresie.

71 Mając na uwadze powyższe Sąd Apelacyjny w punkcie I. oddalił apelację pozwanej w całości na zasadzie art. 385 k.p.c.

72 Rozstrzygnięcie o kosztach postępowania apelacyjnego zostało wydane na podstawie art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w zw. z art. 108 § 1 zd. 1 k.p.c., przy założeniu, że pozwana przegrała zainicjowane przez siebie postępowanie apelacyjne w całości. W tym stanie rzeczy obowiązana jest ona do zwrotu powódce poniesionych przez nią kosztów postępowania, na które w rozpoznawanej sprawie składają się koszty zastępstwa procesowego w wysokości 4.050 zł, ustalone zgodnie z § 2 pkt 6) w zw. z § 10 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2018 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1935 z późn. zm.).

73 SSA Tomasz Szaj