Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lipca 2020 r., I GSK 288/18

wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 lipca 2020 r., I GSK 288/18

Sentencja

1 Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Piotr Pietrasz Sędzia NSA Henryk Wach (spr.) Sędzia del. WSA Artur Adamiec Protokolant Patrycja Czubała po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 2020 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej R. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 kwietnia 2017 r. sygn. akt VIII SA/Wa 1036/16 w sprawie ze skargi R. M. na postanowienie Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Warszawie z dnia [...] października 2016 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności wniesienia zażalenia na postanowienie w przedmiocie zawieszenia postępowania w sprawie przyznania płatności rolnośrodowiskowej 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od R. M. na rzecz Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Warszawie kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

2 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 19 kwietnia 2017 r. sygn. akt VIII SA/Wa 1036/16 oddalił skargę R. M. (dalej: skarżąca) na postanowienie Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z [...] października 2016 r. w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności zażalenia.

3 Od przedmiotowego wyroku skarżąca złożyła skargę kasacyjną wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

4 Skargę kasacyjną oparto na obu podstawach kasacyjnych przewidzianych w art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej: p.p.s.a.) zarzucając:

5 I. naruszenie prawa materialnego:

6 - art. 61 i 62 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2015 r. poz. 233, dalej: Prawo upadłościowe), poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowania.

7 - art. 28 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, dalej: k.p.a.) w jego materialnym aspekcie, w zw. z art. 141 § 1 k.p.a., poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, poprzez błędne zaakceptowanie odmowy prawa zażalenia dokonanej przez organy w sprawie.

8 II. naruszenie prawa procesowego:

9 - art. 151 p.p.s.a., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w zw. z art. 28, art. 112, art. 134 i art. 144 k.p.a. oraz art. 61, art. 62 i art. 144 § 1 prawa upadłościowego, poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, skutkujące oddaleniem przez Sąd skargi - co miało wpływ na wynik sprawy determinowało bowiem istotę i treść skarżonego rozstrzygnięcia,

10 - art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 134 p.p.s.a. i w zw. z art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a., poprzez brak jego zastosowanie i nieusunięcie z obrotu prawnego postanowienia pierwszej instancji obarczonego wadą zastosowania art. 97 § 1 ust. 4 k.p.a.- co miało wpływ na wynik sprawy i determinowało bowiem istotę i treść skarżonego rozstrzygnięcia,

11 - art. 151 p.p.s.a., poprzez jego niewłaściwe zastosowania w związku z art. 134 i art. 144 k.p.a. oraz art. 138 § 1 pkt 3 k.p.a. co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy,

12 - art. 151 p.p.s.a., poprzez jego niewłaściwe zastosowania w zw. z art. 141 § 1 k.p.a. (101 § 3 k.p.a.) w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik

13 - art. 151 p.p.s.a., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w związku z błędna wykładnią art. 144 § 1 prawa upadłościowego oraz art. 61 i art. 62 prawa upadłościowego co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy,

14 - art. 141 § 1 w zw. z art. 28 i art. 112 k.p.a., poprzez jego niezastosowanie, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

15 - art. 144 § 1 prawa upadłościowego, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w zw. z art. 61 i art. 62 prawa upadłościwego, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

16 Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

17 Zgodnie z 183 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej.

18 Według art. 193 zdanie drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie został określony zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w przypadku gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza zatem przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Omawiany przepis ogranicza wymogi, jakie musi spełniać uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną wyłącznie do, niemającej swojego odpowiednika w art. 141 § 4 p.p.s.a., oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny uzyskał fakultatywne uprawnienie do przedstawienia, zależnie od własnej oceny, wyłącznie motywów zawężonych do aspektów prawnych świadczących o braku usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej albo o zgodnym z prawem wyrokowaniu przez sąd pierwszej instancji mimo nieprawidłowego uzasadnienia.

19 Za podstawę wyroku z 19 kwietnia 2017 r., VIII SA/Wa 1036/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyjął ustalenia stanu faktycznego dokonane przez Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Warszawie. Postanowieniem z [...] czerwca 2016 r. Kierownik Biura Powiatowego ARiMR w Wojcieszynie na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 k.p.a. zawiesił postępowanie administracyjne w sprawie R. M. wszczęte jej wnioskiem z [...] maja 2009 r. o przyznanie płatności rolnośrodowiskowej. W uzasadnieniu wskazał, że powodem jest toczące się postępowanie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w przedmiocie nadania numeru identyfikacyjnego dla R. M. Ponadto ustalono, że Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy X Wydział Gospodarczy postanowieniem z 26 czerwca 2015 r., X GU 703/15 ogłosił upadłość R. M., jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej, obejmującą likwidację majątku dłużnika. Jako syndyka masy upadłości wyznaczono I. T. Uzasadnienie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego zawiera zatem jednoznaczne stanowisko, co do stanu faktycznego przyjętego za podstawę rozstrzygnięcia.

20 Istota sporu w tej sprawie sprowadza się do tego, jakie rozstrzygnięcie miał wydać organ administracji publicznej w przedmiocie zażalenia strony skarżącej na postanowienie z [...] czerwca 2016 r. Bezspornym jest, że wniosek z [...] maja 2009 r. o przyznanie płatności rolnośrodowiskowej złożyła skarżąca oraz to, że postanowieniem z [...] czerwca 2015 r. ogłoszono jej upadłość, jako osoby fizycznej nieprowadzącej działalności gospodarczej wyznaczając syndyka masy upadłości.

21 Zgodnie z art. 28 k.p.a., stroną jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Stworzona na potrzeby postępowania administracyjnego konstrukcja prawna strony wymaga więc wykazania przez podmiot istnienia po jego stronie, tzw. interesu prawnego lub obowiązku. W prawie brak jest legalnej definicji interesu prawnego, co nakazuje odwołać się do poglądów doktryny i judykatury.

22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przedstawiając podstawę prawną rozstrzygnięcia trafnie powołał przepisy ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe. Zgodnie z jej art. 52, data wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości jest datą upadłości (...). Natomiast według art. 144 ust. 1 i 2 tej ustawy, po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu. Postępowania, o których mowa w ust. 1, syndyk prowadzi na rzecz upadłego, lecz w imieniu własnym. Przepisy te stanowią, że ogłoszenie upadłości wywiera skutki w sferze procesowej upadłego. Należy wskazać, że z dniem ogłoszenia upadłości majątek upadłego staje się masą upadłości, która służy zaspokojeniu wierzycieli upadłego. W skład masy upadłości wchodzi majątek należący do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyty przez upadłego w toku postępowania upadłościowego, z wyjątkami określonymi w art. 63-67a (tak: art. 61 i art. 62). W skład masy upadłości wchodzi wszystko, co może być spieniężone, a tym samym ma szansę zostać użyte na zaspokojenie wierzytelności; nie wchodzą w skład masy jedynie te składniki, które z mocy ustawy są z niej wyłączone (J. Jacyszyn, Nowe prawo upadłościowe i naprawcze (ogólna charakterystyka), "Przegląd Prawa i Administracji" 2004/64, s. 73). Przy założeniu, że masa upadłości służy do zaspokojenia roszczeń wierzycieli, termin "majątek" należy rozumieć jako ogół aktywów przysługujących upadłemu, tj. wszelkie przedmioty stanowiące własność upadłego oraz wszelkie przysługujące upadłemu prawa majątkowe. Stosownie do okoliczności do masy upadłości będą wchodziły: nieruchomości, prawa na nieruchomościach, ruchomości, prawa na ruchomościach, prawa, wierzytelności, instrumenty finansowe.

23 W tej sprawie postanowienie sądu upadłościowego wydane zostało 26 czerwca 2015 r., a więc w toku postępowania administracyjnego. Od tej daty skarżąca nie miała już legitymacji procesowej bycia stroną w postępowaniu administracyjnym. Po ogłoszeniu upadłości postępowanie administracyjne dotyczące masy upadłości mogło prowadzone wyłącznie z udziałem syndyka w imieniu własnym na rzecz upadłego.

24 Zgodnie z art. 134 k.p.a., organ odwoławczy stwierdza w drodze postanowienia niedopuszczalność odwołania oraz uchybienie terminu do wniesienia odwołania. Postanowienie w tej sprawie jest ostateczne. W fazie wstępnej organ odwoławczy jest obowiązany ocenić, czy odwołanie jest dopuszczalne i czy zostało wniesione w terminie. Do podmiotowych przyczyn niedopuszczalności odwołania zalicza się przypadki wniesienia środka zaskarżenia przez osobę niemającą do tego legitymacji bądź przez osobę niemającą zdolności do czynności prawnych" (wyrok NSA z 11 grudnia 2007 r., II OSK 1661/06, LEX nr 425381). Zgodnie z art. 127 § 1 k.p.a. odwołanie służy stronie, odwołanie jest niedopuszczalne, jeżeli zostało wniesione przez osobę, która nie jest stroną w rozumieniu art. 28 k.p.a. Przyjmuje się, że prawo do wniesienia odwołania służy nie tylko stronie, która brała udział w postępowaniu przed organem pierwszej instancji, lecz także stronie, która nie brała udziału w tym postępowaniu. Osoba, która nie ma statusu strony postępowania administracyjnego zakończonego decyzją wydaną w pierwszej instancji, a do której mimo to decyzja została skierowana, nie może wnieść skutecznie odwołania.

25 Naczelny Sad Administracyjny w wyroku z 10 czerwca 2010 r., I GSK 975/09, LEX nr 594796 stwierdził: "Postępowanie dotyczące mienia wchodzącego w skład masy upadłości może być wszczęte i dalej prowadzone jedynie przez syndyka lub przeciw niemu. Jest to przypadek tzw. zastępstwa procesowego pośredniego, kiedy zastępca działa na rzecz zastąpionego, ale we własnym imieniu. Tak też stanowi art. 144 § 2 p.u.n. Natomiast stroną w znaczeniu materialnym, pomimo ogłoszenia upadłości pozostaje nadal upadły. On jest bowiem podmiotem stosunku prawnego, na tle którego wyniknął spór." Podobne stanowisko Naczelny Sąd Administracyjny zaprezentował w wyroku z 12 kwietnia 2012 r., I FSK 1149/11, LEX nr 1409603" (...)

26 Sąd pierwszej instancji prawidłowo odczytał w oparciu o przepisy art. 144 ust. 1 i ust. 2 p.u.n. legitymację Syndyka do występowania w toczącym się po ogłoszeniu upadłości postępowaniu podatkowym. Jak trafnie wyjaśniono konsekwencją ogłoszenia upadłości jest utrata przez upadłego legitymacji do udziału w toczącym się postępowaniu podatkowym. Postępowanie to może być kontynuowane jedynie z udziałem syndyka. Prowadzenie sporu przez syndyka odbywa się na rzecz upadłego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2007 r. sygn. akt III CSK 275/06, publ. Lex nr 277283). Konsekwencją bowiem utraty przez upadłego prawa zarządu masą upadłościową jest utrata przez upadły podmiot legitymacji do występowania w charakterze strony w postępowaniach (w tym również podatkowych) dotyczących masy upadłości. Stosownie do takiej oceny należało określić stronę postępowania podatkowego i to pomimo tego, że upadły pozostaje stroną stosunku materialnoprawnego (zobowiązania podatkowego) (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 września 2007 r. sygn. akt II FSK 996/06)."

27 Podstawą prawną postanowienia ostatecznego w przedmiocie niedopuszczalności zażalenia były przepisy art. 134 k.p.a. w związku z art. 144 k.p.a. Wobec niepodważonych przez autora skargi kasacyjnej ustaleń faktycznych sprawy, przepisów tych nie naruszył organ administracji publicznej oraz Sąd I instancji.

28 Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw z art. 174 p.p.s.a.

29 Z przytoczonych powodów Naczelny Sąd Administracyjnych oddalił skargę kasacyjną na mocy art. 184 p.p.s.a. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1) p.p.s.a.