Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 października 2012 r., II SA/Wa 1322/12

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 października 2012 r., II SA/Wa 1322/12

Sentencja

1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska Sędziowie WSA Sławomir Antoniuk Olga Żurawska – Matusiak (spr.) Protokolant starszy referent Marcin Borkowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 9 października 2012 r. sprawy ze skargi Z. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję, 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości

Uzasadnienie

2 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] maja 2012 r., znak sprawy: [...] , na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po rozpatrzeniu wniosku Z.M. (zwanego dalej skarżącym) o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z [...] lutego 2011 r., znak sprawy: [...] o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) - powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

3 Do wydania powyższej decyzji doszło w wyniku uchylenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 24 października 2011 r., II SA/Wa 1028/11 decyzji Prezesa ZUS z [...] marca 2011 r. We wskazanym wyroku Sąd zarzucił, że organ nie ocenił okoliczności, iż skarżący posiada długi, bo prawie 22 letni okres składkowy

4 i nieskładkowy, oraz, że stał się całkowicie niezdolny do pracy w trakcie zatrudnienia, od którego były odprowadzane składki na ubezpieczenie społeczne. Sąd zalecił zatem rozważenie, czy w tej sytuacji jego nagła choroba nie jest szczególną okolicznością, wskutek której nie mógł wypracować stażu ubezpieczeniowego, który umożliwiłby nabycie uprawnień do świadczenia w zwykłym trybie.

5 Sąd wskazał także, że nie bez znaczenia w sprawie pozostaje fakt, że skarżący w ostatnim okresie ubezpieczenia był zatrudniony za granicą [...] . Może to pozostawać w związku przyczynowo - skutkowym z brakiem możliwości zatrudnienia w miejscu zamieszkania, który był wskazywany w toku postępowania administracyjnego, jako powód przerw w ubezpieczeniu. Zdaniem Sądu organ, dokonując oceny charakteru tych przerw w dziesięcioleciu przed stwierdzoną u skarżącego całkowitą niezdolnością do pracy, powinien wziąć pod uwagę przebieg ubezpieczenia w tym czasie, a także odnieść to do podnoszonych przez skarżącego trudności na rynku pracy.

6 Po ponownej analizie zebranego w sprawie materiału dowodowego organ nie znalazł podstaw do zmiany swojego poprzedniego stanowiska.

7 W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem ustawy o emeryturach i rentach, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powyższym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia.

8 Organ zważył, że skarżący na przestrzeni 49 lat życia, na datę powstania całkowitej niezdolności do pracy, udowodnił adekwatny do wieku staż pracy wynoszący łącznie 21 lat, 8 miesięcy i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych, jednak w dziesięcioleciu przed powstaniem niezdolności do pracy udowodnił tylko 2 lata, 11 miesięcy i 15 dni. W okresach od [...] lipca 1995 r. do [...] listopada 1997 r., od [...] stycznia 1998 r. do [...] maja 1999 r., od [...] maja 2000 r. do [...] marca 2002 r. oraz od [...] listopada 2002 r. do [...] czerwca 2006 r. wystąpiły przerwy, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W okresach tych nie była u skarżącego ustalona całkowita niezdolność do pracy. Oznacza to, że szanse uzyskania pracy przez skarżącego nie były ograniczone ani wiekiem, ani stanem zdrowia. Całkowitą niezdolność do pracy i niezdolność do samodzielnej egzystencji stwierdzono u skarżącego od [...] lipca 2007 r.

9 Jednocześnie organ zważył, że w wyjątkowych wypadkach możliwe jest rozważenie uznania sytuacji panującej na rynku pracy za okoliczność szczególną, o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. W przypadku skarżącego fakt pozostawania bez ubezpieczenia nie wskazuje jednak na obiektywnie istniejące przyczyny, niezależne od woli skarżącego, uniemożliwiające przepracowanie wymaganego okresu w ocenianym dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy. Organ wziął pod uwagę, że skarżący był zarejestrowany jako osoba bezrobotna z prawem do zasiłku, jak również bez prawa do zasiłku, ale kilkakrotnie tracił status osoby bezrobotnej z powodu niestawiennictwa w wyznaczonym terminie. Ponadto uwzględnił, że [...] maja 2000 r. rozwiązano ze skarżącym stosunek pracy wskutek porzucenia przez skarżącego pracy, a [...] listopada 2002 r. skarżący rozwiązał stosunek pracy na własną prośbę. W świetle powyższego, zdaniem organu, trudno uznać, że skarżący nie wypracował wymaganego okresu niezależnie od swojej woli. Trudna sytuacja na rynku pracy, zwłaszcza w sytuacji, gdy nie istnieją obiektywne przeszkody w kontynuowaniu zatrudnienia, nie może być uznana za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy.

10 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził nadto, że obecna niemożność podjęcia zatrudnienia ze względu na orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy

11 i niezdolność do samodzielnej egzystencji oraz trudna sytuacja materialna i brak środków utrzymania nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku.

12 W skardze na powyższą decyzję, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, Z. M. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] maja 2011 r. i przyznanie prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy, ewentualnie o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzucił błędną wykładnię, polegającą na niedokonaniu analizy całokształtu okoliczności, a w konsekwencji wyprowadzenie z przepisów chybionych kryteriów i nieprzyznanie prawa do renty.

13 W ocenie wnoszącego skargę, zaskarżona decyzja jest krzywdząca, bowiem udokumentowany staż pracy (prawie 22 lata) i stan zdrowia uzasadniają przyznanie mu świadczenia w drodze wyjątku. Podkreślił, iż obecnie jest osobą sparaliżowaną po wylewie, całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji, bez środków utrzymania.

14 Skarżący podniósł, że organ nie wziął pod uwagę, że podczas przerw w zatrudnieniu każdorazowo był zarejestrowany w powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba aktywnie poszukująca pracy. Nie odniósł się także do faktu, że skarżący był zatrudniony poza granicami kraju, pomimo wskazań WSA w Warszawie w tym zakresie. Skarżący podkreślił, że sam fakt poszukiwania pracy za granicą świadczy o niemożności znalezienia zatrudnienia w kraju.

15 Skarżący zarzucił ponadto, że organ, wbrew wyraźnym wskazaniom Sądu, nie rozważył czy jego nagła choroba nie jest okolicznością szczególną, wskutek której nie mógł wypracować stażu ubezpieczeniowego, uprawniającego do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym.

16 W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji.

17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

18 Skarga zasługuje na uwzględnienie.

19 Sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, stanowiącego przedmiot postępowania administracyjnego, a w szczególności nie przyznaje odpowiednich świadczeń, lecz jedynie bada legalność zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz z prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej.

20 Kontrolując decyzję wydaną po uchyleniu poprzedniego rozstrzygnięcia przez sąd administracyjny, sąd musi mieć na względzie treść przepisu art. 153 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( zwanej dalej jako p.p.s.a.), zgodnie z którym ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia.

21 Związanie sądu administracyjnego oceną prawną oznacza, że nie może on formułować nowych ocen prawnych, sprzecznych z wyrażonym wcześniej poglądem, lecz zobowiązany jest do podporządkowania się mu w pełnym zakresie oraz konsekwentnego reagowania, poprzez treść nowego wyroku, w razie stwierdzenia braku zastosowania do wskazań w zakresie dalszego postępowania. Niezastosowanie się przez organ administracji publicznej przy ponownym wydaniu decyzji do wyrażonej przez sąd w wyroku oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania, narusza zasadę związania organu oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania i oznacza, że podjęty akt jest wadliwy. Podkreślenia wymaga przy tym, że organ swoje stanowisko powinien w całości prezentować w uzasadnieniu decyzji. Uzupełnianie argumentacji w odpowiedzi na skargę nie może odnieść zamierzonego skutku, albowiem to pismo procesowe nie jest przedmiotem oceny sądu.

22 W rozpoznawanej sprawie Sąd wskazaną powyżej wadliwość stwierdził. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wydając zaskarżoną decyzję, nie zrealizował bowiem wszystkich wskazań Sądu, zawartych w wyroku z 24 października 2011 r.

23 W wyroku tym Sąd wskazał m. in., iż organ powinien przeanalizować, czy fakt, iż skarżący w ostatnim okresie ubezpieczenia był zatrudniony za granicą pozostaje w związku przyczynowo - skutkowym z brakiem możliwości zatrudnienia w miejscu zamieszkania. Nakazał również rozważenie czy nagła choroba skarżącego, który ma stosunkowo długi, bo prawie 22 letni okres składkowy i nieskładkowy, nie jest szczególną okolicznością, wskutek której nie mógł wypracować stażu ubezpieczeniowego, umożliwiającego nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym.

24 Analiza zaskarżonej decyzji prowadzi do wniosku, że powyższe wskazania nie zostały przez organ zrealizowane.

25 Organ w żadnym zakresie w swoich rozważaniach, zawartych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, nie uwzględnił i nie przeanalizował okoliczności podjęcia przez skarżącego pracy w [...] . Dopiero w odpowiedzi na skargę przedstawił swoje stanowisko w tym zakresie, które jednak, z przyczyn podanych powyżej, nie mogło być ocenione przez Sąd.

26 I co w sprawie niniejszej najistotniejsze, organ, wbrew jednoznacznym wskazaniom Sądu, ujętym w powyższym wyroku, w jakikolwiek sposób nie odniósł się do nagłej choroby skarżącego.

27 Formułując powyższe wskazania, Sąd miał na względzie potrzebę dokonania analizy nagłej choroby skarżącego, który w chwili udaru mózgu miał 49 lat, w kontekście możliwości uzupełnienia przez skarżącego wymaganego okresu ubezpieczenia, która to możliwość została zniweczona jego nagłą chorobą. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wyrażony jest pogląd, który Sąd w tym składzie w pełni podziela, że śmierć lub też nagłą chorobę można uznać za zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków (por. np. wyroki WSA w Warszawie z 20 grudnia 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 1336/07, z 14 grudnia 2007 r., II SA/Wa 1786/07, z 21 lutego 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 2008/06, z 29 maja 2006 r., II SA/Wa 569/06). Udar mózgu był bowiem niewątpliwie okolicznością niezależną od skarżącego i nie z jego winy wykluczył go z kręgu osób, mających możliwość nabycia uprawnień do świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy rozważenia zatem wymaga, czy w sytuacji, w jakiej znajdował się skarżący istniały warunki, także przy uwzględnieniu jego wieku i brakującego mu okresu ubezpieczenia, do wypracowania uprawnień emerytalnych.

28 Organ w sposób kompleksowy nie dokonał też oceny adekwatności okresu ubezpieczenia skarżącego do lat życia, koncentrując się na przerwach w ubezpieczeniu i oceniając, iż ten brak wymaganego ubezpieczenia nie był spowodowany szczególnymi okolicznościami. Ustaleń organu w tym zakresie i wyprowadzonych z nich wniosków Sąd nie kwestionuje. Organ stwierdził, że na przestrzeni 49 lat życia skarżący przez prawie 22 lata podlegał ubezpieczeniu, ale w dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy udowodnił jedynie 2 lata, 11 miesięcy i 10 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Organ nie rozważył jednak, jakiego okresu ubezpieczenia zabrakło do uzyskania świadczeń na zasadach ogólnych i nie ocenił tego z punktu widzenia przesłanek do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku.

29 Zwrócić zatem należy uwagę, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym było wyrażone generalnie akceptowane stanowisko, że przepracowanie dostatecznie długiego okresu, chociaż niewystarczającego dla uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych, może być uznane za szczególną okoliczność (por. wyrok NSA z 29 kwietnia 2010 r., sygn. akt I OSK 151/10 i powołane tam orzecznictwo).

30 Mając powyższe względy na uwadze, Sąd uznał, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wydając zaskarżoną decyzję, nie wykonał wytycznych Sądu, naruszając tym samym przepis art. 153 p.p.s.a., a naruszenie to miało niewątpliwie istotny wpływ na wynik sprawy.

31 Rozpoznając ponownie sprawę, organ winien mieć na względzie poczynione wyżej uwagi i poddać ponownej, pogłębionej analizie nagłą chorobę skarżącego oraz adekwatności okresu jego ubezpieczenia do lat życia w kontekście okoliczności szczególnych w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach. Powinien także ocenić podjęcie pracy przez skarżącego za granicą w kontekście podnoszonych przez niego trudności ze znalezieniem pracy w miejscu zamieszkania.

32 Z tych wszystkich względów Sąd, na zasadzie art. 145 §1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł, jak w sentencji wyroku.

33 Stwierdzając, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, Sąd działał na podstawie art. 152 p.p.s.a.

34 Sąd nie orzekał w przedmiocie zwrotu kosztów procesu, ponieważ sprawy w przedmiocie świadczeń w drodze wyjątku są wolne od wpisu sądowego, a poniesienie żadnych innych kosztów do momentu zamknięcia rozprawy nie zostało wykazane.