Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 15 czerwca 2023 r., II SA/Sz 178/23

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 15 czerwca 2023 r., II SA/Sz 178/23

Sentencja

1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz, Sędziowie Asesor WSA Krzysztof Szydłowski,, Sędzia WSA Joanna Wojciechowska (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 15 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi P. Ż. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza B.S. z dnia [...] r., nr [...]

Uzasadnienie

2 Burmistrz B. wydał w dniu 20 czerwca 2022 r. na podstawie

3 art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. po. 735 ze zm.; dalej "K.p.a."), art. 60, art. 61 ust. 2d i 2e, art. 110 ust. 7 i 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2021 r. poz. 2268 ze zm.; dalej "u.p.s.") decyzję nr [...], w której ustalił P. Z. (dalej "skarżący"):

4 1. odpłatność od 1 maja 2022 r. do 31 maja 2022 r. w wysokości [...] zł za pobyt dziadka - M. Z. w Domu Pomocy Społecznej (DPS) w B. ;

5 2. odpłatność od 1 czerwca 2022 r. w wysokości [...] zł za pobyt dziadka

6 w DPS w B. .

7 Organ I instancji poinformował skarżącego o obowiązku wpłaty ww. kwot do 15 każdego miesiąca na rachunek MOPS w B. .

8 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. , po rozpoznaniu odwołania skarżącego wydało w dniu 11 sierpnia 2022 r. decyzję nr [...],

9 w której uchyliło decyzję organu I instancji i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania.

10 Organ I instancji wydał dniu 23 września 2022 r. decyzję nr [...], w której ustalił skarżącemu:

11 1. odpłatność od 1 maja 2022 r. do 31 maja 2022 r. w wysokości [...] zł za pobyt dziadka w DPS w B.

12 2. odpłatność od 1 czerwca 2022 r. w wysokości [...] zł za pobyt dziadka

13 w DPS w B. .

14 Organ I instancji poinformował skarżącego o obowiązku wpłaty ww. kwot do 15 każdego miesiąca na rachunek MOPS w B. .

15 Organ I instancji podał, że dziadek skarżącego od 27 listopada 2019 r. przebywa w DPS w B. i na podstawie decyzji z 25 maja 2022 r. ponosi odpłatność za swój pobyt w wysokości [...] zł. Organ I instancji wskazał, że dziadek miał 5 dzieci: S. B., M. Z., M. Z., Z. Z. i Z. Z.. Odpłatność miesięczna osób zobowiązanych do partycypowania w kosztach pobytu M. Z. w DPS wynosi [...] zł, tj. kwota pozostała po wniesieniu opłaty przez umieszczonego w DPS, która to kwota została proporcjonalnie dzielona w 1/5 części (do 31 maja 2022 r.) do liczby osób zobowiązanych (pięcioro dzieci). Organ I instancji uzyskał w dniu 2 czerwca 2022 r. informację o zgonie Z. Z., zatem od czerwca 2022 r. kwota [...]zł jest proporcjonalnie dzielona w Ľ części do liczby zobowiązanych (aktualnie czworo dzieci), tj. [...] zł miesięcznie. Skarżący jest jednym z dziesięciorga dzieci Z. Z.. Na podstawie wywiadu środowiskowego organ I instancji ustalił, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i ich dochód miesięczny wynosi [...] zł, czyli [...] zł na osobę miesięcznie. Kwota wolnego od zobowiązań dochodu wynosi [...] zł na osobę w rodzinie ([...] - [...] =

16 [...]). Organ I instancji podał, że w myśl art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. maksymalna opłata wnoszona przez skarżącego nie może przekroczyć kwoty [...]zł. Organ

17 I instancji wskazał, że skarżący nie wyraził zgody na podpisanie umowy. Organ

18 I instancji ustalił, że ojciec skarżącego do 31 stycznia 2022 r. ponosił odpłatność za pobyt M. Z. w DPS na podstawie umowy, którą obecnie wypowiedział.

19 Z wywiadu środowiskowego wynikało, że ojciec skarżącego prowadzi siedmioosobowe gospodarstwo domowe wspólnie z żoną I. , pełnoletnim niepełnosprawnym synem D. , pełnoletnimi synami K. i J. (uczniowie ZS nr [...] w S.) oraz małoletnimi synami K. i A. (uczniami SP w B.). Dochód w rodzinie ojca skarżącego był niższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie i Z. Z. został zwolniony z odpłatności za pobyt swojego ojca w DPS z mocy ustawy. Brat skarżącego- B. Z. ponosi odpłatność za pobyt dziadka na podstawie umowy z 26 kwietnia 2022 r. Siostra skarżącego - A. Z. po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego została zwolniona z obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt dziadka w DPS. Organ I instancji podał, że nie udało się ustalić miejsca pobytu i sytuacji finansowej braci skarżącego: K. Z. i L. Z.. Organ I instancji podał, że podjął wszystkie możliwe kroki w celu ustalenia sytuacji wszystkich zobowiązanych ze strony Z. Z.. Ponadto wyjaśnił, że prowadzone są dalsze działania w celu ustalenia sytuacji pozostałych zstępnych.

20 Skarżący złożył odwołanie od ww. decyzji i wniósł o umorzenie postępowania. Według niego, organ nie uwzględnił faktu, że obciąża go kredyt hipoteczny, zaś jego ojciec posiada lokal własnościowy. Ponadto organ nie podjął wszystkich działań w celu ustalenia pobytu innych zstępnych. Skarżący podniósł, że organ nie zaktualizował wywiadu środowiskowego, mimo iż on o to wnosił w poprzednim odwołaniu.

21 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w K. wydało w dniu 9 stycznia

22 2023 r. decyzję nr [...], w której utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

23 Organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny i przywołał treść art. 60 ust. 1 i 2, art. 61 ust. 1, art. 61 ust. 2d, art. 61 ust. 2e, art. 61 ust. 2f, art. 61 ust. 3 u.p.s. Organ odwoławczy wskazał, że odpłatność za pobyt w DPS ponosi M. Z.

24 w wysokości [...] zł, lecz koszt pobytu jest wyższy i wynosi [...] zł, zatem pozostała kwota do uregulowania przypada na zstępnych. Organ odwoławczy podał, że w toku postępowania administracyjnego ustalono pięcioro dzieci M. Z., obecnie jest ich czworo (Z. Z. zmarł). Ojciec skarżącego - Z. Z. jest zwolniony z ponoszenia opłaty z uwagi na kryterium dochodowe, wobec czego jego obowiązki przeszły na jego dzieci. Organ odwoławczy wskazał, że B. Z. ponosi opłatę na podstawie zawartej umowy z MOPS, A. Z. jest zwolniona z odpłatności, sytuacja K. Z. i L. Z. nie została ustalona przez organ I instancji wobec braku wiedzy o miejscu ich pobytu. Tym samym zaktualizował się obowiązek odpłatności skarżącego za pobyt dziadka w DPS. Organ odwoławczy podał, że skarżący nie skorzystał z propozycji zawarcia umowy w sprawie odpłatności oraz iż w dniu 13 kwietnia 2022 r. przeprowadzono u niego wywiad środowiskowy. Organ odwoławczy uznał, że przedmiotowa opłata została ustalona w sposób prawidłowy, uwzględniający dochód na osobę w rodzinie skarżącego. W ocenie organu odwoławczego, okoliczność, że dziadek lub ojciec skarżącego posiada lokal własnościowy nie miała wpływu na wynik sprawy. Skarżący nie wykazał również, że zaistniały okoliczności z art. 64 pkt 7 u.p.s.

25 Skarżący złożył skargę na ww. decyzję, gdyż według niego jest ona krzywdząca. Skarżący podał, że od 2023 r. jest bezrobotny i z żoną utrzymuje się wyłącznie z jej pensji. Wskazał, że obciąża go kredyt mieszkaniowy i nie posiada żadnych oszczędności. Według skarżącego, dziadek posiada lokal mieszkalny, który mógłby sprzedać i uzyskane z tego tytułu środki przekazać na utrzymanie w DPS. Skarżący opisał swoje trudne dzieciństwo i brak zainteresowania ze strony dziadka.

26 W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie.

27 Pismem z 5 czerwca 2023 r. pełnomocnik skarżącego z urzędu poparł stanowisko skarżącego, zawarte w skardze. Zdaniem pełnomocnika, organ winien przed podjęciem decyzji ponownie przeprowadzić wywiad środowiskowy u skarżącego z uwagi na fakt, że dotychczasowy wywiad zawierał nieaktualne informacje dotyczące sytuacji finansowej skarżącego. Ponadto organ winien podjąć ponowną próbę ustalenia miejsc zamieszkania L. i K. Z.. Organ również nie rozpoznał wniosku skarżącego o zwrócenie się do policji o nadesłanie akt dotyczących jego dziadka, które mogłyby mieć wpływ na zwolnienie skarżącego z przedmiotowej odpłatności. Pełnomocnik złożył także wniosek o przyznanie mu kosztów udzielonej pomocy prawnej.

28 W piśmie procesowym z 12 czerwca 2023 r. pełnomocnik skarżącego złożył wniosek o przeprowadzenie dowodu z oświadczenia O. Z. – żony skarżącego na okoliczność braku kontaktów skarżącego z dziadkiem.

29 Przewodniczący Wydziału na podstawie art. art. 119 ust. 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2022 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259, dalej "p.p.s.a.") skierował sprawę do rozpoznania w składzie trzech sędziów na posiedzeniu uproszczonym.

30 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wskazał co następuje:

31 Spór w sprawie dotyczy nałożenia na skarżącego obowiązku ponoszenia odpłatności za pobyt dziadka w DPS.

32 Zgodnie z art. 60 ust. 1 u.p.s., pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca,

33 z zastrzeżeniem ust. 3

34 Stosownie do art. 61 ust. 1 u.p.s., obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt

35 w domu pomocy społecznej są w kolejności:

36 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

37 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi,

38 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej

39 - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność.

40 Na podstawie art. 61 ust. 2 u.p.s., opłatę za pobyt w domu pomocy społecznej wnoszą:

41 1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, nie więcej niż 70% tego dochodu;

42 2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2:

43 a) w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium,

44 b) w przypadku osoby w rodzinie, jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie;

45 3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej -

46 w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2.

47 W przypadku odmowy przez osoby, o których mowa w ust. 1 pkt 2, zawarcia umowy, o której mowa w art. 103 ust. 2, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1, z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 (art. 61 ust. 2d u.p.s.).

48 Zwolnienie danej osoby z obowiązku poniesienia odpłatności za pobyt mieszkańca w domu pomocy społecznej reguluje art. 64 i art. 64a u.p.s.

49 Z art. 61 ust. 1 u.p.s., wynika, że ustawodawca określił kolejność osób zobowiązanych do ponoszenia ww. odpłatności, tj. mieszkaniec DPS, jego małżonek, zstępni przed wstępnymi. Przepisy u.p.s. nie różnicują zstępnych na bliższych

50 i dalszych. Skarżący jest zstępnym swojego dziadka- mieszkańca DPS. Dziadek skarżącego ponosi częściową odpłatność za swój pobyt w DPS. Częściową odpłatność za pobyt w DPS na podstawie zawartej umowy ponoszą również inni zstępni osoby umieszczonej, tj. córka i wnuk. Dwóch synów (w tym ojciec skarżącego) i wnuczka- umieszczonego w DPS są zwolnieni z obowiązku uiszczania ww. opłaty.

51 Rozkład kosztów za pobyt w DPS określa art. 61 st. 2 u.p.s. Zasadą jest, że mieszkaniec ponosi ciężar odpłatności do wysokości 70%, zaś reszta powinna być pokryta przez małżonka i zstępnych w częściach równych na podstawie umowy. Jeżeli małżonek lub zstępny nie wykazuje zainteresowania zawarciem umowy, organ wszczyna postępowanie w przedmiocie ustalenia wysokości odpłatności za pobyt

52 w DPS, co miało miejsce w niniejszej sprawie. Zobowiązany do ponoszenia odpłatności uiszcza kwotę stanowiącą różnicę między średnimi kosztami utrzymania w DPS, a opłatą wnoszoną przez mieszkańca domu i opłatami wnoszonymi przez inne osoby obowiązane.

53 Podkreślić należy, że ocenie Sądu podlega zaskarżona decyzja, która została wydana po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego.

54 Jak wynikało z akt, organ I instancji ustalał krąg osób zobowiązanych do ponoszenia przedmiotowej opłaty i jedną z tych osób był skarżący.

55 Możliwość zwolnienia danej osoby w całości lub części z ponoszenia ww. opłaty stanowi przedmiot odrębnego postępowania administracyjnego, lecz rozstrzygnięcie tego zagadnienia może być też ujęte w decyzji o ustaleniu obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w DPS w osobnym punkcie, co wynika wprost z art. 64 u.p.s., o czym świadczy użycie przez ustawodawcę zwrotu, że można zwolnić z ww. opłaty częściowo lub całkowicie –"osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty". Powyższe umożliwiła zmiana treści art. 64 u.p.s. obowiązująca od dnia 4 października 2019 r., która miała na celu przyspieszenie rozstrzygnięć organu dotyczących obu tych kwestii w oparciu o zebranym materiał dowodowy. Przed tą datą uznawano, że kwestia zwolnienia z ww. opłaty może nastąpić jedynie po prawomocny ustaleniu ww. opłaty. Obecnie te kwestie mogą być objęte jedną decyzją lub decyzjami odrębnymi.

56 Zobowiązany do ponoszenia ww. opłaty może zwrócić się do organu z wnioskiem o zwolnienie go z ponoszenia ww. opłaty częściowo lub całkowicie, który może być zawarty w odrębnym piśmie lub być wyrażony w treści innego dokumentu, np. w wywiadzie środowiskowym.

57 W niniejszej sprawie przeprowadzono ze skarżącym dwa wywiady środowiskowe, w których wskazywał na swoją trudną sytuację finansową i wyraził chęć uiszczania ww. opłaty w wysokości [...] zł.

58 Zgodnie z art. 14 u.p.s., w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się odpowiednio przepisy K.p.a., jeżeli ustawa nie stanowi inaczej.

59 Zdaniem Sądu, organ I instancji, realizując zasady zawarte w art. 7, art. 8 § 1, art. 9 K.p.a. winien rozważyć czy oświadczenie skarżącego zawarte w wywiadzie jest wnioskiem o częściowe zwolnienie z przedmiotowej opłaty i w razie wątpliwości wystąpić do strony o złożenie dodatkowych wyjaśnień. Okolicznością mogącą świadczyć, że intencją skarżącego objęte było też zwolnienie go z ww. opłaty, była treść jego pism kierowanych do organów, w których powoływał się na niewłaściwe zachowanie dziadka względem niego.

60 Wskazać należy, że powołując się na przesłankę z art. 64 ust. 7 u.p.s. to skarżący winien przedłożyć stosowne dokumenty. Żądanie skierowane do organu przez skarżącego o zebranie dokumentów policyjnych bliżej nieokreślonych nie jest zasadne. Okoliczność, że ustawodawca nałożył na organ administracji obowiązek zebrania materiału dowodowego nie oznacza, że jest on nieograniczony. Obowiązek ten może zostać w konkretnym przypadku ograniczony przez ustawodawcę tak jak w niniejszej sprawie, przenosząc ciężar dowodu na wnioskodawcę.

61 Osoba, która wnosi o zwolnienie go z ww. opłaty winna być aktywna

62 i współdziałać z organem, przekładając np. stosowe dokumenty, wyjaśnienia.

63 Należy zwrócić również uwagę na zapis pracownika organu zawarty w wywiadzie środowiskowym z dnia 15 czerwca 2021 r. dotyczący ewentualnego zwolnienia skarżącego z ponoszenia ww. opłaty, który świadczył, iż organ traktował wyjaśnienia skarżącego jako wniosek o zwolnienie z przedmiotowej opłaty.

64 W ocenie Sądu, organy obu instancji naruszyły przepisy postępowania, a w stopniu uzasadniającym uchylenie wydanych przez nie decyzji. Organy administracji naruszyły art. 7, art. 8 § 1, art. 9 K.p.a. przez brak wyjaśnienia sprawy pod kątem ewentualnego wniosku o zwolnienie skarżącego z ww. opłaty, koncentrując się wyłącznie na zagadnieniu ustalenia tejże opłaty, co miało wpływ na wynik postępowania.

65 Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ I instancji zobowiązany będzie do wyjaśnienia kwestii czy intencją skarżącego było złożenie wniosku o zwolnienie z ww. opłaty, a następnie podjęcie stosownych działań, w tym przeprowadzenie nowego wywiadu środowiskowego. Organ również powinien na podstawie art. 10 § 1 K.p.a., zapewniając stronie czynny udział w postępowaniu poinformować o możliwości wypowiedzenia się o zebranym materiale dowodowym, złożenia wyjaśnień i dokumentów.

66 Na rozpoznanie sprawy nie miał wpływu fakt utraty pracy przez skarżącego, który nastąpił już po wydaniu zaskarżonej decyzji, bowiem ocenie Sądu poddana była zaskarżona decyzja wydana w określonym stanie faktycznym. Na przyszłość wyjaśnić należy skarżącemu, że zgodnie z art. 109 u.p.s., winien on zawiadomić organ o każdej zmianie w sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, aby organ mógł zaktualizować ciążący na stronie obowiązek ponoszenia ww. opłaty lub stwierdzić zaistnienie przesłanek do zwolnienia strony z odpłatności.

67 Zgodnie z art. 106 § 3 p.p.s.a., sąd administracyjny może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. W przepisie tym chodzi o dowody uzupełniające z dokumentów. Sąd administracyjny nie ma zatem podstaw do przesłuchiwania świadków. Odnosząc się do przedłożonego przez skarżącego oświadczenia żony, w ocenie Sądu, nie ma ona waloru dokumentu, o jakim mowa

68 w art. 106 § 3 p.p.s.a. Dokument – oświadczenie żony jest w istocie wypowiedzią świadka – osobowym środkiem dowodowym, tak jak np. protokół z zeznań świadka. Przeprowadzenie takich dowodów przez sąd administracyjny jest wykluczone (por. wyrok NSA z dnia 10 maja 2011 r., sygn. II FSK 1/10). Podkreślić należy, że zakres postępowania przed sądem administracyjnym jest odmienny niż przed sądem cywilnym. Zasadą jest, że sąd administracyjny bazuje na aktach zebranych w toku postępowania administracyjnego i strona postępowania powinna w ramach postępowania administracyjnego składać wnioski dowodowe i przestawiać dowody na poparcie swoich twierdzeń.

69 Wyjaśnić należy również, że w świetle obowiązujących przepisów u.p.s. organ nie ma możliwości domagania zbycia się przez mieszkańca DPS posiadanego majątku w celu pokrycia kosztów jego pobytu w placówce.

70 Mając na uwadze powyższe rozważania, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit.c w zw. z art. 135 p.p.s.a., orzekł o uchyleniu decyzji wydanych przez organy obu instancji.

71 Zgodnie z art. 258 § 1 i § 2 pkt 8 p.p.s.a. postanowienie o przyznaniu wynagrodzenia pełnomocnikowi skarżącego z urzędu zostanie wydane odrębnie przez referendarza sądowego.