Pelnora PrawoOtwórz aplikację

Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 18 czerwca 2015 r., II SA/Sz 1177/14

Sąd
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie
Sygnatura
II SA/Sz 1177/14
Data
Forma
Wyrok
Hasła
Pomoc społeczna
Źródło
JuDDGES/pl-nsa (orzeczenia NSA i WSA z CBOSA), dokument u źródła

Sentencja

1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Stefan Kłosowski, Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder, Sędzia WSA Maria Mysiak (spr.), Protokolant sekretarz sądowy Anita Jałoszyńska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 18 czerwca 2015 r. przy udziale Rzecznika Praw Dziecka sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza D. z dnia [...] nr [...], II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku, III. przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie na rzecz radcy prawnego A. S. kwotę [...] ([...]) złotych zawierającą należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Uzasadnienie

2 Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] r., nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2013 r. poz. 267) oraz art. 30 ust. 1 i 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2013 r., poz. 1456 ze zm.), utrzymało w mocy decyzję Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej działającego z upoważnienia Burmistrza, z dnia [...] r., nr [...] odmawiającą umorzenia nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w kwocie [...] zł. oraz o umorzeniu w całości odsetek od tej kwoty.

3 W uzasadnieniu decyzji Kolegium podało, że w dniu [...] r. Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności. orzekł o zaliczeniu córki K. K. – L. W. , do osób niepełnosprawnych. W dniu [...] r. strona złożyła wniosek o przyznanie dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka na okres zasiłkowy [...] r. oraz zasiłku pielęgnacyjnego. Decyzją z dnia [...] r. przyznano przedmiotowy dodatek w kwocie [...] zł za m-c [...] r. a następnie kolejną decyzją z dnia

4 [...] r. dodatek ten przyznano na okres zasiłkowy [...] r. oraz przyznano zasiłek pielęgnacyjny. W dniu [...] r. Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności wznowił postępowanie w sprawie zakończonej wydaniem orzeczenia z dnia [...] r. i orzeczeniem z dnia [...] r. uchylił własne orzeczenie i orzekł o nie zaliczeniu L. W. do osób niepełnosprawnych. Wojewódzki Zespół ds. Orzekania, po rozpatrzeniu odwołania K. K., orzeczeniem z dnia [...] r. utrzymał w mocy orzeczenie Powiatowego Zespołu.

5 Dalej Kolegium poddało, że w związku z tym organ I instancji wznowił postępowanie w sprawie zakończonej decyzjami z dnia [...] r. i na podstawie art. 151 § 1 pkt 2 w związku z art. 145 § 1 pkt 8 K.p.a.:

6 1. decyzją z dnia [...] r., nr [...] uchylił w całości decyzję nr [...] przyznającą dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka za m-c [...] r. dla L. W. i odmówił przyznania tego dodatku,

7 2. decyzją z dnia [...] r., nr [...] uchylił w części decyzję

8 nr [...] dot. przyznania dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka L. W. na okres zasiłkowy [...] i odmówił przyznania tego dodatku,

9 3. decyzją z dnia [...] r., nr [...] uchylił w części decyzję własną nr [...] z dnia [...] r. przyznającą dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego za okres od [...]r. i odmówił przyznania tego dodatku,

10 4. decyzja z dnia [...] r., nr [...] uchylił w całości decyzję

11 nr [...] w sprawie przyznania zasiłku pielęgnacyjnego i odmówił przyznania tego zasiłku.

12 Następnie decyzjami z dnia[...] r. podjętymi na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych ustalono wysokość nienależnie pobranych świadczeń z tytułu dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego i zasiłku pielęgnacyjnego. Kolegium, po rozpatrzeniu odwołań K. K., utrzymało w mocy decyzje organu I instancji (decyzje z dnia [...] r. znak [...]). Kolejnymi decyzjami z dnia [...] r. organ I instancji orzekł o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń. Strona wystąpiła z wnioskiem o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń, która wyniosła [...] zł oraz odsetek. Przedstawiła sytuację swojej [...] osobowej rodziny podając, że utrzymują się tylko z zasiłków oraz wynagrodzenia ojca dzieci w kwocie [...] zł. miesięcznie. Nadto z [...] dzieci, od 10 m-cy do 5 lat, [...] wymaga specjalistycznego leczenia.

13 Rozpatrując wniesione odwołalnie Kolegium przytoczyło treść przepisu art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych i zauważyło, że przepis ten jest przykładem występującej w systemie prawa administracyjnego instytucji uznania administracyjnego. Kontrola zgodności z prawem decyzji uznaniowej dokonywana przez Kolegium ogranicza się do zbadania, czy organ I instancji nie przekroczył granic uznania i czy decyzja taka podjęta została z zachowaniem zasad prowadzenia postępowania administracyjnego, ze szczególnym uwzględnieniem analizy tego, czy zgromadzony materiał dowodowy pozwalał na wydanie rozstrzygnięcia określonej treści. Przy tym zasadą jest zwrot pobranych świadczeń nienależnych a instytucja umorzenia stanowi wyjątek od tej zasady, który może być zastosowany tylko przy zaistnieniu szczególnie uzasadnionych okoliczności.

14 W ocenie Kolegium organ I instancji prawidłowo i wyczerpująco przedstawił istotne elementy stanu faktycznego sprawy, które znajdują pełne potwierdzenie w materiale dowodowym. Nie budzi wątpliwości, w świetle zgromadzonego w sprawie materiału ,że w momencie orzekania dochód - w znaczeniu środków jakimi faktycznie dysponowała skarżąca - na osobę w rodzinie, wynosił [...] zł przy kryterium dochodowym pomocy społecznej [...] zł. Stałe wydatki miesięczne ponoszone przez rodzinę wynoszą około [...] zł. Na zaspokojenie pozostałych potrzeb bytowych pozostaje kwota około [...] zł. We wniosku o umorzenie strona podniosła, że ponosi dodatkowe wydatki związane z leczeniem córek: wyjazdy do poradni w G. dwa razy w tygodniu, wyjazdy do S. jednak nie przedstawiła wysokości ponoszonych na ten cel wydatków. Fakt, że strona działała w dobrej wierze składając wnioski o przyznanie prawa do świadczeń rodzinnych, czego organy obu instancji nie kwestionują, nie może stanowić o szczególnie uzasadnionych okolicznościach dotyczących sytuacji rodziny. Organ I instancji odmawiając umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń wskazał jednocześnie, że sytuacja rodziny strony w porównaniu z sytuacją wielu rodzin korzystających z pomocy Ośrodka nie jest sytuacją uzasadniającą odstąpienie od - żądania zwrotu świadczeń, które Jej nie należały się. Wiele rodzin i osób objętych tą pomocą nie mogłoby funkcjonować bez wsparcia Ośrodka. Kolegium podziela ten pogląd. Również fakt , że obecnie K. K. jest osobą bezrobotną nie daje podstaw do uznania tego stanu rzeczy za okoliczność szczególnie uzasadnioną. Kolegium podziela stanowisko organu I instancji, że sytuacja rodziny jest trudna, jednak podniesione występujące okoliczności nie spełniają przesłanki szczególnie uzasadnionych okoliczności.

15 Końcowo Kolegium zauważyło, że szczególnie uzasadniony przypadek to taka sytuacja życiowa osoby lub rodziny, która ponad wszelką wątpliwość, bez konieczności wnikliwych zabiegów interpretacyjnych istniejącego stanu rzeczy, pozwala stwierdzić, że aż tak drastyczne, tak dotkliwe w skutkach i tak daleko ingerujące w plany życiowe zdarzenia nie należą do zdarzeń codziennych ani nawet do zdarzeń nadzwyczajnych. Wprawdzie powyższe odnosi się do art. 41 ustawy o pomocy społecznej, jednak zdaniem Kolegium wykładnia ta ma odniesienie również do niniejszej sprawy.

16 Nadto Kolegium wskazało, że rodzina strony korzysta z pomocy społecznej na dożywianie L. i M. W. do końca [...] r. oraz otrzymała też zasiłek na zakup żywności w kwocie [...] zł.

17 K. K. wniosła skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego wnosząc o uchylenie w całości i decyzji poprzedzającej oraz umorzenie postępowania w sprawie.

18 W skardze podniosła, że jest matką [...] dzieci: L. W. [...] lat, M. W. [...] lata i L. W. [...] miesięcy. Najstarsza córka ma stwierdzoną [...],. Najmłodsza córka L. urodziła się [...] r. z [...] (waga urodzeniowa [...] g), w czerwcu była po raz kolejny operowana. Ponadto L. wymaga rehabilitacji, w związku z czym dwa razy w tygodniu wozi ją do Ośrodka Rehabilitacyjno-Edukacyjno-Wychowawczego. Częste kontrole w poradniach, rehabilitacja L. dwa razy w tygodniu, oraz fakt, że M. i L. uczęszczają do punktu przedszkolnego w S. jedynie na 5 godzin dziennie, uniemożliwiają jej podjęcie pracy.

19 Obecnie utrzymują się z pensji jej partnera T. W., który zarabia ok. [...] zł. Do tego mają zasiłek rodzinny na dzieci ([...] zł), zasiłek celowy na zakup żywności dla L. i M. uczęszczających do przedszkola (ok. [...] zł) oraz jej zasiłek dla bezrobotnych ([...] zł), który jej przysługuje do [...] r.

20 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie.

21 Pismem z dnia [...] r. Rzecznik Praw Dziecka zgłosił swój udział w sprawie i wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, jak również poprzedzającej ją decyzji Kierownika Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w D. z dnia [...] roku nr [...], wydanej z upoważnienia Burmistrza D.

22 Zaskarżonej decyzji Rzecznik zarzucił naruszenie prawa materialnego art. 30 ust. 9 u.ś.r., poprzez błędne przyjęcie, iż w sytuacji skarżącej nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, które uzasadniałby umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, podczas gdy prawidłowa ocena prowadzi do wniosku, że takie okoliczności zachodzą.

23 W uzasadnieniu Rzecznik stwierdził, że swoboda organu administracji przy działaniu w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona ogólnymi regułami postępowania administracyjnego, określonymi w przepisach K.p.a. Ocena istnienia "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących rodziny" dających organom możliwość umorzenia, odroczenia terminu płatności czy rozłożenia na raty nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego winna być dokonywana w odniesieniu do aktualnej sytuacji życiowej (materialnej, dochodowej, zdrowotnej, rodzinnej) wnioskodawcy. W tym przypadku analiza akt sprawy wskazuje jednak, że przedmiotowa okoliczność nie została poddana należytej ocenie przez organy w niniejszej sprawie. Zarówno organ pierwszej jak i drugiej instancji nie uwzględnił faktu, że K. K. jest osobą bezrobotną uznając tę okoliczność za nieistotną. Za nieistotne uznano również to, że K. K. sprawuje opiekę nad [...] małoletnich dzieci, a najmłodsze z niech w momencie wydania decyzji miało [...] miesięcy. Organy nie wzięły również pod uwagę, że małoletnia L. W. cierpi na poważną [...]i wymaga stałej opieki lekarskiej. W przedmiotowej sprawie organy administracji w swych rozważaniach nie tylko nie odniosły się do okoliczności, że skarżąca wychowuje [...] małoletnich dzieci, z których jedno w dacie wydania decyzji miało dopiero nieco powyżej roku, jak i do faktu, iż skarżąca nie ma możliwości podjęcia pracy zarobkowej. Organ nie odniósł się również do sytuacji zdrowotnej małoletnich dzieci skarżącej.

24 Zdaniem Rzecznika osobną okolicznością wymagającą podkreślenia jest fakt podniesiony przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, iż K. K. działała w dobrej wierze składając wniosek o przyznanie świadczeń z opieki społecznej gdyż działała w oparciu o orzeczenie o niepełnosprawności wydane Przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Zwrot obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak i tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla ustalenia, od kiedy świadczenia rodzinne są pobierane nienależnie, decydujące znaczenie ma chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń i z którą powinien zawiadomić organ o tej okoliczności.

25 Wojewódzki Sąd Administracyjny z w a ż y ł, co następuje:

26 Zgodnie z art. 1 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

27 Stosując zaś regułę wynikającą z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej dalej – "P.p.s.a.", Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że sąd administracyjny ma prawo, a nawet obowiązek dokonać z urzędu oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Nie jest przy tym skrępowany sposobem sformułowania skargi, użytymi argumentami, a także podniesionymi wnioskami, zarzutami i żądaniami.

28 Poczynienie powyższej uwagi stało się o tyle uzasadnione, że w swoim piśmie

29 z dnia[...] r. Rzecznik Praw Dziecka powołał również zarzuty dotyczące postępowania administracyjnego już zakończonego i to w innym przedmiocie niż to, którego dotyczy rozpoznawana przez Sąd skarga, a mianowicie zasadności zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Wyjaśnić należy, że na obecnym etapie strona nie może skutecznie kwestionować podstaw orzeczonego nakazu zwrotu nienależnie pobranego dodatku do zasiłku rodzinnego i świadczenia pielęgnacyjnego. Wskazane w art. 134 P.p.s.a niezwiązanie granicami skargi nie oznacza, że sąd może czynić przedmiotem swych rozważań i ocen wszystkie aspekty skargi bez względu na treść zaskarżonego aktu lub czynności (patrz. wyrok NSA z dnia 22 września 2011 r., sygn. I OSK 1390/10, Nr LEX nr 965187).

30 W przypadku dostrzeżonych wadliwości, sąd administracyjny, jak stanowi to przepis art. 135 P.p.s.a., stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia.

31 Przedmiotem rozpoznawanej sprawy, wynikającym z treści zaskarżonej decyzji Kolegium z dnia [...] r., jest ocena załatwienia przez organ pomocy społecznej wniosku K. K. o umorzenie kwot świadczenia nienależnie pobranego. Prawo do złożenia tego wniosku umożliwiał stronie art. 30 ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. z 2013 r., poz. 1456 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem, organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny.

32 Powołany wyżej przepis ustawy o świadczeniach rodzinnych w swej treści zawiera kompetencje organu do załatwienia sprawy w ramach tzw. uznania administracyjnego, co daje się odkodować poprzez użyte przez ustawodawcę sformułowanie - "organ może umorzyć". W przepisie tym zawarty jest także kierunek i granice uznania administracyjnego, które należy upatrywać poprzez pryzmat badania okoliczności ustawowo określonego zwrotu - "szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące rodziny". W praktyce dla dokonania właściwej oceny tego zagadnienia, powinnością organu jest rozważenie istotnie ważnych powodów mających wpływ na funkcjonowanie rodziny, tj. możliwości finansowych wnioskodawcy, posiadania przezeń dóbr materialnych. Także sytuacji życiowej wnioskodawcy, w tym stan rodzinny, wiek, stan zdrowia (por. wyrok NSA z dnia 7 stycznia 2010 r., sygn. akt I OSK 1051/09).

33 Podstawowym kryterium oceny zasadności umorzenia nienależnie pobranych świadczeń jest zatem sytuacja rodzinna osoby zobowiązanej do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, jednakże w tym zakresie nie chodzi wyłącznie o możliwości finansowe strony i jej rodziny, jak to powierzchownie ujęły organy obu instancji. Równie istotnym elementem podlegającym ocenie przy rozpoznawaniu wniosku o umorzenie jest sytuacja zdrowotna, realna możliwość znalezienia pracy przez członków rodziny oraz wiążąca się z tym poprawa sytuacji ekonomicznej rodziny.

34 Dochód w rodzinie wyższy od kryterium dochodowego uprawniającego do świadczeń nie może być – jak to przyjęły organy- jedynym wykładnikiem możliwości finansowych rodziny w kontekście wniosku o umorzenie kwoty dwukrotnie przewyższającej posiadanych przez tą rodzinę dochodów.

35 Organ nie wyjaśnił jaki wpływ na odmowę umorzenia kwoty nienależnie pobranego zasiłku mają występująca w rodzinie długotrwała choroba i bezrobocie. W ocenie Sądu są to okoliczności przemawiające raczej za uwzględnieniem wniosku, jednakże wobec nie rozwinięcia tej tezy przez organ w uzasadnieniu decyzji, nie wiadomo co w istocie organ miał na myśli formułując takie twierdzenie.

36 Zdaniem Sądu, działania organów obu instancji zaprezentowane w zaskarżonej decyzji jak i decyzji ją poprzedzającej nie są zgodne z prawem. Organy orzekające w sprawie w istocie nie wskazały, jakie ustalenia legły u podstaw wydania decyzji i jakimi kryteriami się kierowały badając możliwości płatnicze skarżącej, jak oceniły jej sytuację dochodową, rodzinną, zakres obowiązków związanych z sytuacją zdrowotną rodziny.

37 Powołanie się wyłącznie na kryterium dochodowe wyższe aniżeli to, które uprawnia do świadczeń z pomocy społecznej jest niewystarczające do odmowy umorzenia nienależnie pobranych świadczeń.

38 Dokonując oceny decyzji Kolegium z punktu widzenia wymogów procesowych, Sąd stwierdził, że część zaskarżonej decyzji, mająca stanowić jej uzasadnienie, zawiera przedstawienie ustaleń organu I instancji. Tymczasem, co do istoty sprawy, którą powinno być rozważenie zasadności wniosku skarżącej o umorzenie nienależnie pobranych zasiłków pielęgnacyjnych, Kolegium w istocie nie odniosło się. Własne stanowisko i rozważania organu odwoławczego ograniczyły się do stwierdzenia, że decyzja w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia ma charakter uznaniowy oraz, że organu I instancji jest w tym zakresie zgodna z obowiązującym prawem. Organ wskazał również na możliwości odroczenia terminu płatności zadłużenia oraz możliwość rozłożenia należności na raty. Dla uznania, że decyzja wydana w warunkach uznania administracyjnego jest prawidłowa i poddaje się kontroli sądu, tak lakoniczne stwierdzenia są niewystarczające, albowiem nie wiadomo jakimi w istocie przesłankami kierował się organ wydając decyzję o takiej właśnie treści. Z tych względów uznać należało,

39 że zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca obarczona podobnymi wadami zostały wydane z naruszeniem art. 107 § 3 K.p.a.

40 Reasumując, organy administracji obu instancji nie poczyniły wyczerpujących rozważań co do zaistnienia przesłanek określonych w art. 30 ust. 9 ustawy

41 o świadczeniach rodzinnych. Organy administracji pominęły okoliczności, które niewątpliwie miały wpływ na obecną sytuację rodzinną skarżącej. To oznacza naruszenie art. 77 § 1 K.p.a. w zw. z art. 30 ust. 9 ustawy, a także podstawowych zasad postępowania administracyjnego wyrażonych w art. 6, art. 7, art. 8 i art. 9 K.p.a.

42 W związku z powyższym Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji.

43 Ponownie rozpatrując sprawę organ orzekający w sprawie rozważy możliwość umorzenia nienależnie pobranych świadczeń łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczenia terminu ich płatności albo rozłożenia na raty uwzględniając sytuację ekonomiczną i zdrowotną rodziny skarżącej oraz mając na uwadze realne możliwości spłaty zobowiązania.

Powołane przepisy