Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 września 2022 r., II SA/Po 419/22

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 21 września 2022 r., II SA/Po 419/22

Sentencja

1 Dnia 21 września 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz (spr.) Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 września 2022 roku sprawy ze skargi H. F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 4 kwietnia 2022 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę.

Uzasadnienie

2 Prezydent Miasta O. (dalej Prezydent lub organ I instancji) decyzją z dnia 21 grudnia 2021 r. nr [...] działając na podstawie art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 20 ust. 1 i ust.3 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tj. Dz.U. z 2020r, poz.111 ze zm. dalej u.ś.r.), art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2021r, poz.735, dalej k.p.a.), odmówił H. F. (dalej jako strona lub skarżąca) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem, P. W., na okres od 01.11.2021r. do 30.06.2023r.

3 W uzasadnieniu organ wskazał, że wnioskiem z dnia 24 listopada 2021 r. skarżąca zwróciła się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad ojcem, P. W..

4 Organ ustalił, że orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 15 czerwca 2020r. Pan M. W. został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, orzeczenie wydano do 15 czerwca 2023r. Niepełnosprawność powstała od 59-go roku życia.

5 Prezydent wskazał, że ojciec skarżącej jest żonaty. Żona, Pani Z. W., legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym w dniu 05 października 2021 r.

6 Na podstawie wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w dniu 02 grudnia 2021 r. ustalono, że skarżąca sprawuje opiekę nad ojcem. Z wywiadu wynika, że są inne osoby zobowiązane do alimentacji tj. rodzeństwo skarżącej: brat D. W., który pracuje oraz brat S. W., który również pracuje.

7 Prezydent stwierdził, że ojciec skarżącej legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w którym orzeczono, iż niepełnosprawność powstała w wieku 59 lat i pozostaje w związku małżeńskim z Panią Z. W., która legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. W ocenie organu I instancji z tych powodów świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowania opieki nad ojcem H. F. nie przysługuje.

8 Następnie H. F. odwołała się od decyzji Prezydenta Miasta O. z dnia 21 grudnia 2021 r. zarzucając, że decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a oraz art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wskazując na zarzuty wniesiono o uwzględnienie odwołania i bezpośrednie przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

9 Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej SKO lub Kolegium), decyzją z dnia 04 kwietnia 2022 r. nr [...], działając na podstawie art. 1 ust. 1, art. 17 ust. 1 i art. 18 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t. j. Dz.U. z 2018 r. poz. 570) oraz art. 17 pkt 1, art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. orzekło o utrzymaniu w mocy zaskarżonej decyzji.

10 Motywując decyzję SKO wskazało, że na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego sygn. K 38/13 stwierdzona została niekonstytucyjność art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W związku z powyższym data powstania niepełnosprawności u ojca skarżącej nie mogła stanowić przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

11 Zdaniem Kolegium nie budzi wątpliwości, że ojciec skarżącej jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy. Akta sprawy potwierdzają także ustalenia organu, że niepełnosprawny M. W. pozostaje w związku małżeńskim i mieszka razem z żoną Z. W. oraz córką H. F., która sprawuje nad nim opiekę. Spór dotyczy tego, czy w okolicznościach niniejszej sprawy zaistniały przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, będącą córką niepełnosprawnego. Ustawa o świadczeniach rodzinnych wskazuje krąg osób uprawionych do świadczenia pielęgnacyjnego ograniczając go w pkt 4 do osób zobowiązanych do alimentacji zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ponadto określa pozytywne przesłanki przyznania świadczenia zaliczając do nich sprawowanie opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny i związaną z tym rezygnację z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Z kolei w art. 17 ust. 5 cyt. ustawy przewidziano przesłanki wyłączające możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego takiej osobie, pomimo spełnienia kryteriów z art. 17 ust. 1 u.ś.r.

12 W ocenie Kolegium H. F., sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym ojcem mieści się w kręgu osób zobligowanych do alimentacji, jednakże same te okoliczności nie mogą przesądzać o przyznaniu świadczenia w sytuacji, gdy ojciec pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona Z. W. nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Obowiązek alimentacyjny małżonka w stosunku do współmałżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych. Powyższe znajduje odzwierciedlenie w treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Kolegium wskazało, że świadczenie pielęgnacyjne osobie zobowiązanej w dalszej kolejności do alimentacji niepełnoprawnego nie przysługuje, gdy osoba niepełnosprawna pozostaje z związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Co istotne, wymóg posiadania orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności nie może być zastąpiony innymi dowodami czy ustaleniami organu co do obiektywnych możliwości sprawowania opieki przez współmałżonka. Ani Organ l instancji, ani Kolegium nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Zatem brak jest podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego H. F. w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem, gdy ten pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W takim przypadku to na żonie - Z. W. w pierwszej kolejności ciąży obowiązek sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem.

13 W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu H. F. reprezentowana przez adwokata zaskarżyła w całości decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 04 kwietnia 2022 r. nr [...], wniosła o jej uchylenie oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta O. , zasądzenie kosztów postępowania oraz zarzuciła rażącą obrazę przepisów prawa materialnego: art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, będącej jednocześnie opiekunem osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, że opieka ta powinna być sprawowana przez współmałżonkę niepełnosprawnego, która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładnia ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia.

14 W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało stanowisko w sprawie.

15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje.

16 Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie jest decyzja o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu ojcem.

17 W rozpoznawanej sprawie H. F. ubiegała się o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem, który na mocy orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z 15 czerwca 2020 r. nr [...] wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Orzeczenie wydano do 15 czerwca 2023 r.

18 Odmawiając skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem organ I instancji, powołując się na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia (tymczasem z dokumentacji wynika, że orzeczenie zostało wydane kiedy M. W. miał ukończone 59 lat). Drugą przesłanką odmowy była okoliczność, że podopieczny pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to, ze nie zaktualizował się obowiązek alimentacyjny skarżącej.

19 Słusznie zwróciło uwagę Kolegium, że zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki po 18 roku życia nie może stanowić przesłanki do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Sąd podziela także zasadnicze motywy decyzji organu drugiej instancji, przemawiające za odmową przyznania H. F. świadczenia pielęgnacyjnego.

20 Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

21 Z kolei unormowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wprowadza przesłanki negatywne po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Z literalnego brzmienia tego przepisu wynika, że jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje.

22 Sąd podziela tę ostatnio dominującą linię orzecznictwa, która aprobuje zawężającą wykładnię przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sytuacji pozostawania osoby podlegającej opiece w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, która znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, nawet jeśli faktycznie - w miejsce tego współmałżonka - sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną, rezygnując tym samym z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Stanowisko takie, jako odpowiadające literalnemu brzmieniu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., znajduje potwierdzenie w aktualnym orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego. W wyroku z dnia z dnia 9 lutego 2021 r. I OSK 2390/20, Naczelny Sąd Administracyjny sformułował tezę, że z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zatem brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zstępnemu (dziecku) na niepełnosprawnego rodzica, który pozostaje w związku małżeńskim, a jego małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jedyny wyjątek w tym zakresie w świetle art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a ustawy dotyczy więc sytuacji, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wiąże się z sytuacją braku możliwości dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność. Wyraźne wskazanie przez ustawodawcę, że tylko w sytuacji legitymowania się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie zostaje wyłączone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku, stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, skoro wyjątek ten wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z przepisu art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. z 2020 r. poz. 1359 z późn. zm.) wynika bowiem, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej.

23 Wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r. pozwala stwierdzić, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena, czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ, ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm spornego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. (Vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia – 13 kwietnia 2022 r. sygn. I OSK 1285/21, 28 marca 2022 r. sygn. I OSK 1244/21, 16 marca 2022 r. sygn. I OSK 1232/21, 4 marca 2022 r. I OSK 1657/21, z dnia 24 lutego 2021 r., sygn. I OSK 2391/20).

24 Przedstawiona wykładnia przepisów u.ś.r. nie jest sprzeczna z wyrażoną w art. 32 ust. 1 Konstytucji RP zasadą równości wobec prawa. Zasady tej nie można rozumieć jako nakaz identycznego traktowania wszystkich osób, zobligowanych do alimentacji. Więź istniejąca pomiędzy małżonkami ma bowiem zupełnie inny wymiar od powiązań rodzinnych występujących pomiędzy krewnymi (por. wyrok NSA z 11 sierpnia 2020 r., sygn. I OSK 599/20,).

25 W rozpoznawanej sprawie ojciec skarżącej M. W. pozostaje w związku małżeńskim z Z. W., która ma ukończone 71 lat. Małżonka nie legitymuje się jednak orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Mimo więc podnoszonych w toku postępowania okoliczności dotyczących stanu jej zdrowia (zob. formularz wywiadu środowiskowego k. [...]), brak przedstawienia tego orzeczenia, w świetle powołanych przepisów, stanowi przeszkodę do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia. Nie można czynić również wyjątku z uwagi na legitymowanie się przez Z. W. orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, skoro ustawodawca wyraźnie wskazuje na orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Faktyczne sprawowanie opieki na osobą w znacznym stopniu niepełnosprawną nie jest w tym wypadku również wystarczającą przesłanką do przyznania świadczenia w świetle powołanych wyżej przepisów prawa.

26 Sąd w składzie orzekającym zwraca uwagę, że niepełnosprawność w stopniu znacznym została zdefiniowana w u.ś.r. Zgodnie z art. 3 pkt 21 u.ś.r. znaczny stopień niepełnosprawności to:

27 1) niepełnosprawność w stopniu znacznym w rozumieniu przepisów o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych;

28 2) całkowita niezdolność do pracy i samodzielnej egzystencji orzeczona na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych;

29 3) stała albo długotrwała niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji albo trwała lub okresowa całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym i do samodzielnej egzystencji, orzeczona na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników w celu uzyskania świadczeń określonych w tych przepisach;

30 4) posiadanie orzeczenia o zaliczeniu do I grupy inwalidów;

31 5) niezdolność do samodzielnej egzystencji orzeczona na podstawie przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych lub przepisów o ubezpieczeniu społecznym rolników.

32 Skarżąca nie przedstawiła żadnego dokumentu, który odpowiadałby znaczeniu pojęcia znacznego stopnia niepełnosprawności z art. 3 pkt 21 u.ś.r. Z. W. posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Należy więc przyjąć, że w pewnym zakresie może zająć się opieką nad swoim mężem. Okoliczność, że ona sama mierzy się z różnymi problemami zdrowotnymi nie ma w przedstawionej sytuacji wpływu na rozstrzygnięcie. Skarżąca będzie mogła ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne dopiero wówczas, gdy żona podopiecznego zostanie zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym, w rozumieniu art. 3 pkt 21 u.ś.r. , opisanym wcześniej.

33 Podsumowując powyższe rozważania należy zatem stwierdzić, że organ orzekający w przedmiotowej sprawie słusznie uznał, iż zachodzi brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej córce w związku z opieką nad niepełnosprawnym ojcem w sytuacji, gdy podopieczny pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

34 W tym stanie rzeczy Sąd skargę oddalił na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.)