Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 10 stycznia 2019 r., II SA/Lu 437/18

wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 10 stycznia 2019 r., II SA/Lu 437/18

Sentencja

1 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec (sprawozdawca) Asesor sądowy Jerzy Parchomiuk Protokolant Starszy asystent sędziego Jakub Polanowski po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 10 stycznia 2019 r. sprawy ze skargi P. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego I. oddala skargę; II. przyznaje [...] J. C. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie wynagrodzenie z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu w wysokości 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych i dwadzieścia groszy), w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych i dwadzieścia groszy) z tytułu podatku od towarów i usług.

Uzasadnienie

2 Decyzją z dnia [...] listopada 2017 r. wydaną przez Prezydenta Miasta L. na podstawie art. 2 pkt 16, art. 2 pkt 14, art. 4, art. 5

3 ust. 3, art. 13, art. 15 ust. 1, art. 28, art. 23 ust 1, art. 48, art. 49 w związku z art. 10 ust. 1 i ust. 2 oraz art. 18 ustawy z

4 dnia 11 lutego 2016r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2017r. poz. 1851) – dalej ustawa o świadczeniach wychowawczych

5 - odmówiono P. C. świadczenia wychowawczego wnioskowanego na M. C..

6 W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że wyrokiem z dnia 11 czerwca 2014 r. sygn. akt IIIC [...] Sąd Okręgowy w L. III Wydział

7 Cywilny Rodzinny pozbawił P. C. władzy rodzicielskiej, ustalił miejsce zamieszkania dziecka – M. C. przy matce [...] i zobowiązał obie strony do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania wspólnej małoletniej córki.

8 Ponadto organ powołał się na regulację zawartą w art. 15 ust. 1 ustawy o świadczeniach wychowawczych, zgodnie z którą, jeżeli w

9 stosunku do osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia wychowawczego lub osoby pobierającej to świadczenie wystąpią wątpliwości

10 dotyczące sprawowania opieki nad dzieckiem względnie wydatkowania świadczenia niezgodnie z celem lub marnotrawienia świadczenia

11 wychowawczego, organ może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, o

12 którym mowa w ustawie z dnia 12 marca 2004r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015r. poz. 163 ze zm.).

13 W dalszej części uzasadnienia przywołano art. 23 ust. 1 ustawy o świadczeniach wychowawczych, zgodnie z którym odmawia się przyznania

14 świadczenia wychowawczego jeżeli osoba ubiegająca się o to świadczenie uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu środowiskowego lub nie

15 udzieli podczas jego przeprowadzania wyjaśnień co do okoliczności objętych wywiadem.

16 Odnosząc się do stanu faktycznego organ wskazał, że pracownicy socjalni trzykrotnie podejmowali próby przeprowadzenia wywiadu

17 środowiskowego (w dniach: 2,3 i 6 listopada 2017 r.), ale nie zastali skarżącego w miejscu, które podał we wniosku jako miejsce

18 zamieszkania. W dniu 17 listopada 2017 r. skarżący zgłosił się do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie, ale nie wyraził zgody na

19 przeprowadzenie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania twierdząc, że jest osobą bezdomną i nie ma obowiązku podania swojego

20 miejsca zamieszkania. Złożył natomiast oświadczenie, że sprawuje bezpośrednią opiekę nad małoletnią córką, nie jest ojcem "wyłącznie

21 biologicznym i prawnym". Uznano zatem, że strona uniemożliwiła przeprowadzenie wywiadu środowiskowego czym wypełniła przesłanki, o

22 których mowa w art. 23 ust.1 cyt. ustawy.

23 W odwołaniu od decyzji organu I instancji strona wskazała, że decyzja wydana została z naruszeniem przepisów postępowania, co miało

24 wpływ na wynik sprawy. Podkreślił, że z powołanego przez organ wyroku Sądu Okręgowego nie wynika zakaz sprawowania bezpośredniej opieki

25 nad małoletnią i zakaz kontaktów z nią. W ocenie skarżącego organ nie zbadał wyczerpująco wszystkich okoliczności faktycznych, a nadto

26 nie wykazał, by skarżący był ojcem tylko w sensie biologicznym i prawnym, a nie uczestniczył w procesie wychowawczym i nie łożył na

27 utrzymanie dziecka. Organ mając wątpliwości powinien przeprowadzić postępowanie i ustalić dokładnie zakres i sposób opieki.

28 Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia [...] lutego 2018 r. wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymało w

29 mocy zaskarżone rozstrzygnięcie organu I instancji.

30 Kolegium przytoczyło brzmienie art. 2 pkt 16, art. 4 oraz art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci.

31 Po analizie stanu faktycznego sprawy organ odwoławczy stwierdził, że zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem.

32 Jako fakt o istotnym znaczeniu Kolegium wskazało wyrok Sądu Okręgowego w L. z dnia 11 czerwca 2014 r., sygn. akt IIIC [...], z

33 którego wynika, że skarżący został pozbawiony władzy rodzicielskiej nad małoletnią córką. Organ I instancji, wobec wystąpienia

34 wątpliwości dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem, zgodnie z art. 15 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci

35 zasadnie zwrócił się o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego.

36 Odnosząc się do treści odwołania organ zauważył, że w świetle zaświadczenia z Urzędu Skarbowego o dochodzie strony za 2016 rok w

37 wysokości 0 zł podnoszone twierdzenia mogą budzić wątpliwości.

38 Kolegium wskazało, że uznało odwołanie skarżącego za niezasadne z dwóch powodów:

39 braku spełnienia przesłanki pozytywnej dotyczącej sprawowania przez niego faktycznej opieki nad córką [...], na którą ubiegał się o

40 uzyskanie świadczenia wychowawczego (art.4 ust. 1 i 2 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci),

41 spełnienia przesłanki negatywnej, jaką jest konieczność odmowy przyznania świadczenia wychowawczego w sytuacji uniemożliwienia przez

42 zainteresowanego przeprowadzenia właściwym organom wywiadu środowiskowego na okoliczność faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem

43 (art. 23 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych).

44 W skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie P. C. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji

45 Samorządowego Kolegium Odwoławczego i poprzedzającej ją decyzji MOPR w L..

46 W uzasadnieniu skargi podniósł takie same argumenty jak w odwołaniu od decyzji organu I instancji (identycznej treści).

47 W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w

48 uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

49 Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

50 Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

51 Wniosek skarżącego inicjujący postępowanie administracyjne zakończone kontrolowaną decyzją zasadnie rozpatrzony został z uwzględnieniem

52 przepisów ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2016 r., poz. 195) dalej określonej jako

53 "ustawa". Akt ten reguluje bowiem warunki nabywania prawa do świadczenia wychowawczego oraz zasady jego przyznawania i wypłacania.

54 Skarżący domagał się przyznania świadczenia wychowawczego na córkę – M. C.. Z treści złożonego przez niego wniosku wynikało,

55 że w skład rodziny wchodzi jedynie skarżący i jego córka.

56 W myśl art. 4 ust. 2 ustawy świadczenie wychowawcze przysługuje m.in. matce, ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi

57 prawnemu dziecka. Ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują odpowiednio na wniosek uprawnionych (art. 13

58 ust. 1 ustawy).

59 Jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców, świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy

60 złoży wniosek.

61 Niezależnie zatem od tego, czy opieka nad dzieckiem sprawowana jest przez jednego tylko czy też oboje rodziców, adresatem decyzji

62 przyznającej prawo do świadczenia wychowawczego może być tylko jedno z rodziców.

63 W ocenie Sądu "sprawowanie opieki nad dzieckiem" należy odnosić, do jej faktycznego sprawowania. Jednocześnie też zauważyć trzeba, że

64 ustawa statuuje zasadę, stosownie do której dzieckiem pozostającym w rodzinie jest dziecko zamieszkujące wspólnie z rodzicem, czy

65 rodzicami.

66 Zgodnie z art. 2 pkt 16 ustawy, rodzina oznacza bowiem odpowiednio następujących członków rodziny - małżonków, rodziców i dzieci lub

67 opiekunów faktycznych dzieci oraz zamieszkujące wspólnie z nimi i pozostające na ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25 roku

68 życia.

69 Od zasady tej, a zatem możliwości zaliczenia dziecka do rodziny w związku z jego wspólnym z nią miejscem zamieszkania, ustawodawca

70 przewidział wyjątek, o którym mowa w art. 2 pkt 16 in fine ustawy. Stwierdza się tam bowiem, że w przypadku ustanowienia dla dziecka

71 rodziców rozwiedzionych (pozostających w separacji lub rozłące) opieki naprzemiennej obojga rodziców, dziecko takie zaliczane jest do

72 obu rodzin – zarówno matki, jak i ojca. Ustawodawca zezwolił na odstępstwo od zasady uznawania danego dziecka za członka jednej rodziny

73 w sytuacji, gdy opieka naprzemienna obojga rodziców ustanowiona została na mocy orzeczenia sądu.

74 Biorąc pod uwagę przedstawione regulacje należy przyjąć, że uprawnionym do świadczenia wychowawczego będzie ten rodzic, który

75 zamieszkuje wspólnie z dzieckiem, sprawuje nad nim bezpośrednią opiekę (względnie naprzemienną w przypadku uregulowanym w art. 2 pkt 16

76 in fine ustawy) i który pierwszy wystąpił z wnioskiem o przyznanie świadczenia jeśli oboje rodzice odpowiadają dwóm pierwszym warunkom.

77 Wypłata świadczeń wychowawczych stanowi realizację zadań z zakresu administracji rządowej, do finansowania których mają zastosowanie

78 przepisy ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz. U. z 2013 r. poz. 885, ze zm.). Rozdzielanie środków

79 budżetowych wymaga od organu wysokiego stopnia staranności. Jest zatem konieczne dokonywanie ustaleń co do wszelkich okoliczności

80 budzących wątpliwości w zakresie prawa do świadczenia wychowawczego, a w tym bezspornie wątpliwości co do tego, kto jest osobą

81 uprawnioną w rodzinie dziecka.

82 W art. 15 ust. 2 ustawy ustawodawca zezwolił organowi, w przypadku wątpliwości co do tego czy rzeczywiście rodzic występujący o

83 przyznanie świadczenia wychowawczego sprawuje opiekę nad dzieckiem, na dokonanie weryfikacji tego faktu z wykorzystaniem instytucji

84 wywiadu środowiskowego uregulowanej w przepisach ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2015 r. poz. 163, ze

85 zm.).

86 Jak z powyższego wynika, ten rodzaj dowodu, mający na celu sprawdzenie rzeczywistego stanu rzeczy w zakresie miejsca zamieszkania

87 rodzica i dziecka czy w zakresie faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem, znajduje swoje umocowanie w przepisach rangi ustawy.

88 Jest nią zarówno ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jak też ustawa o pomocy społecznej. W jej art. 107 ust. 1a pkt 3

89 wskazuje się, że "rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się na podstawie art. 15 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w

90 wychowywaniu dzieci u osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze lub osoby pobierającej to świadczenie w celu weryfikacji

91 wątpliwości dotyczących sprawowania opieki nad dzieckiem, wydatkowania świadczenia wychowawczego niezgodnie z celem lub marnotrawienia

92 świadczenia wychowawczego. Zgodnie z art. 107 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadzany jest przez

93 pracownika socjalnego. Na podstawie przeprowadzonego wywiadu pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji danej osoby lub

94 rodziny i formułuje wymagane wnioski, stanowiące podstawę planowania pomocy. Jest to podstawowe narzędzie pracy pracownika socjalnego,

95 dzięki któremu może zapoznać się z rodziną ubiegającą się o przyznanie świadczenia. Wywiad przeprowadza się w miejscu zamieszkania

96 osoby lub rodziny albo w miejscu ich pobytu, w dniach roboczych, w godzinach pracy Ośrodka Pomocy Społecznej lub Powiatowego Centrum

97 Pomocy Rodzinie albo w innym terminie uzgodnionym z osobą lub rodziną za zgodą kierownika jednostki organizacyjnej pomocy społecznej (§

98 2 ust. 3 rozporządzenia).

99 Z tych względów, w przypadku, gdy występują okoliczności, o których mowa w art. 15 ust. 1 ustawy, dowód w postaci wywiadu

100 środowiskowego nie może być traktowany jako nadmierna ingerencja w sprawy rodziny czy też wkraczanie w ich sferę prywatności.

101 Jak wynika z ustalonego przez organy orzekające w niniejszej sprawie stanu faktycznego, który nie budzi wątpliwości Sądu, skarżący na

102 podstawie wyroku Sądu Okręgowego w L. został pozbawiony władzy rodzicielskiej, zaś miejsce zamieszkania małoletniej córki

103 skarżącego ustalone zostało przy matce dziecka.

104 Wbrew tym faktom wynikającym z dokumentacji, skarżący twierdził, że zamieszkuje z córką (vide pkt 2 wniosku o ustalenie prawa do

105 świadczenia wychowawczego – k. 10 verte akt adm. organu I instancji) i sprawuje nad nią faktyczną opiekę.

106 Na podstawie przedstawionych faktów organ powziął wątpliwości co do wiarygodności twierdzeń ojca małoletniej i dopuścił dowód z wywiadu

107 środowiskowego w jego miejscu zamieszkania. Był bowiem prawnie umocowany do zbadania faktycznego stanu sprawy.

108 Z jednoznacznie brzmiącej regulacji zawartej w art. 23 ust. 1 ustawy wynika, że organ właściwy odmawia przyznania prawa do świadczenia

109 wychowawczego, jeżeli osoba ubiegająca się o to świadczenie uniemożliwi przeprowadzenie wywiadu, o którym mowa w art. 15 ust. 1 lub nie

110 udzieli podczas tego wywiadu wyjaśnień co do okoliczności objętych wywiadem. Przepis ten nie oddaje do uznania organu oceny, czy

111 uniemożliwienie wywiadu powinno czy też nie powinno skutkować odmową przyznania świadczenia, o czym świadczy brak zamieszczenia przez

112 ustawodawcę w treści art. 23 ust. 1 sformułowania "może odmówić".

113 Skarżący stawił się w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej, jednakże złożył tylko pisemne oświadczenie. Z pisma znajdującego się w aktach

114 administracyjnych (k.17) wynika, że skarżący nie wyraził zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, wyjaśnił, że nie zamieszkuje

115 pod adresem wskazanym we wniosku. Ustnie oświadczył, że jest osobą bezdomną i nie ma obowiązku podawania swojego adresu.

116 W tym stanie rzeczy, zachowanie skarżącego odpowiada zachowaniu, o którym mowa w art. 23 ust. 1 ustawy, upoważniającemu organ do

117 negatywnego rozpatrzenia jego wniosku.

118 Ponadto jak wyżej wskazano skarżący wyrokiem Sądu Okręgowego w L. został pozbawiony władzy rodzicielskiej nad małoletnią córką,

119 zaś miejsce zamieszkania dziecka ustalono przy matce. Pozbawienie władzy rodzicielskiej uniemożliwia rodzicom podejmowanie decyzji w

120 sprawach dotyczących dziecka. Natomiast pomimo odebranych praw rodzicielskich rodzic ma prawo a wręcz obowiązek utrzymywania kontaktów

121 z dzieckiem, bowiem władza rodzicielska to nie tylko prawa, ale również obowiązki wobec dziecka. Jednakże nie jest możliwe uznanie , że

122 rodzic pozbawiony władzy rodzicielskiej tworzy z dzieckiem rodzinę w rozumieniu art. 2 pkt 16 ustawy o pomocy państwa w wychowaniu

123 dzieci, szczególnie wbrew orzeczeniu sądu rodzinnego, który ustalił miejsce zamieszkania córki skarżącego przy jej matce.

124 Dodatkowo wskazać należy, że na rozprawie w dniu [...] stycznia 2019 r. Sąd oddalił wniosek pełnomocnika skarżącego z 20 grudnia 2018 r.

125 (k.44) o ustanowienie dla niego kuratora oraz zawiadomienie Prokuratora o toczącym się postępowaniu z uwagi na skierowanie skarżącego

126 do oddziału psychiatrycznego oraz z uwagi na widniejący w orzeczeniu o niepełnosprawności wpis oznaczony symbolem 02P.

127 Zgodnie z art. 26 § 1 i 2 p.p.s.a., zdolność do czynności w postępowaniu w sprawach sądowoadministracyjnych (zdolność procesową) mają

128 osoby fizyczne posiadające pełną zdolność do czynności prawnych, a osoba fizyczna ograniczona w zdolności do czynności prawnych ma

129 zdolność do czynności w postępowaniu w sprawach wynikających z czynności prawnych, których może dokonywać samodzielnie. Osoba fizyczna

130 niemająca zdolności do czynności w postępowaniu może je podejmować tylko przez swojego przedstawiciela ustawowego (art. 27 p.p.s.a.).

131 Przy czym osoba fizyczna niemająca zdolności procesowej to zarówno osoba niemająca w ogóle zdolności procesowej, jak i osoba

132 posiadająca ograniczoną zdolność procesową, gdy chodzi o sprawy, w których nie może dokonywać czynności samodzielnie. Przedstawicielem

133 ustawowym osoby ubezwłasnowolnionej częściowo jest kurator ustanowiony przez sąd, który reprezentuje osobę ubezwłasnowolnioną częściowo

134 w zakresie określonym przez sąd. W takim stanie rzeczy czynności w postępowaniu sądowym za stronę, która nie ma zdolności procesowej

135 może podejmować tylko jej przedstawiciel ustawowy.

136 Wobec powyższego w ocenie Sądu wniosek pełnomocnika skarżącego jest bezzasadny, ponieważ skarżący posiada zdolność do działania w

137 charakterze strony, nie jest bowiem osobą ubezwłasnowolnioną. Sam skarżący na rozprawie wyjaśnił, że wniosek Prokuratora o

138 ubezwłasnowolnienie go został prawomocnie oddalony. Jest on zatem osobą posiadającą pełną zdolność do czynności prawnych.

139 Mając na względzie powyższe okoliczności Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a. O wynagrodzeniu radcy prawnego z tytułu

140 nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 § 1 wspomnianej ustawy oraz § 21 ust. 1 pkt. 1 lit. c)

141 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej

142 pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu ( Dz. U z 2016r. poz. 1715). Jest to kwota 240 zł powiększona, zgodnie z § 4

143 ust.3 wspomnianego rozporządzenia, o kwotę podatku od towarów i usług wyliczonego według stawki 23 %.